فضائل قرآنی امیرالمومنین علیه السلام در خطبه غدیر

فضائل قرآنی امیرالمومنین علیه السلام در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	جایگاه فضایل قرآنی امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه غدیر
مفاهیم	فضایل قرآنی؛ تفسیر روایی؛ ولایت؛ امامت؛ مباهله
منابع و پیوندها
آیات	آیه مباهله: آل عمران، ۶۱؛ دیگر آیات در فهرست متن
روایات	فراز فضایل در خطبه؛ گفت‌وگوی امام رضا علیه السلام با مأمون؛ تشبیه به حضرت عیسی؛ دو گزارش عرفات

فضایل قرآنی امیرالمؤمنین در خطبه غدیر، به فضیلت‌هایی می‌پردازد که در گزارش خطبه، با آیات قرآن و تفسیر آن‌ها پیوند یافته‌اند. در فرازی از پایان خطبه، پیامبر صلی الله علیه وآله بیان همه فضایل قرآنی علی بن ابی‌طالب علیه السلام را فراتر از گنجایش یک مجلس می‌داند و مخاطبان را به تصدیق گزارش آگاهانه این فضایل فرا می‌خواند.

متن فراز و ترجمه

مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّ فَضَائِلَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَقَدْ أَنْزَلَهَا فِي الْقُرْآنِ، أَكْثَرُ مِنْ أَنْ أُحْصِيَهَا فِي مَقَامٍ وَاحِدٍ، فَمَنْ أَنْبَأَكُمْ بِهَا وَعَرَفَهَا فَصَدِّقُوهُ.

ترجمه: ای مردم، فضایل علی بن ابی‌طالب علیه السلام نزد خدای عزوجل، که آن‌ها را در قرآن نازل کرده است، بیش از آن است که در یک مجلس برشمارم؛ پس هر کس از آن‌ها به شما خبر داد و آن‌ها را شناخت، او را تصدیق کنید.

فهرست آیات و ارجاعات تفسیری

۱. اطاعت از اولی‌الامر أَطیعُوا اللَّهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ؛ از خدا اطاعت کنید و از پیامبر و صاحبان امر از میان خودتان اطاعت کنید.(نساء:۵۹) مأخذ تفسیری:

۲. عرضه امانت إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ؛ ما امانت را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کردیم.(احزاب:۷۲) مأخذ تفسیری:

۳. فراغت و کوشش فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ * وَ إِلی رَبِّکَ فَارْغَبْ؛ پس چون فارغ شدی، به کوشش برخیز؛ و به سوی پروردگارت روی آور.(شرح:۷–۸) مأخذ تفسیری:

۴. ادای امانت و عدالت إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها وَ إِذا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ؛ خدا به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبانشان بازگردانید و هنگامی که میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید.(نساء:۵۸) مأخذ تفسیری:

۵. الحاق فرزندان مؤمنان وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإیمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ ما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْءٍ؛ و کسانی که ایمان آورده‌اند و فرزندانشان در ایمان از آنان پیروی کرده‌اند، فرزندانشان را به آنان ملحق می‌کنیم و از عملشان چیزی نمی‌کاهیم.(طور:۲۱) مأخذ تفسیری:

۶. تبدیل نعمت به کفران أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ؛ آیا کسانی را ندیدی که نعمت خدا را به کفران تبدیل کردند و قوم خود را به سرای هلاکت درآوردند؟(ابراهیم:۲۸) مأخذ تفسیری:

۷. متوسّمان و نشانه‌های عبرت إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمینَ * وَ إِنَّها لَبِسَبیلٍ مُقیمٍ؛ بی‌گمان در این [سرگذشت] برای هوشمندان نشانه‌هایی است؛ و آن [آثار شهر] بر سر راهی پابرجاست.(حجر:۷۵–۷۶) مأخذ تفسیری:

۸. دیدن اعمال وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ؛ و بگو: عمل کنید؛ خدا و پیامبرش و مؤمنان، عمل شما را خواهند دید.(توبه:۱۰۵) مأخذ تفسیری:

۹. پایداری بر طریقه وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّریقَةِ لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً؛ و اگر بر راه [درست] پایداری کنند، آنان را از آب فراوان سیراب می‌کنیم.(جن:۱۶) مأخذ تفسیری:

۱۰. راسخان در علم وَ ما یَعْلَمُ تَأْویلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ؛ و تأویل آن را جز خدا نمی‌داند؛ و راسخان در دانش می‌گویند: به آن ایمان آوردیم.(آل عمران:۷) مأخذ تفسیری:

در ترجمه بالا بر «إلا الله» وقف شده است. در تفسیر روایی شیعه، با پیوند دادن «الراسخون في العلم» به بخش پیشین، علم راسخان به تأویل نیز مطرح می‌شود؛ این توضیح تفسیری را نباید بی‌توضیح با ترجمه آیه درآمیخت.

۱۱. همراهی با صادقان یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقینَ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا کنید و با راستگویان باشید.(توبه:۱۱۹) مأخذ تفسیری:

۱۲. خبر بزرگ عَمَّ یَتَساءَلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظیمِ؛ از چه چیز از یکدیگر می‌پرسند؟ از آن خبر بزرگ.(نبأ:۱–۲) مأخذ تفسیری:

۱۳. آیات و هشدارها وَ ما تُغْنِی الْآیاتُ وَ النُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ؛ و نشانه‌ها و هشدارها به حال گروهی که ایمان نمی‌آورند، سودی نمی‌بخشد.(یونس:۱۰۱) مأخذ تفسیری:

۱۴. حسد به فضل الهی أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ؛ آیا به مردم به سبب آنچه خدا از فضل خود به آنان بخشیده است، حسد می‌ورزند؟(نساء:۵۴) مأخذ تفسیری:

۱۵. پیروی از نور وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ و از نوری که همراه او نازل شده است پیروی کردند؛ آنان همان رستگاران‌اند.(اعراف:۱۵۷) مأخذ تفسیری:

۱۶. منذر و هادی إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ؛ تو تنها بیم‌دهنده‌ای و برای هر قومی هدایتگری است.(رعد:۷) مأخذ تفسیری:

۱۷. شاهدِ پیامبر أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ؛ آیا کسی که بر دلیلی روشن از پروردگار خویش است و گواهی از او در پی اوست [با دیگران یکسان است]؟(هود:۱۷) مأخذ تفسیری:

۱۸. خیرالبریه إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ؛ کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، آنان بهترین آفریدگان‌اند.(بینه:۷) مأخذ تفسیری:

۱۹. ریسمان خدا وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا؛ و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید.(آل عمران:۱۰۳) مأخذ تفسیری:

۲۰. عروةالوثقی فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدْ استَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی؛ پس هر کس به طاغوت کفر ورزد و به خدا ایمان آورد، به دستگیره استوار چنگ زده است.(بقره:۲۵۶) مأخذ تفسیری:

۲۱. نزول وحی نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمینُ * عَلی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرینَ؛ روح‌الامین آن را بر قلب تو فرود آورده است تا از بیم‌دهندگان باشی.(شعراء:۱۹۳–۱۹۴) مأخذ تفسیری:

۲۲. ترجیح دنیا بر آخرت بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا * وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقی * إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولی * صُحُفِ إِبْراهیمَ وَ مُوسی؛ بلکه زندگی دنیا را ترجیح می‌دهید، در حالی که آخرت بهتر و پایدارتر است. این [سخن] در صحیفه‌های پیشین، صحیفه‌های ابراهیم و موسی، نیز هست.(اعلی:۱۶–۱۹) مأخذ تفسیری:

۲۳. موعظه به یک حقیقت قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ؛ بگو: شما را تنها به یک چیز اندرز می‌دهم.(سبأ:۴۶) مأخذ تفسیری:

۲۴. تمسک به وحی فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذی أُوحِیَ إِلَیْکَ إِنَّکَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ؛ پس به آنچه به تو وحی شده است چنگ زن؛ بی‌گمان تو بر راهی راست هستی.(زخرف:۴۳) مأخذ تفسیری:

۲۵. قدم صدق وَ بَشِّرِ الَّذینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ قالَ الْکافِرُونَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ مُبینٌ؛ و به مؤمنان مژده ده که برای آنان نزد پروردگارشان پیشینه و منزلتی راستین است. کافران گفتند: این [مرد] جادوگری آشکار است.(یونس:۲) مأخذ تفسیری:

۲۶. ولایت و یاری الهی هُنالِکَ الْوَلایَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَیْرٌ ثَواباً وَ خَیْرٌ عُقْباً؛ آنجاست که ولایت و یاری از آنِ خدای برحق است؛ او بهترین پاداش و نیکوترین فرجام را دارد.(کهف:۴۴) مأخذ تفسیری:

۲۷. دو گروه در ستیز هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فی رَبِّهِمْ فَالَّذینَ کَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِیابٌ مِنْ نارٍ؛ این دو گروه با یکدیگر درباره پروردگارشان به ستیز برخاستند؛ پس برای کافران جامه‌هایی از آتش بریده شده است.(حج:۱۹) مأخذ تفسیری:

۲۸. شناخت و انکار نعمت یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَها؛ نعمت خدا را می‌شناسند، سپس آن را انکار می‌کنند.(نحل:۸۳) مأخذ تفسیری:

۲۹. گناه فراگیر بَلی مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطیئَتُهُ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ؛ آری، هر کس بدی کسب کند و گناهش او را فرا گیرد، آنان اهل آتش‌اند و در آن جاودان می‌مانند.(بقره:۸۱) مأخذ تفسیری:

۳۰. وفای به عهد أَوْفُوا بِعَهْدی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ؛ به پیمان من وفا کنید تا به پیمان شما وفا کنم.(بقره:۴۰) مأخذ تفسیری:

۳۱. محبت مؤمنان إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا؛ کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، به‌زودی [خدای] رحمان برایشان محبتی قرار خواهد داد.(مریم:۹۶) مأخذ تفسیری:

۳۲. اتمام نور الهی یُریدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ؛ می‌خواهند نور خدا را با دهان‌های خود خاموش کنند، و خدا نور خود را کامل می‌کند، هرچند کافران نپسندند.(صف:۸) مأخذ تفسیری:

۳۳. روی‌گردانی از یاد خدا وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْری فَإِنَّ لَهُ مَعیشَةً ضَنْکاً وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ أَعْمی؛ و هر کس از یاد من روی بگرداند، زندگی تنگی خواهد داشت و روز قیامت او را نابینا محشور می‌کنیم.(طه:۱۲۴) مأخذ تفسیری:

۳۴. حرمت حرم وَ مَنْ یُرِدْ فیهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلیمٍ؛ و هر کس در آن [حرم] از روی ستم، انحرافی بخواهد، از عذابی دردناک به او می‌چشانیم.(حج:۲۵) مأخذ تفسیری:

۳۵. پرسش در قیامت وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ؛ آنان را نگه دارید که مورد پرسش قرار خواهند گرفت.(صافات:۲۴) مأخذ تفسیری:

۳۶. جایگاه پرهیزکاران إِنَّ الْمُتَّقینَ فی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ * فی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلیکٍ مُقْتَدِرٍ؛ پرهیزکاران در باغ‌ها و [کنار] نهرها هستند؛ در جایگاهی راستین نزد فرمانروایی توانا.(قمر:۵۴–۵۵) مأخذ تفسیری:

۳۷. پیشگامان وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ * فی جَنَّاتِ النَّعیمِ؛ و پیشگامان، همان پیشگامان‌اند؛ آنان مقربان‌اند، در باغ‌های پرنعمت.(واقعه:۱۰–۱۲) مأخذ تفسیری:

۳۸. وفاداری به پیمان مِنَ الْمُؤْمِنینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدیلاً؛ از میان مؤمنان مردانی هستند که به پیمانی که با خدا بسته بودند وفا کردند؛ برخی پیمان خود را به انجام رساندند و برخی در انتظارند، و هیچ تغییری [در پیمان خود] ندادند.(احزاب:۲۳) مأخذ تفسیری:

۳۹. همراهی با رکوع‌کنندگان وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعینَ؛ و همراه رکوع‌کنندگان رکوع کنید.(بقره:۴۳) مأخذ تفسیری:

۴۰. منذر و هادی؛ ارجاع دوم إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ؛ تو تنها بیم‌دهنده‌ای و برای هر قومی هدایتگری است.(رعد:۷) مأخذ تفسیری:

۴۱. خانه‌های یاد خدا فی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فیهَا اسْمُهُ؛ در خانه‌هایی که خدا اجازه داده است رفعت یابند و نام او در آن‌ها یاد شود.(نور:۳۶) مأخذ تفسیری:

۴۲. نام نیک در آیندگان وَ اجْعَلْ لی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرینَ؛ و برای من در میان آیندگان نام نیکی قرار ده.(شعراء:۸۴) مأخذ تفسیری:

۴۳. پاداش کار نیک مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها؛ هر کس کار نیکی بیاورد، ده برابر آن پاداش دارد.(انعام:۱۶۰) مأخذ تفسیری:

۴۴. دعوت حیات‌بخش اسْتَجیبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما یُحْییکُمْ؛ دعوت خدا و پیامبر را هنگامی که شما را به چیزی فرامی‌خواند که به شما حیات می‌بخشد، اجابت کنید.(انفال:۲۴) مأخذ تفسیری:

۴۵. پاداش هجرت و جهاد فَالَّذینَ هاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ أُوذُوا فی سَبیلی وَ قاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ؛ پس کسانی که هجرت کردند و از خانه‌هایشان رانده شدند و در راه من آزار دیدند و جنگیدند و کشته شدند، بدی‌هایشان را می‌زدایم و آنان را به باغ‌هایی که از زیر آن‌ها نهرها جاری است درمی‌آورم؛ پاداشی از سوی خدا، و پاداش نیکو نزد خداست.(آل عمران:۱۹۵) مأخذ تفسیری:

۴۶. ایمان و کفر وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمینَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها؛ و بگو: حق از سوی پروردگار شماست؛ پس هر کس بخواهد ایمان بیاورد و هر کس بخواهد کفر ورزد. ما برای ستمکاران آتشی آماده کرده‌ایم که سراپرده‌اش آنان را فرا گرفته است.(کهف:۲۹) مأخذ تفسیری:

۴۷. غفلت از آیات وَ الَّذینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُونَ؛ و کسانی که از آیات ما غافل‌اند.(یونس:۷) مأخذ تفسیری:

۴۸. استواری پیمان وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَیْمانَ بَعْدَ تَوْکیدِها وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَیْکُمْ کَفیلاً؛ و چون پیمان بستید، به پیمان خدا وفا کنید و سوگندها را پس از استوار کردنشان نشکنید، در حالی که خدا را بر خود ضامن قرار داده‌اید.(نحل:۹۱) مأخذ تفسیری:

۴۹. دانش کتاب کَفی بِاللَّهِ شَهیداً بَیْنی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ؛ گواهی خدا و کسی که دانش کتاب نزد اوست، میان من و شما کافی است.(رعد:۴۳) مأخذ تفسیری:

۵۰. سلام بر اِلیاسین سَلامٌ عَلی إِلْ‌یاسینَ؛ سلام بر اِلیاسین.(صافات:۱۳۰) مأخذ تفسیری:

آیه مباهله و فضیلت «انفسنا»

آیه مباهله از آیات مورد استناد در بحث فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام است:

فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ؛ پس هر کس پس از دانشی که به تو رسیده است، درباره او با تو مجادله کند، بگو: بیایید پسرانمان و پسرانتان، زنانمان و زنانتان، و خودمان و خودتان را فراخوانیم؛ سپس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.(آل عمران:۶۱)

گفت‌وگوی امام رضا علیه السلام با مأمون

در الفصول المختارة، سید مرتضی از شیخ مفید نقل می‌کند که مأمون روزی از امام رضا علیه السلام پرسید: «بزرگ‌ترین فضیلت امیرالمؤمنین علیه السلام که قرآن بر آن دلالت دارد چیست؟»

امام فرمود: «فضیلت او در مباهله است.» سپس آیه مباهله را تلاوت کرد و توضیح داد: رسول خدا صلی الله علیه وآله حسن و حسین علیهما السلام را فراخواند که پسران او بودند؛ فاطمه علیها السلام را فراخواند که در این مقام مصداق «زنانمان» بود؛ و امیرالمؤمنین علیه السلام را فراخواند که به حکم خدا مصداق «خودمان» بود. چون هیچ‌یک از آفریدگان از رسول خدا برتر نیست، کسی نیز برتر از آن‌کس که در این مقام نفس رسول خدا قرار گرفته است، نخواهد بود.

مأمون اشکال کرد: خداوند «پسران» را به صورت جمع آورده، اما پیامبر دو پسر خود را فراخوانده است؛ «زنان» را نیز جمع آورده، اما تنها دختر خود را فراخوانده است. پس چرا در «انفسنا» مراد، خود پیامبر نباشد؟ در این صورت، فضیلتی که گفته شد برای امیرالمؤمنین ثابت نمی‌شود.

امام رضا علیه السلام پاسخ داد: این سخن درست نیست؛ زیرا دعوت‌کننده، دیگری را دعوت می‌کند، همان‌گونه که فرمان‌دهنده به دیگری فرمان می‌دهد. در معنای حقیقی، کسی دعوت‌کننده خود نیست. از آنجا که پیامبر در مباهله مردی جز امیرالمؤمنین را دعوت نکرد، روشن می‌شود او همان کسی است که خداوند در این آیه به عنوان نفس پیامبر اراده کرده است.

مأمون گفت: إِذَا وَرَدَ الْجَوَابُ سَقَطَ السُّؤَالُ؛ «هنگامی که پاسخ آمد، پرسش از میان می‌رود.»

گزارش تشبیه امیرالمؤمنین به حضرت عیسی

در روضة الکافي، ابوبصیر گزارشی نقل می‌کند که در آن پیامبر صلی الله علیه وآله هنگام ورود امیرالمؤمنین علیه السلام به او فرمود:

إِنَّ فِيكَ شَبَهاً مِنْ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ، وَلَوْلَا أَنْ تَقُولَ فِيكَ طَوَائِفُ مِنْ أُمَّتِي مَا قَالَتِ النَّصَارَى فِي عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ، لَقُلْتُ فِيكَ قَوْلًا لَا تَمُرُّ بِمَلَإٍ مِنَ النَّاسِ إِلَّا أَخَذُوا التُّرَابَ مِنْ تَحْتِ قَدَمَيْكَ يَلْتَمِسُونَ بِذَلِكَ الْبَرَكَةَ.

ترجمه: در تو شباهتی به عیسی بن مریم هست؛ اگر نبود که گروه‌هایی از امتم درباره تو همان چیزی را بگویند که مسیحیان درباره عیسی بن مریم گفتند، درباره تو سخنی می‌گفتم که از کنار هیچ گروهی از مردم نگذری مگر آنکه خاک زیر قدم‌هایت را برای تبرک برگیرند.

در ادامه همین گزارش، از خشم «دو اعرابی»، مغیرة بن شعبه و گروهی از قریش سخن رفته است. آنان اعتراض می‌کنند که چرا برای پسرعموی پیامبر مثالی جز عیسی بن مریم برگزیده نشده است. سپس آیات ۵۷ تا ۶۰ زخرف در پیوند با این اعتراض نقل می‌شوند. روایت، اعتراض حارث بن عمرو فهری و ادامه ماجرای او را نیز در بر دارد.

آیات نقل‌شده در این بحث

وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ ۝ وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ ۝ إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ ۝ وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ ۝ وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلَا تَمْتَرُنَّ بِهَا وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ؛ و چون پسر مریم به عنوان مثالی مطرح شد، ناگهان قوم تو از آن به هیاهو برخاستند. و گفتند: آیا خدایان ما بهترند یا او؟ این مثال را جز برای جدال با تو مطرح نکردند؛ بلکه آنان مردمی ستیزه‌جو هستند. او جز بنده‌ای نبود که به او نعمت بخشیدیم و او را برای بنی‌اسرائیل مثالی قرار دادیم. و اگر بخواهیم، به جای شما فرشتگانی قرار می‌دهیم که در زمین جانشین شوند. و او نشانه‌ای برای [شناخت] قیامت است؛ پس در آن تردید نکنید و از من پیروی کنید؛ این راهی راست است.(زخرف:۵۷–۶۱)

عبارت وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ به معنای «او نشانه‌ای برای قیامت است» ترجمه می‌شود، نه «این عملی برای آن زمان است». آیه ۶۱ در اینجا برای حفظ مجموعه آیاتِ نسخه اولیه آمده است؛ بخشِ نقل‌شده در روایت یادشده الکافي تا آیه ۶۰ است.

گزارش جداگانه درباره نشانه‌های ولایت

پس از بیان فضیلت و امامت علی علیه السلام، یکی از معترضان ادعا کرد که پیامبر در ستایش خود و برادرش زیاده‌روی کرده و این سخنان از جانب پروردگار نیست.

در پاسخِ منقول، برگزیدن بندگان برای کرامت و تدبیر امور، به علم و حکمت خدا نسبت داده می‌شود: خداوند اطاعت و فرمان‌برداری آنان را می‌داند و مسئولیت‌هایی به آنان می‌سپارد. برای توضیح، از فرمانروایی مثال زده می‌شود که چون امانت‌داری کارگزارش را می‌بیند، تدبیر بخشی از امور را به او واگذار می‌کند. در ادامه، جایگاه پیامبر و سپس علی علیه السلام به عنوان وصی، جانشین در خاندان، اداکننده بدهی‌ها، برآورنده وعده‌ها، یاور دوستان و مقابله‌کننده با دشمنان بیان می‌شود.

معترضان در این گزارش می‌گویند این ولایت، مسئله‌ای کوچک نیست، زیرا با جان‌ها، خانواده‌ها، اموال، حقوق، نسب‌ها و دنیا و آخرت مردم ارتباط دارد؛ پس باید نشانه‌ای متناسب با آن ارائه شود.

در ادامه، پیامبر آنان را به نشانه‌هایی که بنا بر همین گزارش دیده بودند متوجه می‌کند:

• نوری که هنگام بیرون آمدن علی علیه السلام از نزد پیامبر در تاریکی آشکار شده بود؛
• گشوده شدن دیوارها در مسیر او و بسته شدن دوباره آن‌ها پس از عبورش؛
• گشوده شدن درهای آسمان در غدیر و ندای فرشتگان به پیروی از ولی خدا؛
• کنار رفتن کوه‌ها از مسیر او و بازگشت آن‌ها پس از عبورش.

سپس دعا می‌کند: خدایا، نشانه‌های بیشتری بر آنان آشکار کن، زیرا این کار برای تو آسان است، تا حجت بر آنان استوارتر شود.

دو گزارش درباره فضایل امیرالمؤمنین در عرفات

روایت جابر درباره یک درخت

ابن مغازلی از جابر بن عبدالله نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه وآله در عرفات بود و علی علیه السلام روبه‌روی او قرار داشت. پیامبر به جابر و علی اشاره کرد؛ آن دو نزدیک شدند. حضرت فرمود: «ای علی، به من نزدیک شو.» سپس فرمود: «دستت را در دست من بگذار.» هنگامی که کف دست او را گرفت، فرمود:

يَا عَلِيُّ، خُلِقْتُ أَنَا وَأَنْتَ مِنْ شَجَرَةٍ، أَنَا أَصْلُهَا وَأَنْتَ فَرْعُهَا وَالْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ أَغْصَانُهَا، فَمَنْ تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْهَا أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ. يَا عَلِيُّ، لَوْ أَنَّ أُمَّتِي صَامُوا حَتَّى يَكُونُوا كَالْحَنَايَا، وَصَلَّوْا حَتَّى يَكُونُوا كَالْأَوْتَارِ، وَبَغَضُوكَ لَأَكَبَّهُمُ اللَّهُ فِي النَّارِ.

ترجمه: ای علی، من و تو از یک درخت آفریده شده‌ایم؛ من ریشه آنم و تو شاخه آن، و حسن و حسین شاخه‌های آن‌اند. هر کس به شاخه‌ای از آن چنگ زند، خدا او را وارد بهشت می‌کند. ای علی، اگر امتم روزه بگیرند تا مانند کمان‌ها خمیده شوند و نماز بخوانند تا مانند زه‌های کمان باریک شوند، اما تو را دشمن بدارند، خدا آنان را در آتش می‌افکند.

روایت سلمان درباره سعادت و شقاوت

جمله‌های مربوط به «سعادت کامل» و «شقاوت کامل» که در نسخه اولیه به پایان روایت جابر افزوده شده بود، در الأمالي شیخ مفید، در گزارشی جداگانه از سلمان فارسی آمده است:

سلمان می‌گوید رسول خدا صلی الله علیه وآله روز عرفه بیرون آمد و فرمود: «ای مردم، خداوند در این روز به شما مباهات کرده است تا شما را به‌طور عمومی و علی را به‌طور ویژه بیامرزد.» سپس فرمود: «ای علی، به من نزدیک شو.» علی نزدیک شد و حضرت دست او را گرفت و فرمود:

إِنَّ السَّعِيدَ، كُلَّ السَّعِيدِ، حَقَّ السَّعِيدِ مَنْ أَطَاعَكَ وَتَوَلَّاكَ مِنْ بَعْدِي، وَإِنَّ الشَّقِيَّ، كُلَّ الشَّقِيِّ، حَقَّ الشَّقِيِّ مَنْ عَصَاكَ وَنَصَبَ لَكَ عَدَاوَةً مِنْ بَعْدِي.

ترجمه: سعادتمند، به‌تمامی سعادتمند و به‌راستی سعادتمند، کسی است که پس از من از تو اطاعت کند و ولایت تو را بپذیرد؛ و بدبخت، به‌تمامی بدبخت و به‌راستی بدبخت، کسی است که پس از من از تو سرپیچی کند و با تو دشمنی ورزد.

جستارهای وابسته

خطبه غدیر • آیه تبلیغ • دستور سلام با لقب امیرالمؤمنین • اطاعت از خدا و پیامبر و امام • منذر و هادی در قرآن

منابع

• قرآن کریم
• الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، تعلیقات سید محمدباقر خرسان، نجف اشرف: دار النعمان للطباعة والنشر.
• الکافي، محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة؛ ج۱، کتاب الحجة، و ج۸، روضة الکافي، ح۱۸. روایت اولی‌الامر؛ روایت تشبیه به حضرت عیسی.
• الفصول المختارة من العیون والمحاسن، گزینش سید مرتضی علم‌الهدی از سخنان و آثار شیخ مفید، بیروت: دار المفید، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م، ص۳۸. متن دیجیتال و مشخصات چاپ.
• مناقب الإمام علي بن أبي طالب، علی بن محمد ابن مغازلی، ح۳۴۰، ص۲۵۱ در نسخه دیجیتال مورد استفاده. [https://lib.rafed.net/view.php?b_id=3743&page=251&type=c_fbook متن دیجیتال رافد.
• الأمالي، محمد بن محمد بن نعمان، شیخ مفید، مجلس بیستم، ح۳، ص۱۶۱. [https://thaqalayn.com/ar/hadith/13/20/3/1 متن روایت سلمان.
• بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، ج۴۲، ص۴۰–۴۲، ح۱۴؛ گزارش منقول از تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام.
• إثبات الهداة بالنصوص والمعجزات، محمد بن حسن حر عاملی.
• کشف الغمة في معرفة الأئمة، علی بن عیسی اربلی؛ ارجاعات فهرست به ج۱ است. یک چاپ شناخته‌شده: تعلیقات هاشم رسولی محلاتی، تبریز: مکتبة بني هاشم، ۱۳۸۱ق. ا
• تفسیر القمي، منسوب به علی بن ابراهیم قمی..
• الدر المنثور في التفسير بالمأثور، جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی.
• غاية المرام وحجة الخصام في تعيين الإمام من طريق الخاص والعام، سید هاشم بن سلیمان بحرانی.
• تفسیر نور الثقلین، عبدعلی بن جمعه عروسی حویزی، تحقیق هاشم رسولی محلاتی.
• البرهان في تفسير القرآن، سید هاشم بن سلیمان بحرانی.