حدیث غدیر و مسئله ولایت (کتاب)
حدیث غدیر و مسئله ولایت، ترجمهٔ فارسی کتاب عربی معنی حدیث الغدیر، اثر سید مرتضی حسینی خسروشاهی است. این کتاب با ترجمهٔ اسماء خواجه‌زاده و تحقیق و بازنگری سید هادی خسروشاهی منتشر شده است.[۱]
موضوع اصلی کتاب بررسی پیشینه و تواتر حدیث غدیر، تحلیل معنای واژهٔ «مولی»، تبیین دلالت حدیث بر امامت و ولایت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و پاسخ به شماری از شبهات اعتقادی است. نویسنده ضمن بررسی دیدگاه محدثان، مورخان، مفسران، متکلمان و لغویان، به‌ویژه دیدگاه فخر رازی، ادلهٔ خود را دربارهٔ معنای حدیث غدیر و لزوم پیروی از مذهب امامیه مطرح می‌کند.
نویسنده
سید مرتضی حسینی خسروشاهی، فرزند سید احمد حسینی خسروشاهی، از فقیهان و عالمان شیعه در آذربایجان بود. وی در ۱۴ شوال ۱۲۹۹ق در نجف اشرف متولد شد و پس از انتقال خانواده‌اش به تبریز، تحصیلات مقدماتی، فقه و اصول را نزد پدر خود آغاز کرد.
او برای ادامهٔ تحصیل به نجف رفت و از استادانی چون میرزا ابوالقاسم جواهری و میرزا رضا مشهور به بالا آقا بهره برد. سید مرتضی خسروشاهی از سید محمدکاظم یزدی، میرزا علی‌اصغر تبریزی، میرزا ابوالحسن حسینی انگجی، عبدالکریم حائری و محمدحسین نائینی اجازهٔ اجتهاد یا نقل حدیث دریافت کرد.
وی پس از بازگشت به تبریز، سال‌ها به تدریس علوم اسلامی، اقامهٔ نماز جماعت، تبلیغ، پاسخ‌گویی به مسائل شرعی و فعالیت‌های اجتماعی پرداخت. اعتراض او و شماری از عالمان آذربایجان به سیاست‌های ضددینی دورهٔ رضاشاه به دستگیری و تبعید آنان به سمنان انجامید. سید مرتضی خسروشاهی در ۶ رجب ۱۳۷۲ق، برابر با ۲ فروردین ۱۳۳۲ش، درگذشت و پیکرش پس از انتقال به نجف، در جوار حرم امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به خاک سپرده شد.
آثار نویسنده
آثار چاپی و خطی شناخته‌شدهٔ سید مرتضی خسروشاهی عبارت‌اند از:
| فوائد الأفهام فی قواعد الأحکام | نثارات الکواکب علی خیارات المکاسب |
| هدایة الأمة إلی زیارة الأئمة | إهداء الحقیر إلی أخیه البارع البصیر |
| تعلیقهٔ استدلالی بر مبحث اجتهاد و تقلید عروة الوثقی | رسالهٔ عملیه |
| مجلد الطهارة | أمطار الدرّ فی مقدار الکرّ |
| دورة العادة فی نیة العبادة | مختصر الکلام فی حکم السلام |
| قمع الشکوک عن لباس المشکوک | متنزه الأخبار |
| تسهیل التناول | فی أحکام الصرفة المستحدثة |
| رساله فی التقیة | حاشیه بر عروة الوثقی |
| حاشیه بر قوانین | حاشیه بر رسائل شیخ انصاری |
| حاشیه بر شرایع | حاشیه بر شرح لمعه |
| حاشیه بر صید و ذباحه | حاشیه بر مناسک آیت‌الله بروجردی |
| رسائل مفرده در مسائل متفرقه | مواعظ و منابر |
انگیزه و هدف تألیف
عنوان نخستین اثر نویسنده إهداء الحقیر فی معنی حدیث الغدیر إلی أخیه البارع البصیر بوده است. کتاب در پاسخ به اشکالات شیخ محمد صدیق، از عالمان اهل‌سنت کردستان، دربارهٔ معنای واژهٔ «مولی» در حدیث غدیر نگاشته شد.
پرسش اصلی مورد بررسی آن است که آیا واژهٔ «مولی» در سخن پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم به معنای «اولی به تصرف»، سرپرست و صاحب اختیار است یا باید آن را بر یکی از معانی دیگر لغوی حمل کرد. نویسنده برای پاسخ به این پرسش، کاربردهای لغوی واژه، آرای لغویان، دیدگاه مفسران و قرائن موجود در حدیث غدیر را بررسی می‌کند.
اصل کتاب در آستانهٔ عید غدیر سال ۱۳۵۲ق نگاشته شد. بخش مهمی از آن ناظر به سخنان فخر رازی در تفسیر کبیر و نقد دیدگاه او دربارهٔ معنای «مولی» است. اثر بعداً با تحقیق، بازنگری و افزوده‌های سید هادی خسروشاهی منتشر و به فارسی ترجمه شد.
محتوای کتاب
کتاب پس از معرفی نویسنده و سابقهٔ نگارش اثر، پیشینهٔ واقعه غدیر و جایگاه حدیث غدیر را در آثار محدثان، مورخان، مفسران، متکلمان و لغویان بررسی می‌کند. نویسنده در این بخش، نقل حدیث در دوره‌های مختلف و مسئلهٔ تواتر آن را مطرح کرده و به شماری از کتاب‌های نگاشته‌شده دربارهٔ غدیر اشاره می‌کند.
بخش محوری کتاب به معنای حدیث غدیر اختصاص دارد. در این قسمت، سخن فخر رازی دربارهٔ واژهٔ «مولی» نقل و نقد شده و نویسنده در ده وجه، دلالت این واژه بر اطاعت، ولایت و اولویت در تصرف را بررسی می‌کند. تفاوت میان بیان معنای لغوی و تفسیر حدیث، امکان استعمال «مولی» در معنای «اولی بالنفس» و لزوم حمل لفظ بر معنای حقیقی از مباحث این قسمت است.
در بخش بعد، پانزده دلیل برای وجوب پیروی از مذهب امامیه ارائه شده است. امامت منصوص، آیات مودت و تطهیر، حدیث شهر علم، حدیث خیبر، آیهٔ اولی‌الامر، حدیث ثقلین، حدیث «علی مع الحق»، حدیث منزلت و دعای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در روز غدیر از جمله مباحث مطرح‌شده در این بخش‌اند.
بخش پایانی کتاب به پاسخ‌گویی به شبهات مربوط به زیارت قبور اختصاص دارد. نویسنده در این بخش موضوعاتی چون اصل زیارت، ستایش اولیای الهی، شفاعت و استشفاع، فروتنی در برابر صاحب قبر و ساخت حرم و بارگاه را بررسی می‌کند.
فهرست مطالب
دربارهٔ مؤلف و کتاب
- خاندان و خانوادهٔ ایشان
- زندگی علمی ایشان
- برگی از زندگی ایشان
- آثار علمی ایشان
- دربارهٔ این کتاب
- به‌سوی جاودانگی
بررسی پیشینهٔ غدیر
- اشاره
- واقعهٔ غدیر
- تواتر حدیث غدیر
- مورخان
- محدثان
- مفسران
- متکلمان
- لغویان
- این حدیث در اعصار مختلف
- کتاب‌های دربارهٔ غدیر
- نکته‌ای جالب‌توجه
- پیشینهٔ غدیر
- کتاب حاضر
معنای حدیث غدیر
- اشاره
- سخن مؤلف
- سخن فخر رازی و پاسخ آن
- وجه اول: مولی؛ مطاع و ولی امر
- وجه دوم: «اولی»؛ یکی از معانی «مولی»
- وجه سوم: صحت استعمال «مولی» در «اولی بالنفس»
- وجه چهارم: سخن ائمهٔ لغت؛ معنا، نه تفسیر
- وجه پنجم: استدلال به تفسیر سخن ائمهٔ لغت
- وجه ششم: حقیقی‌نبودن معانی ذکرشده
- وجه هفتم: لازمهٔ استعمال «مولی» و «اولی» به‌جای یکدیگر
- وجه هشتم: انتخاب تفسیر ابن‌عباس به‌عنوان معنای حقیقی
- وجه نهم: تفسیر سخن ائمهٔ لغت به معنا
- وجه دهم: وجوب حمل لفظ بر معنای حقیقی بدون نیاز به قرینه
- توهم و رفع آن
ادلهٔ وجوب پیروی از مذهب امامیه
- اشاره
- دلیل اول: امامت منصوص و غیرمنصوص
- دلیل دوم: امامت نفس رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
- دلیل سوم: دلالت آیات شریفه بر وجوب دوستی و محبت اهل‌بیت علیهم‌السلام
- دلیل چهارم: اعتراف عمر بن خطاب
- دلیل پنجم: روایت «من شهر علمم»
- دلیل ششم: تأمل در سورهٔ حمد
- دلیل هفتم: حدیث خیبر
- دلیل هشتم: اولی‌الامر؛ اهل‌بیت علیهم‌السلام
- دلیل نهم: آیهٔ تطهیر
- دلیل دهم: حدیث ثقلین
- دلیل یازدهم: حدیث «علی مع الحق»
- دلیل دوازدهم: تغییر امت پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
- دلیل سیزدهم: سخن خلیفه دربارهٔ بیعت با ابوبکر
- دلیل چهاردهم: حدیث منزلت
- دلیل پانزدهم: دعای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم برای امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در روز غدیر
- حدیثی پیرامون فضیلت غدیر
- خاتمه: سخنی دربارهٔ حدیث غدیر
پاسخ به شبهات دربارهٔ زیارت قبور
- اشاره
- زیارت قبور
- حمد و ثنای اصفیا و اشاره به شهادت آنان
- شفاعت و استشفاع
- خفض جناح نسبت به صاحب قبر
- بنای حرم و قبه
مخاطبان و کاربرد کتاب
این کتاب برای پژوهشگران حدیث، کلام اسلامی، امامت‌پژوهی و مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی قابل استفاده است. مبلغان و نویسندگانی که با شبهات مربوط به دلالت حدیث غدیر، معنای واژهٔ «مولی» یا مبانی امامت در اندیشهٔ شیعه سروکار دارند نیز می‌توانند از مباحث آن بهره ببرند.
طرح دیدگاه‌های مخالف و پاسخ‌گویی استدلالی به آن‌ها، اثر را از یک گزارش ساده دربارهٔ غدیر متمایز کرده است. با این حال، برای بررسی تفصیلی اسناد روایات و مقایسهٔ نسخه‌های مختلف حدیث، مراجعه به منابع اصلی حدیثی و تفسیری ضروری است.
اهمیت و جایگاه کتاب
اهمیت حدیث غدیر و مسئله ولایت در تمرکز آن بر دلالت حدیث غدیر و معنای واژهٔ «مولی» است؛ موضوعی که از محورهای اصلی مناقشات کلامی دربارهٔ جانشینی پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم به شمار می‌رود.
نویسنده افزون بر بررسی لغوی، مباحث حدیثی، تفسیری و کلامی را در کنار یکدیگر قرار داده و پیوند حدیث غدیر با دیگر ادلهٔ امامت، مانند حدیث ثقلین، حدیث منزلت، آیهٔ تطهیر و آیهٔ اولی‌الامر را توضیح داده است. الحاق بحث زیارت قبور نیز دامنهٔ کتاب را به بخشی از مناقشات شیعه و جریان‌های سلفی و وهابی گسترش داده است.
کتاب‌های مرتبط
- حدیث غدیر و مسئله امامت (کتاب)
- حدیث غدیر نص بر امامت (کتاب)
- حدیث غدیر سند گویای ولایت (کتاب)
- حدیث غدیر فوق الشبهات (کتاب)
- استدلال به حدیث غدیر (کتاب)
- حدیث غدیر از دیدگاه شیخ مفید (کتاب)
پانویس
- ↑ بعثت، ش ۱۵۰۲، ص ۵.
منابع
- حدیث غدیر و مسئله ولایت، سید مرتضی حسینی خسروشاهی، ترجمهٔ اسماء خواجه‌زاده، تحقیق و بازنگری سید هادی خسروشاهی، قم، کلبه شروق، ۱۳۹۴ش.
- بعثت، شمارهٔ ۱۵۰۲، نیمهٔ دوم تیر ۱۳۹۴ش.