علم و آگاهی خداوند

آگاهی خداوند از دل‌ها در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	آگاهی خداوند از ظاهر و باطن بیعت‌کنندگان و مسئولیت فردی در پذیرش هدایت
مفاهیم	علم الهی؛ خافیه؛ اخلاص؛ بیعت؛ هدایت؛ مسئولیت فردی
منابع و پیوندها
آیات	زمر: ۴۱؛ فتح: ۱۰؛ اسراء: ۱۳–۱۵؛ حجرات: ۱۷
روایات	فراز «فإن الله يعلم كل صوت وخافية كل نفس»

آگاهی خداوند از دل‌ها در خطبه غدیر به فرازی از خطبه غدیر گفته می‌شود که در آن، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از بیان متن اقرار و بیعت مردم، از آگاهی خداوند نسبت به سخنان و نهانِ جان‌ها یاد می‌کند. این فراز، اقرار زبانی را با مسئولیت درونیِ بیعت‌کننده پیوند می‌دهد و سود هدایت و زیان گمراهی را متوجه خود انسان می‌داند.

متن فراز و ترجمه

در نقل الاحتجاج، پس از متن عهد و اقرار حاضران آمده است:

مَعَاشِرَ النَّاسِ، مَا تَقُولُونَ؟ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ كُلَّ صَوْتٍ وَخَافِيَةَ كُلِّ نَفْسٍ، فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا، وَمَنْ بَايَعَ فَإِنَّمَا يُبَايِعُ اللَّهَ، يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ.

ترجمه: ای مردم! چه می‌گویید؟ خداوند هر صدا و نهانِ هر جان را می‌داند؛ پس هرکس هدایت پذیرد، به سود خود اوست و هرکس گمراه شود، تنها به زیان خود گمراه می‌شود؛ و هرکس بیعت کند، در حقیقت با خدا بیعت می‌کند؛ دست خدا بالای دست‌های آنان است.

معنای خافیه و آگاهی خداوند از باطن

«خافیه» در این فراز به امر نهان اشاره دارد و در ترکیب «خافِيَةَ كُلِّ نَفْسٍ»، نهانِ جان و باطن انسان را در بر می‌گیرد. خطورات و نیت‌هایی که بر زبان نیامده‌اند، از مصداق‌های این معنا هستند؛ اما نباید معنای واژه را فقط به «فکری که هنوز گفته نشده» محدود کرد.

در شرح این فراز، یادآوریِ علم خداوند هشداری درباره ناسازگاری گفتار و باور دانسته شده است: اظهار بیعت، نیت پنهانِ گوینده را از آگاهی خداوند بیرون نمی‌برد..

هدایت و مسئولیت فردی

عبارتِ «فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا» در نقل یادشده از خطبه، با بخشی از آیه ۴۱ سوره زمر مطابقت لفظی دارد:

فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا؛ پس هرکس هدایت پذیرد، به سود خود اوست و هرکس گمراه شود، تنها به زیان خود گمراه می‌شود.(زمر:۴۱)

مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا؛ هرکس هدایت یابد، تنها به سود خود هدایت می‌یابد و هرکس گمراه شود، تنها به زیان خود گمراه می‌شود؛ هیچ باربرداری بار گناه دیگری را برنمی‌دارد و ما عذاب‌کننده نبودیم تا آنکه پیامبری بفرستیم.(اسراء:۱۵)

در سیاق سوره اسراء، آیات ۱۳ و ۱۴ پیش از این آیه، از همراهی کردار انسان با او، آشکارشدن کارنامه در قیامت و خواندن آن به دست خود انسان سخن می‌گویند. سپس آیه ۱۵ مسئولیت هر فرد را در برابر هدایت، گمراهی و گناه خویش بیان می‌کند.

در شرحِ پیوند این مضمون با غدیر، نتیجه پذیرش یا نپذیرفتن هدایت متوجه شخصِ مخاطب است. این برداشت، تطبیقِ اصل مسئولیت فردی بر موقعیت بیعت است.

بیعت با پیامبر و بیعت با خداوند

در ادامه فراز، بیعت با پیامبر در پیوند با بیعت با خداوند مطرح می‌شود. آیه ۱۰ سوره فتح چنین است:

إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا؛ کسانی که با تو بیعت می‌کنند، در حقیقت با خدا بیعت می‌کنند؛ دست خدا بالای دست‌های آنان است. پس هرکس پیمان بشکند، تنها به زیان خود پیمان می‌شکند و هرکس به پیمانی که با خدا بسته وفا کند، خداوند به‌زودی پاداشی بزرگ به او می‌دهد.(فتح:۱۰)

بازگشت نتیجه پذیرش ولایت به خود انسان

در توضیح این فراز، باید میان اقرار زبانی و پذیرش درونی تفاوت گذاشت. بیعت‌کننده در برابر هماهنگی گفتار و باور خویش مسئول است؛ همان‌گونه که پیمان‌شکنی نیز به زیان خودِ پیمان‌شکن بازمی‌گردد.

از منظر شرحِ اعتقادیِ خطبه، پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام منّتی بر خداوند نیست و نپذیرفتن آن نیز به معنای زیان‌رساندن به خداوند نخواهد بود. این توضیح با اصل قرآنیِ بازگشت سود هدایت به انسان پیوند دارد. قرآن درباره منّت‌گذاشتن به‌سبب اسلام‌آوردن می‌فرماید:

يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ؛ بر تو منّت می‌گذارند که اسلام آورده‌اند؛ بگو اسلام‌آوردنتان را بر من منّت نگذارید، بلکه خداوند بر شما منّت دارد که شما را به ایمان هدایت کرده است، اگر راست می‌گویید.(حجرات:۱۷)

جستارهای وابسته

خطبه غدیر • گرفتن عهد و پیمان در غدیر • بیعت رسمی در غدیر • بیعت با امیرالمؤمنین بیعت با خداوند

منابع

• قرآن کریم، سوره زمر، آیه ۴۱؛ سوره فتح، آیه ۱۰؛ سوره اسراء، آیات ۱۳–۱۵؛ سوره حجرات، آیه ۱۷.
• الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف اشرف: مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م.
• شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، سید محمدتقی نقوی، مقدمه، ویرایش، تنظیم و پاورقی مهدی جعفری، تهران: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی منیر و مؤسسه تحقیقاتی فرهنگی جلیل، چاپ اول، ۱۳۷۴ش، ۵۱۲ صفحه.
• اسرار غدیر: گزارشی تحلیلی از واقعه غدیر؛ متن کامل و مقابله‌شده خطبه غدیر، محمدباقر انصاری، نشر تک، چاپ نهم، ۱۳۸۵ش، ۳۸۴ صفحه.