بیعت رسمی در غدیر

بیعت رسمی در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	اقرار جمعی و تعهد به ولایت امیرالمؤمنین و امامان
مفاهیم	بیعت؛ اقرار؛ عهد؛ میثاق؛ وفاداری؛ پیمان‌شکنی
منابع و پیوندها
آیات	فتح: ۱۰؛ اسراء: ۳۴؛ اعراف: ۹۶
روایات	فراز اقرار و بیعت در خطبه؛ دعای پس از نماز غدیر؛ زیارت غدیریه

بیعت رسمی در خطبه غدیر به بخشی از خطبه غدیر اشاره دارد که در آن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از حاضران اقرار می‌گیرد و متن تعهد به ولایت امیرالمؤمنین و امامان پس از او را بیان می‌کند.

متن فراز و ترجمه

در نقل الاحتجاج، پیامبر درباره گرفتن اقرار زبانی می‌فرماید:

مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّكُمْ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُصَافِقُونِي بِكَفٍّ وَاحِدَةٍ، وَقَدْ أَمَرَنِي اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ آخُذَ مِنْ أَلْسِنَتِكُمُ الْإِقْرَارَ بِمَا عَقَدْتُ لِعَلِيٍّ مِنْ إِمْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ جَاءَ بَعْدَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ مِنِّي وَمِنْهُ عَلَى مَا أَعْلَمْتُكُمْ أَنَّ ذُرِّيَّتِي مِنْ صُلْبِهِ.

ترجمه: ای مردم! شمار شما بیش از آن است که با یک دست با من دست بیعت دهید؛ و خدای عزوجل به من فرمان داده است که از زبان‌هایتان بر آنچه برای علی از امارت مؤمنان و برای امامان پس از او، که از من و اویند، مقرر کرده‌ام اقرار بگیرم؛ همان‌گونه که به شما آگاهاندم که نسل من از صلب اوست.

در ادامه، از مردم خواسته می‌شود همگی چنین بگویند. بخشی از متن اقرار چنین است:

إِنَّا سَامِعُونَ مُطِيعُونَ رَاضُونَ مُنْقَادُونَ لِمَا بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنَا وَرَبِّكَ فِي أَمْرِ عَلِيٍّ وَأَمْرِ وَلَدِهِ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ، نُبَايِعُكَ عَلَى ذَلِكَ بِقُلُوبِنَا وَأَنْفُسِنَا وَأَلْسِنَتِنَا وَأَيْدِينَا.

ترجمه: ما شنوا، فرمان‌بردار، خشنود و تسلیمِ آنچه درباره علی و امامان از نسل او از جانب پروردگار ما و پروردگار خود رساندی هستیم؛ و بر این امر با دل‌ها، جان‌ها، زبان‌ها و دست‌هایمان با تو بیعت می‌کنیم.

اقرار زبانی و مصافحه

اقرار جمعی، بیانِ پذیرش و تعهد است؛ مصافحه نیز نمودِ عملیِ بیعت در گزارش واقعه به شمار می‌آید. در نقل الاحتجاج، پس از پایان سخنان پیامبر، پاسخ جمعیت و سپس پیش‌آمدن مردم برای مصافحه گزارش شده است.

عهد و مسئولیت وفاداری

در بیان اعتقادیِ دعای غدیر، توحید، تصدیق پیامبر و پذیرش ولایت در کنار هم یاد شده‌اند. این هم‌نشینی، زمینه فهمِ عهد ولایت در سنت دعایی شیعه را فراهم می‌کند.

قرآن درباره مسئولیت در برابر پیمان می‌فرماید:

وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا؛ و به پیمان وفا کنید؛ زیرا درباره پیمان پرسش خواهد شد.(اسراء:۳۴)

این عبارت، بخشی از آیه ۳۴ سوره اسراء است. درباره بیعت نیز در سوره فتح آمده است:

إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا؛ کسانی که با تو بیعت می‌کنند، در حقیقت با خدا بیعت می‌کنند؛ دست خدا بالای دست‌های آنان است. پس هرکس پیمان بشکند، به زیان خویش می‌شکند، و هرکس به پیمانی که با خدا بسته وفا کند، به‌زودی پاداشی بزرگ به او خواهد داد.(فتح:۱۰)

عهد و میثاق در دعای پس از نماز غدیر

ابن طاووس در إقبال الأعمال، در ضمن روایتی منسوب به امام صادق علیه‌السلام، دعایی را برای پس از دو رکعت نماز روز غدیر نقل کرده است.

۱. پیمان ولایت در کنار پیمان الهی

وَعَبْدُكَ وَأَمِينُكَ الْمَأْمُونُ الْمَأْخُوذُ مِيثَاقُهُ مَعَ مِيثَاقِكَ وَمِيثَاقِ رُسُلِكَ مِنْ خَلْقِكَ

ترجمه: و بنده و امینِ مورد اعتماد توست که پیمان او همراه پیمان تو و پیمان فرستادگانت از آفریدگانت گرفته شده است.

۲. تجدید عهد و توفیق وفاداری

وَأَتْمَمْتَ عَلَيْنَا نِعْمَتَكَ بِالَّذِي جَدَّدْتَ لَنَا عَهْدَكَ وَمِيثَاقَكَ، وَذَكَّرْتَنَا ذَلِكَ، وَجَعَلْتَنَا مِنْ أَهْلِ الْإِخْلَاصِ وَالتَّصْدِيقِ لِعَهْدِكَ وَمِيثَاقِكَ، وَمِنْ أَهْلِ الْوَفَاءِ بِذَلِكَ

ترجمه: و نعمتت را بر ما تمام کردی، با آنچه به‌وسیله آن عهد و میثاقت را برای ما تجدید کردی و آن را به یادمان آوردی، و ما را از اهل اخلاص و تصدیقِ عهد و میثاقت و وفاداران به آن قرار دادی.

۳. یادآوری پیمان آغاز آفرینش

وَأَتْمَمْتَ عَلَيْنَا النِّعَمَ بِالَّذِي جَدَّدْتَ لَنَا عَهْدَكَ، وَذَكَّرْتَنَا مِيثَاقَكَ الْمَأْخُوذَ مِنَّا فِي مُبْتَدَإِ خَلْقِكَ إِيَّانَا، وَجَعَلْتَنَا مِنْ أَهْلِ الْإِجَابَةِ، وَذَكَّرْتَنَا الْعَهْدَ وَالْمِيثَاقَ، وَلَمْ تُنْسِنَا ذِكْرَكَ

ترجمه: و نعمت‌ها را بر ما تمام کردی، با آنچه عهدت را برای ما تجدید کردی و پیمانت را که در آغاز آفرینش ما از ما گرفته شده بود به یادمان آوردی؛ و ما را از پاسخ‌دهندگان قرار دادی، عهد و میثاق را به یادمان آوردی و یاد خود را از خاطرمان نبردی.

۴. پایداری بر پیمان تا پایان زندگی

رَبَّنَا فَاحْشُرْنَا فِي زُمْرَةِ الْهَادِي الْمَهْدِيِّ، وَأَحْيِنَا مَا أَحْيَيْتَنَا عَلَى الْوَفَاءِ بِعَهْدِكَ وَمِيثَاقِكَ الْمَأْخُوذِ مِنَّا عَلَى مُوَالَاةِ أَوْلِيَائِكَ، وَالْبَرَاءَةِ مِنْ أَعْدَائِكَ الْمُكَذِّبِينَ بِيَوْمِ الدِّينِ، وَالنَّاكِثِينَ بِمِيثَاقِكَ، وَتَوَفَّنَا عَلَى ذَلِكَ، وَاجْعَلْ لَنَا مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا

ترجمه: پروردگارا! ما را در زمره آن راهنمای هدایت‌یافته محشور کن؛ و تا زنده‌مان می‌داری بر وفای به عهد و میثاقت که از ما بر دوستی اولیایت و بیزاری از دشمنانِ تکذیب‌کننده روز جزا و پیمان‌شکنان گرفته‌ای زنده بدار؛ بر همین حال بمیران و برای ما راهی همراه پیامبر قرار ده.

۵. استواری و همراهی با نیکان

رَبَّنَا ثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ … رَبَّنَا فَكَمَا كَانَ مِنْ شَأْنِكَ أَنْ جَعَلْتَنَا مِنْ أَهْلِ الْوَفَاءِ بِعَهْدِكَ

ترجمه: پروردگارا! گام‌هایمان را استوار بدار و ما را با نیکان بمیران… پروردگارا! چنان‌که از شأن تو بود که ما را از وفاداران به پیمانت قرار دادی…

۶. اعلام ایمان و وفای به عهد

رَبَّنَا آمَنَّا بِكَ، وَوَفَيْنَا بِعَهْدِكَ، وَصَدَّقْنَا رُسُلَكَ، وَاتَّبَعْنَا وُلَاةَ الْأَمْرِ

ترجمه: پروردگارا! به تو ایمان آوردیم، به پیمانت وفا کردیم، فرستادگانت را تصدیق کردیم و از اولیای امر پیروی کردیم.

۷. وفاداری و تجدید میثاق در روز غدیر

وَتَوَفَّنَا إِذَا تَوَفَّيْتَنَا عَلَى الْوَفَاءِ لَكَ وَلَهُمْ بِالْعَهْدِ وَالْمِيثَاقِ، وَالْمُوَالَاةِ لَهُمْ وَالتَّصْدِيقِ وَالتَّسْلِيمِ لَهُمْ، غَيْرَ جَاحِدِينَ وَلَا نَاكِثِينَ وَلَا مُكَذِّبِينَ. اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِالْحَقِّ الَّذِي جَعَلْتَهُ عِنْدَهُمْ، وَبِالَّذِي فَضَّلْتَهُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ جَمِيعًا، أَنْ تُبَارِكَ لَنَا فِي يَوْمِنَا هَذَا الَّذِي أَكْرَمْتَنَا فِيهِ بِالْوَفَاءِ لِعَهْدِكَ الَّذِي عَهِدْتَ إِلَيْنَا، وَالْمِيثَاقِ الَّذِي وَاثَقْتَنَا بِهِ مِنْ مُوَالَاةِ أَوْلِيَائِكَ

ترجمه: و هنگام مرگ، ما را بر وفای به عهد و میثاق با تو و آنان، دوستی و تصدیق و تسلیم در برابر آنان بمیران؛ بی‌آنکه انکارکننده، پیمان‌شکن یا تکذیب‌کننده باشیم. خدایا! به حقی که نزد آنان قرار داده‌ای و به آنچه آنان را بر همه جهانیان برتری داده‌ای از تو می‌خواهم این روزمان را بر ما مبارک گردانی؛ روزی که با وفای به عهدت و میثاقی که بر دوستی اولیایت از ما گرفته‌ای، گرامی‌مان داشتی.

۸. وفای به عهد و درخواست آمرزش

رَبَّنَا فَكَمَا كَانَ مِنْ شَأْنِكَ أَنْ جَعَلْتَنَا مِنْ أَهْلِ الْوَفَاءِ بِعَهْدِكَ بِمَنِّكَ عَلَيْنَا وَلُطْفِكَ لَنَا، فَلْيَكُنْ مِنْ شَأْنِكَ أَنْ تَغْفِرَ لَنَا ذُنُوبَنَا وَتُكَفِّرَ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ، رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ

ترجمه: پروردگارا! چنان‌که با منت و لطفت ما را از وفاداران به پیمانت قرار دادی، گناهانمان را بیامرز، بدی‌هایمان را بپوشان و ما را با نیکان بمیران. پروردگارا! آنچه به‌وسیله فرستادگانت وعده داده‌ای به ما عطا کن و روز قیامت خوارمان مگردان؛ همانا تو خلف وعده نمی‌کنی.

۹. شکر نعمتِ شناخت اولیای الهی

اللَّهُمَّ وَكَمَا كَانَ مِنْ شَأْنِكَ مَا أَنْعَمْتَ عَلَيْنَا بِالْهِدَايَةِ إِلَى مَعْرِفَتِهِمْ، فَلْيَكُنْ مِنْ شَأْنِكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَأَنْ تُبَارِكَ لَنَا فِي يَوْمِنَا هَذَا الَّذِي ذَكَّرْتَنَا فِيهِ عَهْدَكَ وَمِيثَاقَكَ، وَأَكْمَلْتَ لَنَا دِينَنَا وَأَتْمَمْتَ عَلَيْنَا نِعْمَتَكَ، وَجَعَلْتَنَا بِنِعْمَتِكَ مِنْ أَهْلِ الْإِجَابَةِ وَالْإِخْلَاصِ بِوَحْدَانِيَّتِكَ، وَمِنْ أَهْلِ الْإِيمَانِ وَالتَّصْدِيقِ بِوِلَايَةِ أَوْلِيَائِكَ، وَالْبَرَاءَةِ مِنْ أَعْدَائِكَ وَأَعْدَاءِ أَوْلِيَائِكَ الْجَاحِدِينَ الْمُكَذِّبِينَ بِيَوْمِ الدِّينِ

ترجمه: خدایا! چنان‌که نعمت هدایت به شناخت آنان را به ما بخشیدی، بر محمد و خاندانش درود فرست و این روز را بر ما مبارک گردان؛ روزی که عهد و میثاقت را به یادمان آوردی، دینمان را کامل و نعمتت را بر ما تمام کردی و به نعمت خود، ما را از پاسخ‌دهندگان و مخلصانِ در یگانگی‌ات و از مؤمنان و تصدیق‌کنندگان ولایت اولیایت و بیزاران از دشمنانِ انکارکننده و تکذیب‌کننده روز جزا قرار دادی.

۱۰. پرهیز از پیمان‌شکنی

وَجَعَلْتَنَا مِنْ أَهْلِ الْإِخْلَاصِ وَالتَّصْدِيقِ لِعَهْدِكَ وَمِيثَاقِكَ، وَمِنْ أَهْلِ الْوَفَاءِ بِذَلِكَ، وَلَمْ تَجْعَلْنَا مِنَ النَّاكِثِينَ وَالْمُكَذِّبِينَ بِيَوْمِ الدِّينِ

ترجمه: و ما را از اهل اخلاص و تصدیق عهد و میثاقت و از وفاداران به آن قرار دادی و از پیمان‌شکنان و تکذیب‌کنندگان روز جزا قرار ندادی.

عهد ولایت در زیارت غدیریه

در زیارت غدیریه منقول از امام هادی علیه‌السلام، خطاب به امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده است:

وَأَشْهَدُ أَنَّكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ الْحَقُّ، الَّذِي نَطَقَ بِوِلَايَتِكَ التَّنْزِيلُ، وَأَخَذَ لَكَ الْعَهْدَ عَلَى الْأُمَّةِ بِذَلِكَ الرَّسُولُ.

ترجمه: و گواهی می‌دهم که تو امیر مؤمنانِ برحقی؛ همان کسی که قرآن به ولایت تو گویاست و پیامبر برای تو بر این امر از امت پیمان گرفته است.

تعبیر «أَخَذَ لَكَ الْعَهْدَ» در این زیارت، مضمونِ پیمان‌گرفتن پیامبر برای ولایت امیرالمؤمنین را بیان می‌کند.

تجدید عهد و آثار وفاداری

فرازهای دعا، از «تجدید عهد»، «وفای به میثاق»، درخواست استواری و آمرزش و دورماندن از پیمان‌شکنی سخن می‌گویند.

قرآن، به‌طور کلی، ایمان و تقوا را با برکات پیوند می‌دهد:

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ؛ و اگر مردم آبادی‌ها ایمان می‌آوردند و پرهیزکاری می‌کردند، برکاتی از آسمان و زمین بر آنان می‌گشودیم؛ ولی تکذیب کردند، پس آنان را به سبب آنچه به دست می‌آوردند گرفتار ساختیم.(اعراف:۹۶)

جستارهای وابسته

گرفتن عهد و پیمان در غدیر • معاد • زیارت غدیریه • خطبه غدیر

منابع

• قرآن کریم، سوره فتح، آیه ۱۰؛ سوره اسراء، آیه ۳۴؛ سوره اعراف، آیه ۹۶.
• الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م.
• إقبال الأعمال: الإقبال بالأعمال الحسنة فيما يعمل مرة في السنة، سید رضی‌الدین علی بن موسی بن جعفر بن طاووس، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: مکتب الإعلام الإسلامي، چاپ اول، ربیع‌الاول ۱۴۱۵ق.
• بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، بیروت: مؤسسة الوفاء، نسخه برخط کتابخانه رافد، ج۱۰۰، ص۳۶۰.