رسالة فی الجواب عن الشبهات الواردة لخبر الغدیر (کتاب)
رسالة فی الجواب عن الشبهات الواردة لخبر الغدیر، که در منابع کتاب‌شناختی با عنوان مسألة فی الجواب عن الشبهات الواردة لخبر الغدیر نیز شناخته می‌شود، رساله‌ای عربی از سید مرتضی علم الهدی درباره دلالت حدیث غدیر بر امامت و جانشینی امام علی علیه‌السلام است. مؤلف در این رساله به شبهاتی درباره صراحت الفاظ حدیث غدیر پاسخ داده و با بررسی سیاق سخنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و معنای واژه «مولی»، دلالت حدیث بر امامت را تبیین کرده است. این اثر در جلد سوم مجموعه «رسائل شریف المرتضی» منتشر شده است.[۱]
نویسنده
علی بن حسین بن موسی موسوی، مشهور به سید مرتضی و ملقب به علم الهدی، متکلم، فقیه، اصولی، ادیب و از عالمان برجسته امامیه در سده چهارم و پنجم هجری قمری است. او در سال ۳۵۵ق در بغداد متولد شد و در سال ۴۳۶ق در همان شهر درگذشت.
سید مرتضی از شاگردان شیخ مفید و برادر بزرگ‌تر سید رضی، گردآورنده نهج‌البلاغه، بود. وی در دانش‌هایی چون کلام، فقه، اصول فقه، تفسیر، ادبیات عرب، شعر و مناظره علمی جایگاهی برجسته داشت. شیخ طوسی او را عالمی جامع و برخوردار از برتری علمی در دانش‌های گوناگون معرفی کرده است.[۲]
آثار نویسنده
| اثر | اثر |
|---|---|
| الشافی فی الإمامة | الذخیرة فی علم الکلام |
| تنزیه الأنبیاء | الذریعة إلی أصول الشریعة |
| الانتصار | الناصریات |
| غرر الفوائد و درر القلائد | جمل العلم و العمل |
| المحکم و المتشابه | الموضح عن جهة إعجاز القرآن |
| الفصول المختارة | المصباح |
| ما تفرّدت به الإمامیة من المسائل الفقهیة | جوابات المسائل السلاریة |
| المخلص فی أصول الدین | دیوان سید مرتضی |
محتوای کتاب
موضوع اصلی رساله، پاسخ به این شبهه است که چرا در حدیث غدیر عبارت‌هایی مانند «علی امام پس از من است» یا «علی خلیفه من بر امت است» به‌صراحت نیامده است. سید مرتضی در پاسخ، سخنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در واقعه غدیر را نصی روشن در امامت و جانشینی امام علی علیه‌السلام می‌داند.
به‌نظر مؤلف، عبارت‌های حدیث غدیر با توجه به ساختار خطبه و قرائن پیش و پس از آن، معنایی جز اعلام ولایت و پیشوایی امام علی علیه‌السلام ندارد. او توضیح می‌دهد که حتی اگر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم از تعبیرهای دیگری استفاده می‌کرد، امکان طرح تأویل‌های خلاف ظاهر از سوی مخالفان وجود داشت؛ بنابراین، امکان ایجاد شبهه در یک عبارت، دلیل بر غیرصریح‌بودن آن نیست.
یکی از محورهای رساله، بررسی پیوند میان پرسش پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم درباره اولویت خود بر مؤمنان و جمله «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیٌّ مَولاهُ» است. مؤلف این پیوستگی را از قرائن مهم در تعیین معنای «مولی» می‌شمارد. بر این اساس، واژه «مولی» در این حدیث صرفاً به معنای دوست یا یاور نیست؛ بلکه بر اولویت در تصرف، سرپرستی و ولایت دلالت دارد.
سید مرتضی همچنین استدلال می‌کند که تفسیر «مولی» به دوستی و یاری، با فضای خطبه و مقدمه‌ای که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم پیش از اعلام ولایت بیان کرد، سازگار نیست. محبت و یاری امام علی علیه‌السلام پیش از واقعه غدیر نیز بر مسلمانان لازم بود و اعلام آن در اجتماع بزرگ غدیر، به آن شیوه و با گرفتن اقرار از حاضران، نیاز نداشت.
این رساله نمونه‌ای کوتاه از شیوه کلامی سید مرتضی در دفاع از امامت است. مؤلف با تکیه بر دلالت الفاظ، سیاق سخن، عرف زبان عربی و نقد احتمال‌های مخالف، از دلالت حدیث غدیر بر امامت امام علی علیه‌السلام دفاع می‌کند. اثر برای پژوهشگران امامت، کلام امامیه، دلالت‌شناسی حدیث و تاریخ احتجاجات مربوط به غدیر قابل استفاده است.
فهرست مطالب
- المسألة
- ليس في خبر الغدير: أن علياً إمام بعدي
- كلام الرسول في الغدير صريح في النص على الإمامة
- معنى لفظة «المولى» في حديث الغدير
جایگاه کتاب
این رساله از آثار مختصر اما صریح سید مرتضی در موضوع حدیث غدیر است. اهمیت آن از این جهت است که یکی از متکلمان برجسته امامیه، شبهه‌ای دلالی درباره حدیث غدیر را به‌صورت مستقل بررسی کرده است.
رساله همچنین نشان‌دهنده کاربرد مباحث زبانی و اصولی در استدلال‌های کلامی سید مرتضی است. وی برای اثبات دلالت حدیث، تنها به نقل آن اکتفا نمی‌کند؛ بلکه ساختار سخن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، معنای عرفی واژگان و پیوند میان بخش‌های مختلف خطبه را بررسی می‌کند.
این اثر در مجموعه «رسائل شریف المرتضی»، جلد سوم، صفحات ۲۵۱ تا ۲۵۴ منتشر شده و در برخی فهرست‌ها با عنوان «مسألة فی الجواب عن الشبهات الواردة لخبر الغدیر» ثبت شده است.
کتاب‌های مرتبط
- استدلال به حدیث غدیر
- حدیث غدیر؛ نص بر امامت
- حدیث غدیر و مسئله امامت
- حدیث غدیر و مسئله ولایت
- حدیث الغدیر بین ادلّة المثبتین و اوهام المبطلین
پانویس
منابع
- رسائل الشریف المرتضی، سید مرتضی علم الهدی، تحقیق سید مهدی رجایی، ج ۳، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- الفهرست، محمد بن حسن طوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسة نشر الفقاهة، ۱۴۱۷ق.
- تراثنا، ش ۲۱، قم، مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۰ق.