معاد

معاد در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	یاد مرگ و حسابرسی و پیوند کردار انسان با پاداش و کیفر
مفاهیم	معاد؛ مرگ؛ میزان اعمال؛ تقوا؛ حسنه و سیئه؛ وفای به بیعت
منابع و پیوندها
آیات	حج: ۱–۲؛ بقره: ۱۹۷؛ نمل: ۸۹–۹۰
روایات	فراز «اذكروا الممات والحساب»؛ روایت تفسیر حسنه و سیئه به ولایت و دشمنی با اهل بیت

معاد در خطبه غدیر به یادآوری مرگ، حسابرسی و پاداش و کیفر در خطبه غدیر می‌پردازد. در فراز مورد بحث، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از مخاطبان می‌خواهد مرگ و حضور در پیشگاه پروردگار را به یاد داشته باشند. این مدخل شرحِ همین فراز و پیوند آن با تقوا، عمل و ولایت است، نه بررسی همه مباحث اعتقادیِ معاد.

متن فراز و ترجمه

بخش مربوط به یاد مرگ و حساب در نقل الاحتجاج چنین است:

اذْكُرُوا الْمَمَاتَ وَالْحِسَابَ وَالْمَوَازِينَ وَالْمُحَاسَبَةَ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالثَّوَابَ وَالْعِقَابَ، فَمَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ أُثِيبَ عَلَيْهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَيْسَ لَهُ فِي الْجِنَانِ نَصِيبٌ.

ترجمه: مرگ، حساب، ترازوهای سنجش، حسابرسی در پیشگاه پروردگار جهانیان و پاداش و کیفر را به یاد آورید؛ پس هرکس کار نیک بیاورد، بر آن پاداش می‌یابد و هرکس کار بد بیاورد، بهره‌ای در بهشت‌ها ندارد.

جایگاه فراز در خطبه

این فراز پس از سفارش مؤکد به تقوا و استشهاد به آیه زلزله قیامت و پیش از درخواست اقرار و تعهدِ بیعت آمده است. چنین جایگاهی زمینه پیوند میان مسئولیت اخروی و وفای به تعهد را فراهم می‌کند: پذیرش یک فرمان دینی، تنها گفتاری گذرا نیست، بلکه با رفتار و پایبندی انسان ارتباط دارد.

تقوا و هشدار درباره قیامت

آیه‌ای که در آغاز این سفارش به بخش پایانی آن استشهاد شده، چنین است:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ؛ ای مردم! از پروردگارتان پروا کنید؛ زیرا زلزله قیامت چیزی بزرگ است.(حج:۱)

در آیه بعد، هول آن روز با تصویرهایی روشن بیان می‌شود:

يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى وَلَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ؛ روزی که آن را می‌بینید، هر زن شیردهی از آنچه شیر می‌دهد غافل می‌شود و هر بارداری بار خود را فرو می‌نهد؛ و مردم را مست می‌بینی، حال آنکه مست نیستند، بلکه عذاب خدا سخت است.(حج:۲)

تقوا؛ توشه آخرت

در بخشی از آیه ۱۹۷ سوره بقره آمده است:

وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ؛ و توشه برگیرید که بهترین توشه، پرهیزکاری است؛ و ای خردمندان، از من پروا کنید.(بقره:۱۹۷)

این آیه در سیاق احکام حج، از توشه و تقوا سخن می‌گوید. در توضیح اخلاقیِ معاد نیز تعبیر «توشه آخرت» ناظر به استفاده از فرصت دنیا برای پرهیزکاری و کردار نیک است. بر این اساس، یاد مرگ با ترک مسئولیت‌های زندگی یکسان نیست؛ پرسش اصلی این است که انسان از فرصت و امکانات خود چگونه بهره می‌برد.

حساب، میزان و نتیجه اعمال

واژه‌های اصلی فراز، جنبه‌های به‌هم‌پیوسته‌ای از مسئولیت انسان را یادآور می‌شوند: «ممات» پایان فرصت زندگی دنیوی، «حساب» و «محاسبه» رسیدگی به کردار، «موازین» سنجش اعمال و «ثواب» و «عقاب» نتیجه نیکی و بدی را به ذهن می‌آورند. در خود این عبارت، چگونگیِ میزان‌ها یا ترتیب همه مراحل قیامت توضیح داده نشده است.

قرآن درباره حسنه و سیئه می‌فرماید:

مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ؛ هرکس کار نیک بیاورد، پاداشی بهتر از آن خواهد داشت و آنان از هراس آن روز ایمن‌اند.(نمل:۸۹)

وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛ و هرکس کار بد بیاورد، چهره‌هایشان در آتش افکنده می‌شود؛ آیا جز آنچه انجام می‌دادید کیفر داده می‌شوید؟(نمل:۹۰)

این آیات، ارتباطِ کردار و فرجام انسان را بیان می‌کنند. همانندی برخی واژه‌ها با فراز خطبه، به معنای یکسان‌بودن تمام الفاظ آن دو نیست؛ متن آیات و عبارت خطبه باید جدا نقل شوند.

ولایت و مسئولیت اخروی

پیوند ولایت با پاداش و کیفر، در دیگر فرازهای خطبه و روایت‌های تفسیریِ شیعه نیز مطرح شده است. در این چارچوب، وفاداری به ولایت، امری جدا از مسئولیت دینی و اخلاقی تلقی نمی‌شود.

روایت تفسیر حسنه و سیئه

در الکافي، از امام صادق علیه‌السلام به نقل از امام باقر علیه‌السلام، گفت‌وگوی ابوعبدالله جدلی با امیرالمؤمنین علیه‌السلام درباره آیات ۸۹ و ۹۰ سوره نمل گزارش شده است. در این روایت، چنین آمده است:

الْحَسَنَةُ مَعْرِفَةُ الْوَلَايَةِ وَحُبُّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ، وَالسَّيِّئَةُ إِنْكَارُ الْوَلَايَةِ وَبُغْضُنَا أَهْلَ الْبَيْتِ.

ترجمه: حسنه، شناخت ولایت و محبت ما اهل بیت است؛ و سیئه، انکار ولایت و دشمنی با ما اهل بیت است.

هشدار درباره پیشوایان دعوت‌کننده به آتش

در نقل الاحتجاج از خطبه، هشدار دیگری نیز آمده است:

مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّهُ سَيَكُونُ مِنْ بَعْدِي أَئِمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ.

ترجمه: ای مردم! پس از من پیشوایانی خواهند بود که به آتش دعوت می‌کنند و روز قیامت یاری نمی‌شوند.

وفای به بیعت و تفسیر تاریخی

از منظر کلام امامیه، سخن از حسابرسی می‌تواند در بررسیِ وفا یا مخالفت با تعهد غدیر نیز مطرح شود. در چنین خوانشی، پایبندی به ولایت و پرهیز از ستم به اهل بیت، مسئولیتی دینی و اخلاقی است؛ اما سه سطح از بحث باید از یکدیگر متمایز بمانند: متنِ نقل‌شده از خطبه، تفسیر اعتقادیِ آن و گزارش تاریخیِ رفتار اشخاص.

تعبیرهای ادبی مانند «بهشت غدیر» و «جهنم سقیفه» صورت‌های تمثیلیِ یک داوری کلامی‌اند، نه اصطلاح‌های این فراز یا گزارشی مستقل درباره قیامت. به همین ترتیب، ادعای نقض بیعت از سوی فردی مشخص یا نسبت‌دادن رویدادی تاریخی به او، تنها با تکرار این تمثیل‌ها اثبات نمی‌شود.

بر این اساس، پیام اخلاقیِ فراز را می‌توان یادآوری مسئولیت در برابر کردار و تعهدها دانست، بی‌آنکه شرحِ آن جای گزارش مستند تاریخ را بگیرد یا از این جمله به‌تنهایی درباره سرنوشت اخرویِ تک‌تک افراد حکم شود.

جستارهای وابسته

مفاهیم مربوط به تقوا در خطبه غدیر • بیعت رسمی در غدیر • خطبه غدیر

منابع

• قرآن کریم، سوره حج، آیات ۱–۲؛ سوره بقره، آیه ۱۹۷؛ سوره نمل، آیات ۸۹–۹۰.
• الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م.
• الکافي، محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق، ج۱، کتاب الحجة، باب معرفة الإمام والرد إليه.
• مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، محمدباقر مجلسی، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.