گرفتن عهد و پیمان در غدیر

عهد و پیمان در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	تعهد به ولایت، امانت‌داری در ابلاغ و گواه‌گرفتن خداوند
مفاهیم	عهد؛ میثاق؛ شهادت؛ ابلاغ؛ امانت‌داری
منابع و پیوندها
آیات	مائده: ۱۱۹؛ هود: ۱۷
روایات	روایت ضریس از امام باقر؛ گزارش‌های تفسیری درباره شاهد در آیه هود

عهد و پیمان در خطبه غدیر به تعهد مخاطبان درباره ولایت و گواه‌گرفتن خداوند بر این تعهد می‌پردازد. در شرح این موضوع باید متن اقرارِ حاضران، سخنان پیامبر و روایت‌های تفسیریِ مربوط به شهادت در قیامت را از هم جدا کرد.

گواه‌گرفتن خداوند

در نقل الاحتجاج، در ادامه متن اقرار آمده است:

أَشْهَدْنَا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا وَأَنْتَ عَلَيْنَا بِهِ شَهِيدٌ.

ترجمه: خدا را گواه گرفتیم و خدا برای گواه‌بودن کافی است؛ و تو نیز بر ما در این امر گواهی.

در این بخش، سخن در قالب اقراری است که از مردم خواسته شده بر زبان آورند. بنابراین، گوینده تعهد درون این عبارت، حاضران‌اند؛ هرچند پیامبر متن آن را به آنان می‌آموزد.

دو تعبیر دیگر در همین نقل خطبه عبارت‌اند از:

اللَّهُمَّ إِنِّي أَشْهَدُكَ وَكَفَى بِكَ شَهِيدًا أَنِّي قَدْ بَلَّغْتُ.

ترجمه: خدایا! تو را گواه می‌گیرم، و گواهی تو کافی است، که من ابلاغ کردم.

مَعَاشِرَ النَّاسِ، قَدِ اسْتَشْهَدْتُ اللَّهَ وَبَلَّغْتُكُمْ رِسَالَتِي.

ترجمه: ای مردم! خدا را گواه گرفته‌ام و رسالتم را به شما رسانده‌ام.

صدق و شهادت در قیامت

عبارت قرآنیِ مورد استناد مقاله چنین است:

هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ؛ این روزی است که راستیِ راستگویان به آنان سود می‌رساند.(مائده:۱۱۹)

روایت ضریس از امام باقر

در تفسیر القمي، از ضریس از امام باقر علیه‌السلام در تفسیر آیه یادشده، روایت مفصلی نقل شده است. ترجمه روایت، با حفظ توالی گفت‌وگوها، چنین است:

هنگامی که قیامت برپا شود و مردم برای حساب گرد آورده شوند، از هراس‌های آن روز می‌گذرند و با رنج و خستگی بسیار به عرصه محشر می‌رسند و در آستانه آن می‌ایستند. نخستین ندایی که همه آفریدگان می‌شنوند، فراخواندن محمد بن عبدالله، پیامبر قرشی عربی است. او پیش می‌آید و بر جانب راست عرش می‌ایستد. سپس علی علیه‌السلام فراخوانده می‌شود و در سمت چپ رسول خدا می‌ایستد؛ پس از آن، امت محمد فراخوانده می‌شوند و در سمت چپ علی قرار می‌گیرند. سپس هر پیامبر همراه امت خویش، از نخستین تا آخرین، فراخوانده می‌شود.

نخستین چیزی که برای پرسش فراخوانده می‌شود، قلم است؛ به صورت آدمیان پیش می‌آید و می‌ایستد. خداوند از او می‌پرسد: آیا آنچه از وحی به تو الهام و فرمان دادم، در لوح نوشتی؟ قلم می‌گوید: آری، پروردگارا! تو می‌دانی که آنچه فرمان دادی و الهام کردی در لوح نوشتم. خداوند می‌پرسد: چه کسی بر این امر برای تو گواهی می‌دهد؟ قلم پاسخ می‌دهد: پروردگارا! آیا آفریده‌ای جز تو بر راز نهانت آگاه شده است؟ خطاب می‌رسد: حجت تو پذیرفته شد.

سپس لوح فراخوانده می‌شود و به صورت آدمیان کنار قلم می‌ایستد. خداوند می‌پرسد: آیا قلم آنچه از وحی به او الهام و فرمان دادم در تو نوشت؟ لوح می‌گوید: آری، پروردگارا! و من آن را به اسرافیل رساندم.

آنگاه اسرافیل فراخوانده می‌شود و کنار قلم و لوح می‌ایستد. خداوند می‌پرسد: آیا لوح آنچه را قلم در آن نوشته بود به تو رساند؟ پاسخ می‌دهد: آری، پروردگارا! و من آن را به جبرئیل رساندم.

سپس جبرئیل فراخوانده می‌شود و کنار اسرافیل می‌ایستد. خطاب می‌رسد: آیا اسرافیل آنچه به او رسانده شده بود به تو رساند؟ می‌گوید: آری، پروردگارا! و من آن را به همه پیامبرانت رساندم و آنچه از فرمان‌ها و نهی‌ها مقرر فرموده بودی به هر پیامبری ابلاغ کردم. آخرین کسی که رسالت، وحی، حکمت، دانش، کتاب و کلام تو را به او رساندم، محمد بن عبدالله، پیامبر عربی قرشی حرمی، محبوب تو بود.

امام باقر علیه‌السلام فرمود: نخستین فرد از فرزندان آدم که برای پرسش فراخوانده می‌شود، محمد بن عبدالله است. خداوند او را چنان مقرب می‌گرداند که در آن روز هیچ آفریده‌ای از او نزدیک‌تر نیست. به او می‌فرماید: ای محمد! آیا جبرئیل آنچه به او وحی کردم به تو رساند و کتاب و حکمت و دانش مرا به تو آورد؟ می‌گوید: آری، پروردگارا! خداوند می‌پرسد: آیا رسالتت را به بندگانم رساندی؟ می‌گوید: آری، پروردگارا! کتاب و حکمت و دانشت را که به من وحی شده بود به امتم رساندم و در راه تو جهاد کردم.

خداوند می‌پرسد: چه کسی برای تو گواهی می‌دهد؟ پیامبر پاسخ می‌دهد: پروردگارا! تو گواه منی و فرشتگان تو و نیکان امتم گواه‌اند؛ و گواهی تو کافی است. سپس فرشتگان فراخوانده می‌شوند و برای پیامبر به ابلاغ رسالت گواهی می‌دهند؛ پس از آن امت فراخوانده می‌شوند و آنان نیز برای او به ابلاغ رسالت گواهی می‌دهند.

آنگاه خداوند می‌پرسد: ای محمد! آیا پس از خود در میان امت کسی را جانشین قرار دادی که حکمت و دانش مرا در میانشان برپا دارد، کتابم را برایشان تفسیر کند، آنچه را در آن اختلاف دارند برایشان روشن سازد و پس از تو حجت و جانشین من در زمین باشد؟

پیامبر می‌گوید: آری، پروردگارا! علی بن ابی‌طالب، برادر و وزیر و وصی و بهترین فرد امتم را در میان آنان جانشین خود قرار دادم؛ او را در زندگی‌ام برایشان منصوب کردم، آنان را به اطاعتش فراخواندم و او را جانشین خود در امتم و امامی قرار دادم که امامان پس از من تا روز قیامت به او اقتدا کنند.

سپس علی بن ابی‌طالب فراخوانده می‌شود. خداوند به او می‌فرماید: آیا محمد درباره تو به امتش وصیت کرد، تو را در زندگی خود به‌عنوان راهنما منصوب ساخت و آیا پس از او در میان آنان جایگاه او را بر عهده گرفتی؟ پاسخ می‌دهد: آری، پروردگارا! محمد درباره من به آنان وصیت کرد و مرا در زندگی خود برای آنان منصوب ساخت. اما هنگامی که او را به سوی خود بردی، مرا انکار کردند و با من مکر ورزیدند؛ مرا ناتوان ساختند و نزدیک بود مرا بکشند. کسی را که مؤخر داشته بودی مقدم داشتند و مرا که مقدم داشته بودی مؤخر کردند. سخنم را نشنیدند و فرمانم را نبردند؛ پس با آنان در راه تو جنگیدم تا مرا کشتند.

خداوند به علی علیه‌السلام می‌فرماید: آیا پس از خود، حجت و جانشینی در میان امت محمد قرار دادی که بندگانم را به دین من و راه من فراخواند؟ پاسخ می‌دهد: آری، پروردگارا! حسن، فرزندم و فرزند دختر پیامبرت را در میان آنان جانشین قرار دادم.

پس حسن بن علی فراخوانده می‌شود و همان پرسشی که از علی بن ابی‌طالب شد از او می‌شود. سپس هر امام همراه مردمان دوران خویش فراخوانده می‌شود و آنان حجت خود را اقامه می‌کنند؛ خداوند عذرشان را می‌پذیرد و حجتشان را معتبر می‌شمارد. سپس می‌فرماید: «این روزی است که راستیِ راستگویان به آنان سود می‌رساند».

ضریس می‌گوید: در اینجا سخن امام باقر علیه‌السلام پایان یافت.

شاهد در آیه هود

آغاز آیه ۱۷ سوره هود چنین است:

أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ؛ آیا کسی که بر دلیلی روشن از پروردگار خویش است و گواهی از او در پی اوست…(هود:۱۷)

نقل از امام باقر علیه‌السلام

امام باقر علیه‌السلام فرمود: مقصود از کسی که بر بینه پروردگار است، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و مقصود از شاهد، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است که بر صدق گفتار پیامبر گواهی می‌دهد.

گفت‌وگوی امیرالمؤمنین بر منبر

در گزارش دیگری، امیرالمؤمنین علیه‌السلام روز جمعه بر منبر فرمود: سوگند به کسی که دانه را می‌شکافد و جان را می‌آفریند، هیچ مردی از قریش نیست مگر آنکه درباره او آیه‌ای از کتاب خدا نازل شده است؛ من آن را می‌شناسم، چنان‌که خود را می‌شناسم.

مردی برخاست و پرسید: ای امیرالمؤمنین! کدام آیه درباره شما نازل شده است؟ حضرت فرمود: اکنون که پرسیدی می‌گویم؛ آیا سوره هود را خوانده‌ای؟ گفت: آری. فرمود: آیا این سخن خدا را خوانده‌ای که «أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ»؟ محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله بر بینه‌ای از پروردگار خویش است و من شاهدِ اویم.

اعتراف مخالفین در مورد شأن نزول آیه

در برخی منابع تفسیری و مناقبِ اهل‌سنت، روایت‌هایی درباره تطبیق «شاهد» در آیه ۱۷ سوره هود بر امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده است.

۱. روایت ابن‌مغازلی از عباد بن عبدالله

ابن‌مغازلی، با سند خود از عباد بن عبدالله، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل می‌کند:

آیه‌ای در کتاب خدا نازل نشده مگر آنکه می‌دانم چه هنگام و درباره چه نازل شده است؛ و هیچ مردی از قریش نیست مگر آنکه آیه‌ای از کتاب خدا درباره او نازل شده که او را به بهشت یا دوزخ می‌برد.

مردی برخاست و گفت: ای امیرالمؤمنین! درباره شما چه نازل شده است؟ فرمود: اگر در حضور مردم از من نمی‌پرسیدی، برایت بازنمی‌گفتم. آیا نمی‌خوانی: «أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ»؟ رسول خدا بر بینه‌ای از پروردگار خویش است و من شاهدِ اویم؛ در پی او می‌روم و از او پیروی می‌کنم. به خدا سوگند، اینکه بدانید خداوند ما اهل‌بیت را به چه ویژگی‌هایی اختصاص داده، نزد من از طلا و نقره روی زمین محبوب‌تر است. به نقل از جامع البیان طبری، ج۱۲، ص ۲۲.

عبارت پایانیِ مورد استناد چنین است: وَأَنَا الشَّاهِدُ مِنْهُ أَتْلُوهُ وَأَتْبَعُهُ.

۲. نامه منسوب به عمرو بن عاص به معاویه

خوارزمی در المناقب، در ضمن نقل مکاتبه معاویه و عمرو بن عاص، از زبان عمرو چنین گزارش می‌کند:

ای معاویه! تو می‌دانی خداوند در کتابش آیاتی درباره فضیلت‌های علی نازل کرده است که کسی در آنها با او شریک نیست؛ مانند «يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ»، آیه «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا…»، آیه «أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ»، «رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ» و «قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى».

۳. نقل قندوزی از ابن‌عباس و زاذان

قندوزی در ینابیع المودة، با نقل از فرائد السمطین، دو طریق از ابن‌عباس و زاذان را به امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌رساند و این سخن را از آن حضرت گزارش می‌کند:

إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَأَنَا التَّالِي الشَّاهِدُ مِنْهُ.

ترجمه: رسول خدا بر بینه‌ای از پروردگار خویش بود و من آن پیرو و شاهدِ او هستم.

۴. گزارش دیدگاه در تفسیر فخررازی

فخررازی در مفاتیح الغیب، هنگام بیان تفسیرهای گوناگونِ «شاهد»، در وجه سوم می‌نویسد:

أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ.

سپس توضیح می‌دهد که بر پایه این قول، علی در پی آن بینه است و تعبیر «مِنْهُ» به این معناست که این شاهد از محمد و بخشی از اوست؛ و مقصود، بزرگداشتِ جایگاه شاهد است. به نقل از موسوعة الامام علی بن ابیطالب علیه السلام، ج۸، ص ۳۵۹.

۵. نقل‌های منسوب به شواهد التنزیل

در البرهان فی تفسیر القرآن، به نقل از حماد بن سلمه، از ثابت، از انس گزارش شده است که مقصود از کسی که بر بینه پروردگار خویش است، رسول خدا و مقصود از شاهد، علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام است؛ در ادامه آمده که او زبانِ رسول خدا بود. تعلیقه همین کتاب، برای این نقل به شواهد التنزیل، ج۱، ص۲۸۰، حدیث ۳۸۳ ارجاع می‌دهد.

۶. نقل سیوطی در الدر المنثور

سیوطی از ابن‌مردویه، از طریقی دیگر از علی علیه‌السلام، از رسول خدا نقل می‌کند:

«أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ» أَنَا، «وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ» قَالَ: عَلِيٌّ.

ترجمه: مقصود از «کسی که بر بینه‌ای از پروردگار خویش است»، من هستم؛ و درباره «گواهی از او که در پی اوست» فرمود: علی است.

۷. روایت‌های ثعلبی و اصلاح انتساب سند

ثعلبی در الکشف والبیان، از طریق کلبی، از ابوصالح، از ابن‌عباس نقل می‌کند که مقصود از «أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ»، رسول خدا و مقصود از «وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ»، علی علیه‌السلام است؛ در متن این نقل تعبیر «علي خاصة» آمده است.

همچنین از زاذان نقل می‌کند که علی علیه‌السلام فرمود: سوگند به کسی که دانه را شکافت و جان را آفرید، اگر جایگاهی برای من فراهم شود و بر آن بنشینم، میان اهل تورات به توراتشان، میان اهل انجیل به انجیلشان، میان اهل زبور به زبورشان و میان اهل قرآن به قرآنشان داوری می‌کنم. سپس از آگاهی خود درباره سرنوشت مردان قریش سخن گفت. مردی پرسید: ای امیرالمؤمنین! آیه‌ای که درباره تو نازل شده کدام است؟ حضرت آیه «أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ» را خواند و فرمود: رسول خدا بر بینه‌ای از پروردگار خویش است و من شاهدِ اویم.

۸. روایت ابونعیم اصفهانی در معرفة الصحابة

ابونعیم در معرفة الصحابة، با سندی از طبرانی تا عباد بن عبدالله اسدی، نقل می‌کند که علی علیه‌السلام فرمود: هیچ‌یک از قریش نیست مگر آنکه آیه یا آیاتی درباره او نازل شده است. مردی پرسید: درباره تو چه نازل شده است؟ حضرت با ناراحتی پاسخ داد که اگر در حضور مردم نمی‌پرسید، برایش بازنمی‌گفت؛ سپس با خواندن آیه «أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ» فرمود:

رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ، وَأَنَا الشَّاهِدُ.

ترجمه: رسول خدا بر بینه‌ای از پروردگار خویش است و من شاهد هستم. به نقل از شرح احقاق الحق، ج۴، ص ۳۱۰.

جستارهای وابسته

بیعت رسمی در غدیر • علم و آگاهی خداوند • خطبه غدیر

منابع

• قرآن کریم، سوره مائده، آیه ۱۱۹؛ سوره هود، آیه ۱۷.
• الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م.
• تفسير القمي، منسوب به علی بن ابراهیم قمی.
• مناقب أمير المؤمنين علي بن أبي طالب، ابوالحسن علی بن محمد بن محمد بن طیّب جلابی واسطی، معروف به ابن‌مغازلی، تحقیق ابوعبدالرحمن ترکی بن عبدالله وادعی، صنعاء: دار الآثار، چاپ اول، ۱۴۲۴ق/۲۰۰۳م.
• المناقب، موفق بن احمد خوارزمی، تحقیق مالک محمودی، قم: مؤسسة النشر الإسلامي التابعة لجماعة المدرسين.
• ينابيع المودة لذوي القربى، سلیمان بن ابراهیم قندوزی حنفی، تحقیق سید علی جمال اشرف حسینی، دار الأسوة للطباعة والنشر، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
• مفاتيح الغيب (التفسير الكبير)، ابوعبدالله محمد بن عمر بن حسن بن حسین تیمی رازی، مشهور به فخررازی، بیروت: دار إحياء التراث العربي، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
• الدر المنثور في التفسير بالمأثور، عبدالرحمن بن ابی‌بکر جلال‌الدین سیوطی، بیروت: دار الفكر؛ تفسیر هود: ۱۷.
• الكشف والبيان عن تفسير القرآن، ابواسحاق احمد بن محمد بن ابراهیم ثعلبی، تحقیق ابومحمد بن عاشور، بازبینی و تدقیق نظیر ساعدی، بیروت: دار إحياء التراث العربي، چاپ اول، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۲م.
• معرفة الصحابة، ابونعیم احمد بن عبدالله بن احمد بن اسحاق اصفهانی، تحقیق مسعد عبدالحمید سعدنی و محمد حسن محمد حسن اسماعیل، بیروت: دار الكتب العلمية، منشورات محمدعلی بیضون.
• البرهان في تفسير القرآن، سید هاشم بن سلیمان بحرانی، تحقیق قسم الدراسات الإسلامية، مؤسسة البعثة، قم، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
• شواهد التنزيل لقواعد التفضيل، ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله حسکانی، تحقیق محمدباقر محمودی، مؤسسة الطبع والنشر التابعة لوزارة الثقافة والإرشاد الإسلامي، ۱۴۱۱ق.