ویژگی های دشمنان اهل بیت علیهم السلام در قرآن
ویژگی‌های دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام در قرآن و خطبه غدیر، بیانگر اوصاف و سرانجام کسانی است که آگاهانه با هدایت الهی و ولایت امامان علیهم‌السلام دشمنی می‌کنند. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در خطبه غدیر، با تلاوت بخشی از آیه ۳۸ سوره اعراف، صحنه رویارویی پیشوایان و پیروان گمراهی را در جهنم ترسیم می‌کند؛ گروه‌هایی که یکدیگر را لعنت می‌کنند و هر یک دیگری را عامل گمراهی خود می‌شمارد.
متن فراز خطبه غدیر
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید:
أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَهُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ: «كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعاً قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ، قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ».
«آگاه باشید که دشمنان آنان کسانی‌اند که خدا درباره ایشان فرموده است: هرگاه گروهی وارد آتش شود، گروه هم‌کیش خود را لعنت می‌کند؛ تا هنگامی که همگی در آن به یکدیگر برسند، پیروان درباره پیشوایان خود می‌گویند: پروردگارا، اینان ما را گمراه کردند؛ پس عذابی دوچندان از آتش به آنان بده. خدا می‌فرماید: برای هر کدام عذابی دوچندان است، ولی نمی‌دانید.»
این فراز، از میانه آیه ۳۸ سوره اعراف نقل شده و دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام را بر یکی از مصادیق گروه‌های گمراه‌کننده و گمراه‌شده تطبیق می‌کند.
آیه ۳۸ سوره اعراف
قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ؛ خدا می‌فرماید: در میان امت‌هایی از جن و انس که پیش از شما بوده‌اند، وارد آتش شوید. هرگاه گروهی وارد شود، گروه هم‌کیش خود را لعنت می‌کند؛ تا هنگامی که همگی در آن به یکدیگر برسند، پیروان درباره پیشوایان خود می‌گویند: پروردگارا، اینان ما را گمراه کردند؛ پس عذابی دوچندان از آتش به آنان بده. خدا می‌فرماید: برای هر کدام عذابی دوچندان است، ولی نمی‌دانید.
(اعراف:۳۸)
آیه، رابطه پیشوایان گمراهی و پیروان آنان را در قیامت نشان می‌دهد. پیروان می‌کوشند مسئولیت گمراهی خود را بر دوش رهبرانشان بگذارند و برای آنان عذابی مضاعف می‌خواهند؛ اما پاسخ الهی آشکار می‌کند که هر دو گروه مسئول‌اند: پیشوایان به‌سبب گمراه‌کردن دیگران و پیروان به‌سبب پذیرش و ادامه مسیر باطل.
زمینه قرآنی فراز
مضمون فراز خطبه در مجموعه آیات ۳۶ تا ۴۱ سوره اعراف قرار دارد. این آیات، ویژگی‌ها و فرجام تکذیب‌کنندگان آیات الهی را به‌صورت پیوسته بیان می‌کند.
تکذیب آیات و استکبار
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ؛ و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند و در برابر آنها تکبر ورزیدند، اهل آتش‌اند و در آن جاودانه خواهند بود.(اعراف:۳۶)
نخستین ویژگی این گروه، تکذیب نشانه‌های الهی و خودبرتربینی در برابر حقیقت است. در تطبیق خطبه غدیر، دشمنی با امامان هنگامی در این عنوان قرار می‌گیرد که شخص پس از روشن‌شدن حجت، از روی تکبر و عناد با هدایت الهی مقابله کند.
افترا بر خدا و اعتراف هنگام مرگ
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ؛ پس چه کسی ستمکارتر از آن است که بر خدا دروغ بندد یا آیات او را تکذیب کند؟ آنان بهره مقرر خود را می‌برند تا هنگامی که فرستادگان ما برای گرفتن جانشان نزد آنان آیند و بگویند: آنچه جز خدا می‌خواندید کجایند؟ می‌گویند: از دست ما ناپدید شدند؛ و بر ضد خود گواهی می‌دهند که کافر بوده‌اند.(اعراف:۳۷)
در این مرحله، تکیه‌گاه‌های دروغین از میان می‌روند و انسان در آستانه مرگ به بی‌اثر بودن آنها اعتراف می‌کند. افترا بر خدا و نسبت‌دادن سخنی بی‌دلیل به دین، از ویژگی‌های برجسته این گروه معرفی شده است.
مسئولیت مشترک پیشوایان و پیروان
پس از درخواست پیروان برای افزایش عذاب پیشوایان، پیشوایان نیز به آنان پاسخ می‌دهند:
وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ؛ و پیشوایانشان به پیروانشان می‌گویند: شما را بر ما هیچ برتری‌ای نیست؛ پس به کیفر آنچه به دست می‌آوردید، عذاب را بچشید.(اعراف:۳۹)
این آیه، پیروی را عذر کافی نمی‌شمارد. رهبران باطل مسئول ایجاد و گسترش گمراهی‌اند، اما پیروان نیز به سبب انتخاب و عمل خود مجازات می‌شوند. عبارت «لِكُلٍّ ضِعْفٌ» نیز نشان می‌دهد عذاب مضاعف، با نوع مسئولیت هر گروه تناسب دارد.
محرومیت از رحمت و بهشت
إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ؛ بی‌گمان کسانی که آیات ما را تکذیب کردند و در برابر آنها تکبر ورزیدند، درهای آسمان برای آنان گشوده نمی‌شود و وارد بهشت نمی‌شوند تا آنکه شتر از سوراخ سوزن بگذرد؛ و این‌گونه مجرمان را کیفر می‌دهیم.(اعراف:۴۰)
تعبیر عبور شتر از سوراخ سوزن، محال‌بودن ورود تکذیب‌کنندگان متکبر به بهشت را نشان می‌دهد؛ یعنی تا هنگامی که بر همان حال از دنیا رفته و بدون توبه وارد قیامت شده‌اند.
احاطه عذاب
لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ؛ برای آنان بستری از جهنم و بر فرازشان پوشش‌هایی از آتش است؛ و این‌گونه ستمکاران را کیفر می‌دهیم.(اعراف:۴۱)
آتش از زیر و بالا آنان را فرا می‌گیرد. این تصویر، فراگیری عذاب و بسته‌شدن همه راه‌های رهایی را بیان می‌کند.
ویژگی‌های دشمنان اهل‌بیت در این آیات
با توجه به اقتباس خطبه از آیه ۳۸ و زمینه آیات ۳۶ تا ۴۱، ویژگی‌های زیر برای دشمنی آگاهانه با اهل‌بیت علیهم‌السلام قابل برداشت است:
- تکذیب آیات الهی: نپذیرفتن نشانه‌های روشن حق پس از اتمام حجت؛
- استکبار در برابر حقیقت: مقدم‌داشتن قدرت، موقعیت یا تعصب بر فرمان الهی؛
- افترا بر خدا: نسبت‌دادن دیدگاه‌ها و احکام بی‌دلیل به دین؛
- گمراه‌کردن دیگران: ایجاد مسیر باطل و دعوت یا واداشتن مردم به پیروی از آن؛
- پیروی غیرمسئولانه: واگذاری تشخیص حق به رهبران باطل و عمل‌کردن بدون بصیرت؛
- لعن و نزاع در آخرت: گسستن پیوندهای دنیوی میان پیشوایان و پیروان؛
- عذاب متناسب با مسئولیت: مجازات گمراه‌کننده و گمراه‌شده، بدون سلب مسئولیت از هیچ‌یک.
این ویژگی‌ها معیارهای کلی‌اند و تطبیق آنها بر افراد معیّن نیازمند دلیل معتبر و احراز علم، اختیار و عناد است. بنابراین، هر اختلاف، ناآگاهی یا خطا را نمی‌توان بدون دلیل دشمنی آگاهانه با اهل‌بیت علیهم‌السلام دانست.
روایات مرتبط
در روایتی منسوب به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، پذیرش ولایت امیرالمؤمنین و امامان علیهم‌السلام همراه با برائت از دشمنان آنان دانسته شده است:
يَا عَلِيُّ، لَوْ أَنَّ عَبْداً عَبَدَ اللَّهَ أَلْفَ عَامٍ لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ مِنْهُ إِلَّا بِوَلَايَتِكَ وَوَلَايَةِ الْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدِكَ، وَإِنَّ وَلَايَتَكَ لَا تُقْبَلُ إِلَّا بِالْبَرَاءَةِ مِنْ أَعْدَائِكَ وَأَعْدَاءِ الْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدِكَ.[۱]
«ای علی، اگر بنده‌ای هزار سال خدا را عبادت کند، خداوند از او نمی‌پذیرد مگر با ولایت تو و ولایت امامان از فرزندانت؛ و ولایت تو پذیرفته نمی‌شود مگر با بیزاری از دشمنانت و دشمنان امامان از فرزندانت.»
همچنین در کتاب سلیم بن قیس، سخنی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده که مسئولیت بنیان‌گذاران مسیر انحراف را در گناهان و ستم‌های بعدی بیان می‌کند:
عَلَيْهِمَا إِثْمُ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ؛ مِنْ دَمٍ يُهْرَاقُ حَرَاماً، وَمَالٍ يُؤْكَلُ حَرَاماً، وَفَرْجٍ يُنْكَحُ حَرَاماً، وَحُكْمٍ يُحْكَمُ بِغَيْرِ حَقٍّ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَوْزَارِ الْعَامِلِينَ شَيْءٌ.[۲]
«گناه امت محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله تا روز قیامت بر عهده آن دو است: هر خونی که به ناروا ریخته شود، هر مالی که به حرام خورده شود، هر دامنی که به حرام مورد تعرض قرار گیرد و هر حکمی که به ناحق صادر شود؛ بی‌آنکه چیزی از گناه عاملان آن کاسته شود.»
این روایت، مسئولیت سبب‌سازان و بنیان‌گذاران انحراف را نفی‌کننده مسئولیت عاملان بعدی نمی‌داند؛ همان اصلی که در آیات ۳۸ و ۳۹ سوره اعراف نیز دیده می‌شود. انتساب و جزئیات سندی این گزارش‌ها باید بر پایه نسخه و تحقیق مورد استفاده ارزیابی شود و نقل آنها به معنای بی‌نیازی از بررسی سند نیست.
جستارهای وابسته
- عذاب دشمنان اهل بیت علیهم السلام • جایگاه دشمنان اهل بیت علیهم السلام • عاقبت دشمنان اهل بیت علیهم السلام • ویژگی های اولیاء خدا • اوصاف دوستان اهل بیت علیهم السلام در قرآن
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- خطبه غدیر، متن خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در روز غدیر خم.
- کنز الفوائد، محمد بن علی کراجکی، قم، دارالذخائر.
- کتاب سلیم بن قیس هلالی، منسوب به سلیم بن قیس هلالی، تحقیق محمدباقر انصاری، قم، دلیل ما.