عذاب دشمنان اهل بیت علیهم السلام
عذاب دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام در خطبه غدیر، توصیفی از فرجام اخروی کسانی است که آگاهانه با ولایت امیرالمؤمنین و امامان علیهم‌السلام دشمنی می‌کنند. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در این بخش از خطبه، با اقتباس از آیات قرآن، ورود آنان به آتش سعیر و شنیدن «شهیق» و دیدن «زفیر» جهنم را بیان می‌کند. این فراز، تصویری از شدت عذاب و واکنش جهنم در برابر اهل آن ارائه می‌دهد.
متن فراز خطبه غدیر
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید:
أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَهُمُ الَّذِينَ يَصْلَوْنَ سَعِيراً، أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَهُمُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ لِجَهَنَّمَ شَهِيقاً وَهِيَ تَفُورُ، وَيَرَوْنَ لَهَا زَفِيراً.
«آگاه باشید که دشمنان آنان کسانی‌اند که به آتش برافروخته درمی‌آیند؛ آگاه باشید که دشمنان آنان کسانی‌اند که صدای شهیق جهنم را در حالی که می‌جوشد می‌شنوند و زفیر آن را می‌بینند.»
این عبارت از واژگان و تصویرپردازی چند آیه قرآن بهره می‌گیرد. ترکیب «يَسْمَعُونَ لِجَهَنَّمَ شَهِيقاً وَهِيَ تَفُورُ» با آیه ۷ سوره ملک و تعبیر «زَفِيراً» با آیه ۱۲ سوره فرقان پیوند دارد.
عذاب کافران در سوره ملک
خداوند درباره فرجام کافران می‌فرماید:
وَلِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا وَهِيَ تَفُورُ؛ و برای کسانی که به پروردگارشان کافر شدند عذاب جهنم است و چه بد سرانجامی است؛ هنگامی که در آن افکنده شوند، صدای سهمگینی از آن می‌شنوند، در حالی که می‌جوشد.
(ملک:۶–۷)
آیات بعد، جهنم را چنان خشمگین توصیف می‌کند که نزدیک است از شدت خشم پاره‌پاره شود. نگهبانان دوزخ از هر گروه می‌پرسند آیا هشداردهنده‌ای برای آنان نیامده است و آنان اعتراف می‌کنند که هشدار پیامبران را تکذیب کرده‌اند و اگر سخن حق را شنیده یا در آن اندیشیده بودند، از اصحاب سعیر نمی‌شدند.[۱]
در خطبه، فعل قرآنی «سَمِعُوا» به صورت «يَسْمَعُونَ» آمده و نام «جهنم» به‌جای ضمیر «لَهَا» ذکر شده است. این تغییرها عبارت را از نقل لفظ‌به‌لفظ آیه خارج نمی‌کند، بلکه اقتباسی روشن از مضمون آن است که با ساختار جمله خطبه هماهنگ شده است.
دیدن جهنم و شنیدن زفیر آن
در سوره فرقان، عذاب کسانی که قیامت را تکذیب کرده‌اند چنین ترسیم شده است:
بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا؛ بلکه آنان قیامت را تکذیب کردند و ما برای کسی که قیامت را تکذیب کند آتشی برافروخته آماده کرده‌ایم؛ هنگامی که آن آتش ایشان را از مکانی دور ببیند، خشم و خروش آن را می‌شنوند.(فرقان:۱۱–۱۲)
در ادامه آیات، از افکنده‌شدن آنان در مکانی تنگ و به‌هم‌بسته و فریادشان برای هلاکت سخن گفته شده است.[۲] تعبیر «إِذَا رَأَتْهُمْ» در آیه، نوعی ادراک برای جهنم تصویر می‌کند: آتش از دور اهل خود را می‌بیند و با خشم و خروش واکنش نشان می‌دهد.
معنای زفیر و شهیق
«زفیر» و «شهیق» هر دو به صدای شدید نفس و ناله گفته شده‌اند؛ در توضیح تفاوت آن دو، گاه زفیر را بیرون‌دادن نفس و شهیق را فروبردن آن دانسته‌اند و گاه ترتیب را برعکس گزارش کرده‌اند. ازاین‌رو، در ترجمه این دو واژه، تعبیرهایی مانند ناله، فریاد، خروش و صدای سهمگین به کار می‌رود.
قرآن این دو واژه را درباره شقاوتمندان حاضر در آتش نیز کنار یکدیگر آورده است:
فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ؛ اما کسانی که تیره‌بخت شدند، در آتش‌اند و برای آنان در آنجا ناله و فریادی است.(هود:۱۰۶)
هنگامی که زفیر و شهیق به آتش نسبت داده می‌شود، تصویری از شعله‌کشیدن، فروکش‌کردن و صدای هولناک آتش پدید می‌آید. جمله «وَهِيَ تَفُورُ» نیز این تصویر را کامل می‌کند: جهنم در حال جوشش و فوران است و صدایی سهمگین از آن شنیده می‌شود.
دیدن زفیر در عبارت خطبه
زفیر پدیده‌ای شنیدنی است؛ بااین‌حال، در برخی نسخه‌های خطبه عبارت «وَيَرَوْنَ لَهَا زَفِيراً» آمده است: «زفیر آن را می‌بینند». این تعبیر را می‌توان کنایه از مشاهده کامل صحنه شعله‌ورشدن جهنم دانست؛ صحنه‌ای که صدا، فوران و حرکت آتش به‌صورت یک واقعیت محسوس ادراک می‌شود. احتمال تفاوت نسخه‌ها نیز باید در بررسی انتقادی متن خطبه در نظر گرفته شود؛ بنابراین، این عبارت نباید بدون مقابله نسخه‌ها به معنایی لغوی و قطعی محدود شود.
شعور و واکنش جهنم
نسبت‌دادن دیدن، خشم و سخن‌گفتن به جهنم در آیات دیگری نیز دیده می‌شود. خداوند می‌فرماید:
يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ؛ روزی که به جهنم می‌گوییم: آیا پر شدی؟ و می‌گوید: آیا باز هم هست؟(ق:۳۰)
ظاهر این آیات، جهنم را برخوردار از نوعی ادراک و پاسخ معرفی می‌کند. برخی مفسران این تعبیرها را حقیقی و متناسب با عالم آخرت دانسته‌اند و برخی آنها را تمثیلی برای بیان ظرفیت و شدت عذاب شمرده‌اند. در هر دو برداشت، هدف آیه نشان‌دادن عظمت و هولناکی عذاب است.
دلالت فراز درباره دشمنان اهل‌بیت
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با کاربرد تعابیری که قرآن درباره کافران و تکذیب‌کنندگان قیامت به کار برده است، دشمنی آگاهانه با اهل‌بیت علیهم‌السلام را در مسیری هم‌سو با انکار هدایت الهی نشان می‌دهد. این اقتباس، شدت گناه دشمنی با حجت‌های الهی را بیان می‌کند؛ اما اطلاق حکم کفر بر اشخاص معیّن، مسئله‌ای اعتقادی و فقهی است و تنها با احراز شرایط و وجود دلیل معتبر ممکن است. ازاین‌رو، نمی‌توان هر مخالفت، ناآگاهی یا اختلاف را بدون دلیل مصداق کامل این فراز دانست.
این هشدار از یک سو مخاطبان را از قرارگرفتن در مسیر دشمنی با ولایت بازمی‌دارد و از سوی دیگر، به پیروان اهل‌بیت علیهم‌السلام اطمینان می‌دهد که ستم و دشمنی بی‌پاسخ نمی‌ماند و داوری نهایی در قیامت آشکار خواهد شد.[۳]
جستارهای وابسته
- جایگاه دشمنان اهل بیت علیهم السلام • ویژگی های دشمنان اهل بیت علیهم السلام در قرآن • پاداش دوستان اهل بیت علیهم السلام • آیات ۶ و ۷ ملک و غدیر • آیه ۱۲ فرقان و غدیر
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- خطبه غدیر، متن خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در روز غدیر خم.
- غدیر در قرآن، محمدباقر انصاری، قم، دلیل ما.