جایگاه دشمنان اهل بیت علیهم السلام
جایگاه دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام در خطبه غدیر، گزارشی از سرانجام کسانی است که با ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و دیگر امامان علیهم‌السلام دشمنی می‌ورزند. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخشی از خطبه غدیر، پس از بیان فضیلت‌ها و پاداش دوستان اهل‌بیت علیهم‌السلام، از فرجام دشمنان آنان سخن می‌گوید و جایگاهشان را آتش برافروخته معرفی می‌کند. این تعبیر با آیات قرآن درباره گمراهان و دریافت‌کنندگان نامه اعمال از پشت سر پیوند دارد.
فراز خطبه غدیر
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره دشمنان امیرالمؤمنین و امامان علیهم‌السلام می‌فرماید:
أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَهُمْ يَصْلَوْنَ سَعِيراً.
«آگاه باشید که دشمنان آنان به آتش برافروخته درمی‌آیند.»
واژه «يَصْلَوْنَ» در این عبارت، به معنای واردشدن و سوختن در آتش است. تعبیر خطبه با آیه ۱۲ سوره انشقاق هماهنگ است؛ با این تفاوت که فعل مفرد «يَصْلَى» در آیه، متناسب با «دشمنان» در خطبه به صورت جمع آمده است.
پیوند فراز با آیات قرآن
گمراهانِ بی‌یاور
قرآن سرانجام کسانی را که بر اثر عناد و انتخاب نادرست از هدایت الهی محروم شده‌اند، چنین بیان می‌کند:
وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا؛ و هر که را خدا هدایت کند، او هدایت‌یافته است و کسانی را که گمراه سازد، هرگز برای آنان در برابر او سرپرستانی نخواهی یافت؛ و روز قیامت آنان را در حالی که بر چهره‌هایشان افتاده‌اند، کور و لال و کر محشور می‌کنیم. جایگاهشان جهنم است؛ هرگاه آتش آن فرو نشیند، بر شعله‌اش می‌افزاییم.
(اسراء:۹۷)
بخش آغازین این آیه با تعبیری نزدیک در سوره کهف نیز آمده است:
مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا؛ هر که را خدا هدایت کند، او هدایت‌یافته است و هر که را گمراه سازد، برای او هرگز سرپرست و راهنمایی نخواهی یافت.(کهف:۱۷)
در این آیه، محرومیت گمراهان از «ولیّ مرشد» از نشانه‌های بی‌پناهی آنان شمرده شده است. در متون زیارتی نیز امام، راهنما و سرپرست هدایتگر معرفی شده است. برای نمونه، در زیارت امام کاظم علیه‌السلام آمده است:
السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا مَوْلَايَ يَا مُوسَى بْنَ جَعْفَرٍ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، أَشْهَدُ أَنَّكَ الْإِمَامُ الْهَادِي وَالْوَلِيُّ الْمُرْشِدُ...[۱]
از کنار هم قرارگرفتن این آیه و تعبیر زیارت‌نامه می‌توان دریافت که روی‌گردانی از امام هدایتگر، انسان را از یکی از مهم‌ترین راه‌های هدایت الهی محروم می‌کند. البته آیه سوره کهف در ظاهر خود حکمی کلی درباره هدایت و گمراهی است و تطبیق آن بر دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام، تفسیری بر پایه جایگاه هدایتی امامان است، نه انحصار معنای آیه در یک مصداق.
نامه اعمال از پشت سر
آیات سوره انشقاق، فرجام گروهی از انسان‌ها را که نامه اعمالشان از پشت سر داده می‌شود، چنین ترسیم می‌کند:
وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا وَيَصْلَى سَعِيرًا؛ و اما کسی که نامه اعمالش از پشت سرش به او داده شود، به‌زودی فریاد هلاکت سر می‌دهد و در آتش برافروخته درمی‌آید.(انشقاق:۱۰–۱۲)
در این آیات، مردم در صحنه قیامت به دو گروه تقسیم می‌شوند: کسانی که نامه اعمالشان به دست راست داده می‌شود و با حسابی آسان، شادمان به سوی خانواده خود بازمی‌گردند؛ و کسانی که نامه اعمالشان از پشت سر داده می‌شود، آرزوی هلاکت می‌کنند و وارد آتش سعیر می‌شوند. خطبه غدیر با به‌کارگیری تعبیر «يَصْلَوْنَ سَعِيراً»، دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام را در شمار گروه دوم قرار می‌دهد.
مفهوم دشمنی با اهل‌بیت علیهم‌السلام
دشمنی در این فراز تنها به درگیری آشکار محدود نیست؛ انکار آگاهانه ولایت، ستیز با حق امامان، کینه‌ورزی و جلوگیری از هدایت مردم نیز از مصادیق آن به شمار می‌آید. بااین‌حال، تطبیق این عنوان بر اشخاص معیّن نیازمند دلیل معتبر است و نمی‌توان صرف اختلاف، ناآگاهی یا لغزش را بدون دلیل، هم‌معنای دشمنی آگاهانه دانست.
پیام فراز
این بخش از خطبه، ولایت را مسئله‌ای صرفاً تاریخی یا عاطفی معرفی نمی‌کند، بلکه پذیرش یا دشمنی با راهبری الهی را دارای پیامد اخروی می‌داند. در روزی که موقعیت‌های ظاهری و قدرت‌های دنیوی از میان می‌روند، نامه اعمال حقیقت انتخاب‌های انسان را آشکار می‌کند. از این منظر، عذاب دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام نتیجه رویارویی آگاهانه آنان با مسیر هدایت و حق است.
جستارهای وابسته
- ویژگی‌های دشمنان امیرالمؤمنین علیه‌السلام • عذاب دشمنان اهل بیت علیهم السلام • پاداش دوستان اهل بیت علیهم السلام • اوصاف دوستان اهل بیت علیهم السلام در قرآن
پانویس
- ↑ بحار الأنوار، ج ۹۹، ص ۱۶.
منابع
- قرآن کریم.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- خطبه غدیر، متن خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در روز غدیر خم.