دستور سلام با لقب امیرالمؤمنین
دستور سلام با لقب امیرالمؤمنین در خطبه غدیر، از فرمان‌های پایانی پیامبر صلی الله علیه وآله در گزارش خطبه غدیر است. در این فراز، مردم مأمور می‌شوند بر علی علیه السلام با عنوان امیرالمؤمنین سلام کنند، اطاعت خود را اعلام کنند و خدا را برای هدایتش سپاس گویند. عبارت‌های پایانی آیه ۲۸۵ بقره و بخشی از آیه ۴۳ اعراف در این فرمان به کار رفته‌اند.[۱]
متن فراز و ترجمه
در نقل الاحتجاج آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، قُولُوا الَّذِي قُلْتُ لَكُمْ وَسَلِّمُوا عَلَى عَلِيٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ، وَقُولُوا «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ» الْآيَةَ.
ترجمه: ای مردم، آنچه را به شما گفتم بگویید و بر علی با عنوان امیرالمؤمنین سلام کنید؛ و بگویید: شنیدیم و اطاعت کردیم؛ پروردگارا، آمرزش تو را می‌خواهیم و بازگشت به سوی توست. و بگویید: سپاس خدایی را که ما را به این راه هدایت کرد؛ و اگر خدا ما را هدایت نمی‌کرد، راه نمی‌یافتیم.[۲]
سلام، اقرار و پذیرش ولایت
در این فرمان، سلام با عنوان «امیرالمؤمنین» در کنار اقرار به اطاعت و شکر هدایت قرار گرفته است. ازاین‌رو، در سیاق خطبه، این سلام تنها یک احترام زبانی نیست؛ با پذیرش جایگاه آن حضرت در پیوند است.
رساندن پیام غدیر به دیگران و تسلیم در برابر فرمان الهی. در این توضیح، اقرار زبانی باید با پذیرش قلبی و عمل همراه باشد و یاد حسابرسی آخرت نیز مانع بی‌اعتنایی به این پیمان شود.[۳]
«سمعنا و أطعنا» و آیه ۲۸۵ بقره
متن کامل آیه چنین است:
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ؛ پیامبر به آنچه از سوی پروردگارش بر او نازل شده ایمان آورده است و مؤمنان نیز؛ همگی به خدا و فرشتگان و کتاب‌ها و فرستادگان او ایمان آورده‌اند. [می‌گویند:] میان هیچ‌یک از فرستادگانش فرق نمی‌گذاریم؛ و گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم؛ پروردگارا، آمرزش تو را می‌خواهیم و بازگشت به سوی توست.
(بقره:۲۸۵)
آیه، ایمان پیامبر و مؤمنان و اقرار آنان به شنیدن و اطاعت را بیان می‌کند. در فراز خطبه، پیامبر به حاضران دستور می‌دهد همین اقرار را بر زبان آورند. بنابراین، «قُولُوا» فرمان پیامبر پیش از عبارت اقتباس‌شده است، نه جایگزینی یا تغییری در متن قرآن که «وَقالُوا» دارد.
اقرار در سیاق بیعت با امامان
برای روشن شدن ارتباط این اقرار با بیعت، باید عبارت‌های پیش از آن را نیز دید. در الاحتجاج، پیامبر از مردم می‌خواهد درباره آنچه در امر علی علیه السلام و امامان از فرزندان او ابلاغ شده، اقرار کنند. این اقرار چند مرحله دارد:
- شنیدن، اطاعت و رضایت: إِنَّا سَامِعُونَ مُطِيعُونَ رَاضُونَ مُنْقَادُونَ؛ یعنی ما شنوا، فرمان‌بردار، خشنود و تسلیم هستیم.
- بیعت قلبی و عملی: نُبَايِعُكَ عَلَى ذَلِكَ بِقُلُوبِنَا وَأَنْفُسِنَا وَأَلْسِنَتِنَا وَأَيْدِينَا؛ یعنی با دل‌ها، جان‌ها، زبان‌ها و دست‌هایمان بر این امر با تو بیعت می‌کنیم.
- پایداری در پیمان: وَلَا نُغَيِّرُ وَلَا نُبَدِّلُ وَلَا نَشُكُّ وَلَا نَرْتَابُ وَلَا نَرْجِعُ عَنْ عَهْدٍ وَلَا نَنْقُضُ الْمِيثَاقَ؛ یعنی تغییر و تبدیل نمی‌دهیم، شک و تردید نمی‌کنیم، از پیمان بازنمی‌گردیم و میثاق را نمی‌شکنیم.
- تعهد به اطاعت: متن اقرار، اطاعت خدا و پیامبر و علی امیرالمؤمنین و امامان یادشده را در بر می‌گیرد و از حسن و حسین علیهما السلام نیز نام می‌برد.[۴]
- نخواستن جایگزین و شاهد گرفتن خدا و رسول: ادامه پیمان بر نخواستن بدل، برنگشتن از آن و گواهی خدا و پیامبر تأکید دارد.[۵]
حمد خداوند و آیه ۴۳ اعراف
پس از فرمان به سلام و اقرار به اطاعت، عبارت حمد و شکر هدایت آمده است. متن کامل آیه مورد استشهاد چنین است:
وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛ و هر کینه‌ای را که در دل‌هایشان بود برمی‌کنیم؛ نهرها از زیر [جایگاه] آنان جاری است و می‌گویند: سپاس خدایی را که ما را به این [نعمت] هدایت کرد؛ و اگر خدا ما را هدایت نمی‌کرد، راه نمی‌یافتیم. به‌راستی فرستادگان پروردگار ما حق را آوردند. و به آنان ندا داده می‌شود: این همان بهشتی است که به پاداش آنچه انجام می‌دادید، به شما به ارث رسیده است.(اعراف:۴۳)
آیه، سخن اهل بهشت را در سپاس از هدایت خدا گزارش می‌کند. در خطبه، بخش «الحمد لله الذي هدانا لهذا...» به صورت سخنی که حاضران باید بگویند، اقتباس شده است. «قُولُوا» در اینجا نیز فرمان پیامبر است و جزئی از آیه نیست.
از کنار هم قرار گرفتن بیعت و این حمد سه نکته برداشت شده است:
- پذیرش ولایت اهل بیت علیهم السلام با سپاسگزاری از نعمت هدایت همراه است.
- این هدایت، لطف الهی دانسته می‌شود و شکر آن تنها به لحظه بیعت محدود نیست.
- اقرار به اینکه «اگر خدا هدایت نمی‌کرد، هدایت نمی‌شدیم»، بر نیاز انسان به هدایت خدا تأکید می‌کند.[۶]
جستارهای وابسته
بیعت با امیرالمؤمنین بیعت با خداوند • بیعت رسمی در غدیر • گرفتن عهد و پیمان در غدیر • فضائل قرآنی امیرالمومنین علیه السلام در خطبه غدیر
پانویس
منابع
- قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۸۵؛ سوره اعراف، آیه ۴۳.
- الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، با تعلیقات سید محمدباقر خرسان، نجف اشرف: دار النعمان للطباعة والنشر، ج۱، ص۸۲–۸۳. متن صفحه ۸۲؛ متن صفحه ۸۳.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، محمدتقی نقوی، ویرایش مهدی جعفری، تهران: منیر، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- غدیر در قرآن، محمدباقرانصاری