جلب رضایت خداوند
جلب رضایت خداوند در خطبه غدیر عنوان فرازی از بخش پایانی خطبه غدیر است که در آن پیامبر صلی الله علیه وآله از مردم می‌خواهد سخنی بگویند که خداوند از آنان بپسندد. این فرمان پس از ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام، معرفی امامان و دعوت مردم به بیعت آمده است؛ ازاین‌رو، گفتار مورد رضایت خداوند در سیاق خطبه، با پذیرش آگاهانه فرمان الهی درباره ولایت ارتباط دارد.
در ادامه فراز، بی‌نیازی خداوند از ایمان یا کفر مردم بیان می‌شود: اگر همه مردم کافر شوند، هیچ زیانی به خداوند نمی‌رسد و سود ایمان و زیان کفر به خود انسان بازمی‌گردد.[۱]
متن و ترجمه فراز
مَعَاشِرَ النَّاسِ، قُولُوا مَا يَرْضَى اللَّهُ بِهِ عَنْكُمْ مِنَ الْقَوْلِ، فَإِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا.
ترجمه: ای مردم، سخنی بگویید که خداوند به سبب آن از شما خشنود شود؛ زیرا اگر شما و همه کسانی که در زمین‌اند کافر شوید، هرگز هیچ زیانی به خداوند نمی‌رسانید.[۲]
جایگاه فراز در خطبه
این فراز پس از معرفی امیرالمؤمنین، بیان امامت فرزندان او، ذکر فضایل اهل‌بیت، دعوت به بیعت و سفارش به رساندن پیام غدیر به غایبان آمده است. بنابراین، «قولوا ما یرضی الله» در این سیاق، صرفاً دعوت به یک عبارت تشریفاتی نیست؛ بلکه دعوت به اقرار زبانی همراه با پذیرش قلبی و التزام عملی است.
پس از این فراز، پیامبر صلی الله علیه وآله برای مؤمنان طلب آمرزش و برای منکران و کافران درخواست خشم الهی می‌کند:
اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَدَّيْتُ وَأَمَرْتُ، وَاغْضَبْ عَلَى الْجَاحِدِينَ الْكَافِرِينَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
ترجمه: خداوندا، مؤمنان را به سبب آنچه ابلاغ کردم و فرمان دادم بیامرز، و بر انکارکنندگان کافر خشم گیر؛ و ستایش مخصوص خداوند، پروردگار جهانیان است.[۳]
پس از این دعا، خطبه با همین حمد و ستایش به پایان می‌رسد و روشن می‌شود که ابلاغ فرمان و درخواست اطاعت، در کنار رحمت برای مؤمنان و هشدار به منکران قرار گرفته است.
معنای رضایت خداوند
رضایت خداوند به معنای پیدایش حالت روانی جدید در ذات او نیست؛ زیرا ذات خداوند محل تغییر و دگرگونی نیست. در متون دینی، رضایت الهی به معنای پذیرش، تأیید و پاداش دادن به ایمان و عمل صحیح بندگان است. غضب الهی نیز به معنای هیجان انسانی نیست، بلکه بر دوری از رحمت و استحقاق کیفر دلالت دارد.
بر این اساس، «ما یرضی الله به عنکم» یعنی گفتاری که:
- مطابق فرمان الهی باشد؛
- از ایمان و پذیرش حقیقی سرچشمه بگیرد؛
- با اقرار و التزام عملی همراه باشد؛
- با نفاق، انکار و پیمان‌شکنی ناسازگار باشد.
اهمیت گفتار و اقرار
فعل «قُولُوا» نشان می‌دهد که اقرار زبانی در واقعه غدیر اهمیت داشته است. ایمان، اگرچه حقیقتی قلبی است، در موقعیت‌هایی مانند شهادتین، بیعت و پذیرش پیمان باید در گفتار نیز آشکار شود. بااین‌حال، گفتنِ بدون اعتقاد و عمل، تحقق کامل ایمان نیست.
می‌توان فرایند اقرار را در سه عنصر خلاصه کرد:
| عنصر | توضیح |
|---|---|
| معرفت | شناخت فرمان خداوند و موضوع ابلاغ‌شده |
| اعتقاد | پذیرش قلبی و حقیقی فرمان الهی |
| اقرار | بیان آشکار پذیرش و پایبندی به فرمان |
بنابراین، فرمان «قُولُوا» بخشی از فرایند اقرار و بیعت است و نباید به تکرار لفظی بدون اعتقاد محدود شود.
خداوند بی‌نیاز مطلق
بخش دوم فراز بر بی‌نیازی خداوند تأکید می‌کند:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ؛ ای مردم، شما نیازمندان به خدایید و خداوند همان بی‌نیاز ستوده است.
(فاطر:۱۵)
در این آیه، نیازمندی به همه انسان‌ها و غنای مطلق به خداوند نسبت داده شده است. عبادت بندگان چیزی بر کمال خداوند نمی‌افزاید و نافرمانی آنان چیزی از قدرت و عظمت او نمی‌کاهد؛ اما انسان از ایمان و اطاعت خود بهره‌مند و از کفر و نافرمانی خود زیان‌مند می‌شود.
امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:
إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَلَقَ الْخَلْقَ حِينَ خَلَقَهُمْ غَنِيًّا عَنْ طَاعَتِهِمْ، آمِنًا مِنْ مَعْصِيَتِهِمْ؛ لِأَنَّهُ لَا تَضُرُّهُ مَعْصِيَةُ مَنْ عَصَاهُ، وَلَا تَنْفَعُهُ طَاعَةُ مَنْ أَطَاعَهُ.
ترجمه: خداوند سبحان آفریدگان را در حالی آفرید که از اطاعتشان بی‌نیاز و از نافرمانی آنان در امان بود؛ زیرا نافرمانی گناهکاران به او زیان نمی‌رساند و اطاعت فرمان‌برداران به او سودی نمی‌بخشد.[۴]
آیه ۸ سوره ابراهیم
وَقَالَ مُوسَىٰ إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ؛ موسی گفت: اگر شما و همه کسانی که در زمین‌اند کافر شوید، بی‌تردید خداوند بی‌نیاز و ستوده است.(ابراهیم:۸)
این آیه پس از فرمان به شکرگزاری آمده است. در آیه پیشین، شکر سبب افزایش نعمت و کفران موجب عذاب معرفی شده است؛ سپس روشن می‌شود که شکر و کفر مردم، سود و زیانی برای خداوند ندارد و نتیجه آن به خود انسان‌ها بازمی‌گردد. کاربرد این مضمون در پایان خطبه نشان می‌دهد که پذیرش یا رد ولایت، پیش از آنکه به خداوند زیانی برساند، سرنوشت دینی و معنوی خود مردم را تغییر می‌دهد.
آیه ۱۴۴ سوره آل‌عمران
وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ؛ محمد جز فرستاده‌ای نیست که پیش از او نیز فرستادگانی گذشته‌اند. آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، به گذشته خود بازمی‌گردید؟ هرکس به گذشته خود بازگردد، هیچ زیانی به خداوند نمی‌رساند و خداوند سپاسگزاران را پاداش خواهد داد.(آل‌عمران:۱۴۴)
این آیه در سیاق جنگ احد، مسلمانان را از بازگشت و سستی پس از رحلت یا شهادت پیامبر بازمی‌دارد. برخی شارحان، کاربرد بخش پایانی آن در پایان خطبه غدیر را هشداری درباره لزوم پایداری بر فرمان ولایت دانسته‌اند. این برداشت، تطبیقی تفسیری بر پایه جایگاه عبارت در خطبه است و نباید جایگزین سیاق نخستین آیه شود.[۵]
آیه ۷ سوره اسراء
إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا؛ اگر نیکی کنید، به خود نیکی کرده‌اید و اگر بدی کنید، به خود بدی کرده‌اید.(اسراء:۷)
این آیه اصل بازگشت سود و زیان اعمال به خود انسان را بیان می‌کند و با بخش پایانی فراز خطبه هماهنگ است.
ارتباط رضایت خداوند با غدیر
در سیاق خطبه، فرمان غدیر خواسته شخصی پیامبر یا نتیجه تصمیم جمعی مسلمانان معرفی نشده، بلکه مأموریتی الهی دانسته شده است:
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ؛ ای پیامبر، آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ کن؛ و اگر انجام ندهی، رسالت او را نرسانده‌ای؛ و خداوند تو را از مردم حفظ می‌کند.(مائده:۶۷)
ازاین‌رو، گفتار مورد رضایت خداوند در پایان خطبه، در چارچوب پذیرش صادقانه فرمان ابلاغ‌شده درباره ولایت فهمیده می‌شود. اقرار مردم منشأ صدور فرمان ولایت نیست؛ بلکه موضع آنان را در برابر فرمان الهی آشکار می‌کند.
اختیار مردم و ثبات فرمان الهی
فرمان «قُولُوا» اختیار انسان را نفی نمی‌کند. خداوند راه حق را معرفی کرده و انسان را در برابر انتخاب خود مسئول دانسته است. باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت:
- ثبوت فرمان الهی: به پذیرش یا رد مردم وابسته نیست.
- بهره‌مندی مردم از هدایت: به انتخاب، ایمان و اطاعت آنان وابسته است.
بنابراین، مخالفت مردم حقیقت فرمان خداوند را تغییر نمی‌دهد؛ اما پیامد پذیرش یا رد آن متوجه خود آنان است. حقانیت نیز تنها با تعداد موافقان یا مخالفان سنجیده نمی‌شود؛ بااین‌حال، انتساب هر ادعا به خداوند باید با دلیل معتبر اثبات شود.
پیام‌های فراز
- رضایت خداوند باید معیار گفتار و رفتار مؤمن باشد.
- اقرار زبانی در کنار اعتقاد قلبی و التزام عملی اهمیت دارد.
- خداوند از عبادت و اطاعت بندگان بی‌نیاز است.
- سود ایمان و اطاعت به خود انسان بازمی‌گردد.
- زیان کفر و نافرمانی متوجه خود انسان است.
- مخالفت مردم فرمان ثابت الهی را تغییر نمی‌دهد.
- پذیرش ولایت در خطبه غدیر، در چارچوب اطاعت از فرمان خداوند معرفی شده است.
جستارهای وابسته
خطبه غدیر • سابقون • اطاعت از خدا و پیامبر و امام • دستور سلام با لقب امیرالمؤمنین • آیه تبلیغ
پانویس
منابع
- قرآن کریم، آیات فاطر:۱۵، اسراء:۷، ابراهیم:۸، آل‌عمران:۱۴۴ و مائده:۶۷.
- الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، با تعلیقات سید محمدباقر خرسان. متن دیجیتال.
- عوالم العلوم و المعارف والأحوال، عبدالله بن نورالله بحرانی.
- نهج‌البلاغه، گردآوری سید رضی، تحقیق صبحی صالح.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در غدیر خم'''متن پررنگ، سید محمدتقی نقوی.
- خطابه غدیر، محمدباقر انصاری، قم: دلیل ما.