حدیث غدیر و مسئله امامت (کتاب)
حدیث غدیر و مسئله امامت کتابی فارسی از مرتضی مطهری دربارهٔ ارتباط واقعه غدیر با امامت و جانشینی امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام است. مطالب کتاب از دو اثر «پانزده گفتار» و «امامت و رهبری» انتخاب شده و به‌صورت کتابی مستقل انتشار یافته است.
نویسنده در این اثر، ضمن بررسی فرمان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در غدیر، به این پرسش می‌پردازد که چرا اعلام ولایت امام علی علیه‌السلام پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم به‌درستی اجرا نشد. وی همچنین دلالت حدیث غدیر، حدیث منزلت و آیه اکمال بر امامت امام علی علیه‌السلام را بررسی می‌کند.
تحلیل تفاوت «اتمام» و «اکمال» دین، شناخت خطرهای داخلی جامعهٔ اسلامی، مشکلات دوران حکومت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و تبیین دیدگاه شیعه دربارهٔ آیات محکم و متشابه مرتبط با امامت، از دیگر مباحث کتاب است.
نویسنده
مرتضی مطهری در سال ۱۲۹۸ش در فریمان، از توابع مشهد، در خانواده‌ای روحانی متولد شد. وی پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی، در دوازده‌سالگی وارد حوزهٔ علمیهٔ مشهد شد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به حوزهٔ علمیهٔ قم رفت. سیدروح‌الله خمینی و علامه سیدمحمدحسین طباطبایی از استادان برجستهٔ او بودند.
مطهری پس از مهاجرت به تهران، به تدریس در دانشگاه تهران و فعالیت‌های علمی، فرهنگی و اجتماعی پرداخت. وی از نظریه‌پردازان انقلاب اسلامی و از اعضای شورای انقلاب بود و در سال ۱۳۵۸ش به شهادت رسید. آثار او موضوعاتی چون فلسفه، کلام، تفسیر قرآن، اخلاق، تاریخ اسلام، امامت، نبوت و مسائل اجتماعی اسلام را دربرمی‌گیرد.
آثار نویسنده
| برخی آثار مرتضی مطهری | |
|---|---|
| آشنایی با قرآن | اسلام و مقتضیات زمان |
| انسان کامل | توحید |
| نبوت | معاد |
| عدل الهی | داستان راستان |
| سیری در نهج‌البلاغه | سیری در سیرهٔ نبوی |
| سیری در سیرهٔ ائمهٔ اطهار علیهم‌السلام | قیام و انقلاب مهدی علیه‌السلام |
محتوای کتاب
کتاب از دو بخش اصلی تشکیل شده است. بخش نخست، بیشتر به علل اجرا‌نشدن فرمان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم دربارهٔ جانشینی امام علی علیه‌السلام می‌پردازد. بخش دوم به بررسی دلالت حدیث غدیر و آیات و احادیث مرتبط بر مسئلهٔ امامت اختصاص دارد.
اجرا‌نشدن فرمان غدیر
نویسنده در بخش نخست این پرسش را مطرح می‌کند که اگر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در غدیر، امام علی علیه‌السلام را برای رهبری امت معرفی کرد، چرا این فرمان پس از رحلت آن حضرت اجرا نشد.
مطهری دیدگاه‌های مختلف دربارهٔ این مسئله را بررسی می‌کند و پس از نقد آن‌ها، نظریهٔ مورد قبول خود را توضیح می‌دهد. بر اساس تحلیل او، مجموعه‌ای از غفلت‌ها، فریب‌خوردگی‌ها و شرایط اجتماعی و سیاسی سبب شد که جامعهٔ اسلامی از مسیر تعیین‌شده در غدیر فاصله بگیرد.
سیرهٔ امام علی علیه‌السلام در اجرای احکام
در ادامه، نمونه‌هایی از پایداری امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در اجرای احکام الهی بررسی می‌شود. نویسنده نشان می‌دهد که آن حضرت در اجرای عدالت و احکام اسلامی، مصالح شخصی، قومی و گروهی را بر فرمان الهی مقدم نمی‌کرد.
این ویژگی سبب می‌شد گروه‌هایی که منافع خود را در خطر می‌دیدند، با حکومت امام علی علیه‌السلام مخالفت کنند. مشکلات آن حضرت در مواجهه با پیمان‌شکنان، ستمگران و جریان نفاق نیز در همین چارچوب تحلیل می‌شود.
تفاوت اتمام و اکمال دین
یکی از مباحث محوری کتاب، تفاوت دو مفهوم «اتمام» و «اکمال» است. نویسنده توضیح می‌دهد که اتمام یک چیز به فراهم‌شدن اجزای آن مربوط است، اما اکمال به رسیدن آن به مرحله‌ای اشاره دارد که هدف نهایی‌اش تحقق یابد.
بر این اساس، نزول آیهٔ 
اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا؛ امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام کردم و اسلام را برای شما به‌عنوان دین پسندیدم.
(مائده:۳) با تعیین رهبری آیندهٔ جامعهٔ اسلامی ارتباط دارد.
مشیت الهی و اختیار جامعه
مطهری در توضیح مشیت الهی، میان ارادهٔ تشریعی خداوند و انتخاب انسان‌ها تفاوت می‌گذارد. تعیین مسیر امامت از جانب خداوند، اختیار انسان‌ها را از بین نمی‌برد و مردم همچنان می‌توانند فرمان الهی را بپذیرند یا با آن مخالفت کنند.
ازاین‌رو، اجرا‌نشدن ولایت امام علی علیه‌السلام پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، به‌معنای نبودن فرمان یا مشیت تشریعی الهی نیست؛ بلکه نتیجهٔ انتخاب و عملکرد جامعهٔ آن روز است.
خطرهای داخلی جامعهٔ اسلامی
نویسنده پس از بررسی خطرهای بیرونی، خطر اصلی برای جامعهٔ اسلامی پس از تثبیت نسبی اسلام را خطری داخلی می‌داند. اختلاف، نفاق، دنیاطلبی، تعصب‌های قومی و بی‌توجهی به معیارهای الهی می‌توانستند جامعه را از درون تهدید کنند.
بر پایهٔ این تحلیل، مسئلهٔ امامت تنها تعیین یک حاکم سیاسی نبود؛ بلکه تضمینی برای استمرار هدایت دینی، حفظ اصالت اسلام و جلوگیری از انحراف داخلی جامعه به‌شمار می‌رفت.
مشکلات حکومت امام علی علیه‌السلام
بخش دیگری از کتاب به مشکلات امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در دوران حکومت اختصاص دارد. برخی از یاران آن حضرت در رویارویی با جریان‌های داخلی دچار تردید می‌شدند؛ زیرا مخالفان امام ظاهری اسلامی داشتند و مبارزه با آنان برای بسیاری دشوار بود.
نویسنده این وضعیت را از ویژگی‌های پیچیدهٔ مبارزه با نفاق می‌داند و نشان می‌دهد که امام علی علیه‌السلام افزون بر دشمنان آشکار، با سستی، تردید و ناآگاهی بخشی از نیروهای خود نیز روبه‌رو بود.
دلالت حدیث غدیر بر امامت
بخش دوم کتاب به تبیین دلالت حدیث «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ» بر امامت امام علی علیه‌السلام اختصاص دارد. نویسنده حدیث را با توجه به شرایط بیان آن، اجتماع گستردهٔ مسلمانان و سخنان پیشین و پسین پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم تحلیل می‌کند.
از نگاه مطهری، واقعهٔ غدیر صرفاً برای اعلام محبت یا دوستی با امام علی علیه‌السلام نبود؛ زیرا ضرورت توقف کاروان‌ها، تشکیل اجتماع عمومی و تأکید پیامبر بر ابلاغ پیام، با اعلام یک دوستی معمولی سازگار نیست.
حدیث منزلت
حدیث منزلت از دیگر دلایل بررسی‌شده در کتاب است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم خطاب به امام علی علیه‌السلام فرمود که نسبت او به پیامبر، مانند نسبت هارون به موسی است، جز آنکه پس از پیامبر اسلام پیامبری نخواهد بود.
مطهری این حدیث را بیانگر جایگاه ویژهٔ امام علی علیه‌السلام در جانشینی، همراهی و مرجعیت پس از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم می‌داند.
آیه «الیوم یئس» و مسئلهٔ امامت
نویسنده در ادامه، عبارت اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ؛ امروز کسانی که کافر شدند، از دین شما ناامید گردیدند.(مائده:۳) را بررسی می‌کند. پرسش اصلی این است که کدام حادثه سبب ناامیدی کافران از شکست اسلام شد.
مطهری احتمال‌های مطرح‌شده دربارهٔ مقصود از «الیوم» را ارزیابی می‌کند و دیدگاه شیعه را، که آن روز را روز اعلام ولایت امام علی علیه‌السلام در غدیر می‌داند، با ساختار و محتوای آیه هماهنگ می‌شمارد.
محکمات و متشابهات
کتاب در پایان به نقش آیات محکم و متشابه در فهم مسئلهٔ امامت می‌پردازد. نویسنده تأکید می‌کند که برای تفسیر آیات مرتبط با غدیر و امامت باید مجموعهٔ آیات، روایات معتبر و شواهد تاریخی در کنار یکدیگر بررسی شوند.
بر این اساس، برداشت از یک واژه یا بخشی از آیه بدون توجه به قرائن قرآنی، روایی و تاریخی، نمی‌تواند معنای کامل آن را روشن کند.
فهرست مطالب
- بخش نخست
- چرا دستور پیامبر دربارهٔ خلافت امام علی علیه‌السلام اجرا نشد؟
- نظریهٔ نخست
- نظریهٔ دوم
- نمونه‌ای از انعطاف‌ناپذیری امام علی علیه‌السلام در اجرای فرمان الهی
- نظریهٔ صحیح: مسلمانان اغفال شدند
- تفاوت اتمام و اکمال
- چگونگی مشیت الهی
- دو حدیث دیگر
- جامعهٔ اسلامی را خطر از داخل تهدید می‌کند
- مشکلات امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام
- تردید بزرگان اصحاب امام علی علیه‌السلام در جنگ با نفاق
- نتیجه
- بخش دوم: دلالت حدیث غدیر بر امامت امام علی علیه‌السلام
- حدیث منزلت
- آیهٔ «الیوم یئس» و مسئلهٔ امامت
- بررسی آیهٔ «الیوم یئس»
- تفاوت اکمال و اتمام
- مقصود از «الیوم» کدام روز است؟
- دیدگاه‌های مختلف دربارهٔ «الیوم»
- دیدگاه شیعه
- محکمات و متشابهات
مخاطبان و کاربرد
کتاب برای علاقه‌مندان مباحث امامت و ولایت، دانشجویان، طلاب، مبلغان دینی و خوانندگانی مناسب است که می‌خواهند با تحلیل مرتضی مطهری از واقعهٔ غدیر و مسئلهٔ امامت آشنا شوند. اختصار اثر و استقلال مباحث، آن را برای مطالعهٔ عمومی، جلسات فرهنگی و دوره‌های مقدماتی غدیرشناسی مناسب ساخته است.
جایگاه کتاب
ویژگی اصلی کتاب، ارائهٔ گزیده‌ای متمرکز از دیدگاه‌های مرتضی مطهری دربارهٔ غدیر و امامت است. مباحث اصلی اثر پیش‌تر در دو کتاب «پانزده گفتار» و «امامت و رهبری» منتشر شده بود؛ اما گردآوری آن‌ها در این کتاب، دسترسی به دیدگاه نویسنده دربارهٔ دلالت حدیث غدیر و علل اجرا‌نشدن فرمان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را آسان‌تر کرده است.
این اثر برخلاف پژوهش‌های گستردهٔ سندشناختی، بیشتر رویکردی تحلیلی و کلامی دارد و می‌کوشد نسبت میان غدیر، اکمال دین، خطرهای داخلی جامعه و ضرورت استمرار رهبری دینی را توضیح دهد.
کتاب‌های مرتبط
- حدیث غدیر (کتاب)
- حدیث غدیر نص بر امامت (کتاب)
- حدیث غدیر منشور جاودان ولایت (کتاب)
- حدیث غدیر سند گویای ولایت (کتاب)
- استدلال به حدیث غدیر (کتاب)
- حدیث غدیر از دیدگاه شیخ مفید (کتاب)
- الدّرایة فی حدیث الولایة (کتاب)
منابع
- حدیث غدیر و مسئله امامت، مرتضی مطهری، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۱ش.