سابقون
پیشگامان در بیعت و ولایت امیرالمؤمنین در خطبه غدیر، عنوان فرازی از بخش پایانی خطبه غدیر است که در آن، پیامبر صلی الله علیه وآله پیشگامان در بیعت، ولایت و سلام بر علی علیه السلام با عنوان «امیرالمؤمنین» را از رستگاران و بهره‌مندان از بهشت‌های نعمت معرفی می‌کند. در این فراز، «سبقت» از حالت یک رقابت دنیوی فراتر می‌رود و به پیشی گرفتن در پذیرش حق، وفاداری به پیمان و عمل به فرمان الهی معنا می‌یابد.
متن فراز و ترجمه
در الاحتجاج آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ إِلَى مُبَايَعَتِهِ وَمَوَالَاتِهِ وَالتَّسْلِيمِ عَلَيْهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ، أُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ.
ترجمه: ای مردم، پیشگامان، همان پیشگامان، در بیعت با او، ولایت او و سلام کردن بر او با عنوان امیرالمؤمنین، آنان رستگاران در بهشت‌های پرنعمت‌اند.[۱]
در این متن، سه رفتار در کنار هم آمده است: بیعت، پذیرش ولایت و سلام با عنوان امیرالمؤمنین. بنابراین، «سابقون» در سیاق خطبه فقط کسانی نیستند که زودتر به محل بیعت رسیده‌اند؛ بلکه کسانی‌اند که در پذیرش آگاهانه و وفادارانه ولایت پیش‌قدم می‌شوند.
جایگاه فراز در پایان خطبه
این فراز پس از فرمان پیامبر به اطاعت از خدا، رسول، علی و امامان یادشده آمده است. در همان صفحه، پیامبر اطاعت‌کنندگان را اهل «فوز عظیم» و پیشگامان در بیعت و ولایت را «فائزون فی جنات النعیم» معرفی می‌کند.[۲]
ازاین‌رو، میان دو فراز پیوند معنایی وجود دارد:
- اطاعت، موضع درونی و عملی مؤمن در برابر فرمان الهی و امام است؛
- سبقت، نشان می‌دهد مؤمن در پذیرش و یاری حق، منتظر دیگران نمی‌ماند؛
- فوز عظیم و بهشت، نتیجه‌ای است که در متن خطبه برای این اطاعت و پیشگامی بیان شده است.
دستور سبقت در قرآن
- شتاب در آمرزش و بهشت
وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ؛ و برای رسیدن به آمرزشی از پروردگارتان و بهشتی که پهنای آن به اندازه آسمان‌ها و زمین است و برای پرهیزگاران آماده شده، شتاب کنید.
(آل عمران:۱۳۳)
این آیه، اصل شتاب در حرکت به سوی آمرزش و بهشت را بیان می‌کند. در پیوند تفسیری با فراز خطبه، سبقت در بیعت و اطاعت می‌تواند مصداقی از شتاب در پذیرش فرمان الهی دانسته شود؛ اما مصداق تطبیقی باید با تصریح منبع روایی همراه باشد.[۳]
- پیشی گرفتن در کارهای نیک
فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ؛ پس در کارهای نیک از یکدیگر پیشی بگیرید.(بقره:۱۴۸)
- رقابت در نعمت‌های بهشتی
خِتَامُهُ مِسْكٌ وَفِي ذَٰلِكَ فَلْيَتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ؛ مهر و پایان آن مشک است؛ و مشتاقان باید در دست‌یابی به چنین نعمتی با یکدیگر رقابت کنند.(مطففین:۲۶)
این آیه در سیاق توصیف نعمت‌های بهشتی است. از این رو، «تنافس» در اینجا رقابت برای دست‌یابی به خیر و نعمت الهی است، نه رقابت بر سر مقام و برتری دنیوی.[۴]
فوز و بهشت در آیات توبه
در شرح نسخه پیشین، برای توضیح ارتباط «فائزون» با رستگاری و بهشت، آیات ۲۰ و ۲۱ سوره توبه نیز مطرح شده بود:
الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُقِيمٌ؛ کسانی که ایمان آوردند و هجرت کردند و با اموال و جان‌هایشان در راه خدا جهاد کردند، نزد خدا جایگاهی برتر دارند و آنان همان رستگاران‌اند. پروردگارشان آنان را به رحمتی از سوی خود، خشنودی و باغ‌هایی بشارت می‌دهد که در آن‌ها نعمتی پایدار است.(توبه:۲۰–۲۱)
«جنات النعیم» در آیات دیگری نیز آمده است:
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمَانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ؛ کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، پروردگارشان آنان را به سبب ایمانشان هدایت می‌کند؛ نهرها از زیر [جایگاه] آنان در باغ‌های پرنعمت جاری است.(یونس:۹)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتُ النَّعِيمِ؛ کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، باغ‌های پرنعمت برای آنان است.(لقمان:۸)
پیشگامی در بیعت و خدمت
از نگاه تربیتی، فراز «السابقون» مؤمن را به انتظار نماندن برای اقدام دیگران دعوت می‌کند. هر فرد باید ظرفیت خود را برای شناخت، یاری و خدمت به ولایت بشناسد و در همان حوزه پیش‌قدم باشد. این سخن، تحلیل اخلاقی و تربیتی از پیام فراز است و نباید به‌عنوان گزارش تاریخی درباره اشخاص یا رویدادهای مشخص عرضه شود.
در این چارچوب، پیشگامی در غدیر می‌تواند در چند سطح معنا شود:
- پیشگامی در شناخت پیام غدیر و انتقال درست آن؛
- پیشگامی در بیعت قلبی و عملی با امام؛
- پیشگامی در دفاع علمی و اخلاقی از ولایت؛
- پیشگامی در خدمت به مردم و یاری حق، بدون انتظار تشویق یا اقدام دیگران.
پیشگامی دینی با شتاب‌زدگی یا رقابت ناسالم تفاوت دارد. معیار آن، موافقت با قرآن، فرمان خدا و هدایت امام است.
جستارهای وابسته
اطاعت از خدا و پیامبر و امام • دستور سلام با لقب امیرالمؤمنین • گرفتن عهد و پیمان در غدیر • فضائل قرآنی امیرالمومنین علیه السلام در خطبه غدیر • جلب رضایت خداوند
پانویس
منابع
- قرآن کریم، آل عمران:۱۳۳؛ بقره:۱۴۸؛ مطففین:۲۶؛ توبه:۲۰–۲۱؛ یونس:۹؛ لقمان:۸.
- الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، با تعلیقات سید محمدباقر خرسان، نجف اشرف: دار النعمان للطباعة والنشر. متن دیجیتال.
- غدیر در قرآن،محمدباقرانصاری.