عاقبت دشمنان اهل بیت علیهم السلام
عاقبت دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام در خطبه غدیر، توصیفی قرآنی از فرجام کسانی است که پس از اتمام حجت، هدایت الهی و ولایت امامان علیهم‌السلام را آگاهانه تکذیب می‌کنند. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در این بخش از خطبه، آیات ۸ تا ۱۱ سوره ملک را درباره دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام یادآور می‌شود؛ آیاتی که گفت‌وگوی نگهبانان جهنم با اهل آن، اعتراف آنان به تکذیب هشداردهندگان و حسرتشان بر نشنیدن و نیندیشیدن را گزارش می‌کند.
متن فراز خطبه غدیر
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید:
أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَهُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِيهِمْ: «كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ كَبِيرٍ وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ».
«آگاه باشید که دشمنان آنان کسانی‌اند که خداوند عزوجل درباره ایشان فرموده است: هرگاه گروهی در جهنم افکنده شود، نگهبانان آن می‌پرسند: آیا هشداردهنده‌ای برای شما نیامد؟ می‌گویند: چرا، هشداردهنده‌ای برای ما آمد، ولی او را تکذیب کردیم و گفتیم خدا چیزی نازل نکرده است و شما جز در گمراهی بزرگی نیستید. و می‌گویند: اگر می‌شنیدیم یا می‌اندیشیدیم، از اصحاب آتش برافروخته نبودیم. پس به گناه خود اعتراف می‌کنند؛ دوری از رحمت خدا باد بر اصحاب آتش برافروخته.»
این فراز، نقل صریح آیات ۸ تا ۱۱ سوره ملک و تطبیق آن بر دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام است. محور اصلی آن، اتمام حجت و مسئولیت انسان در برابر شنیدن، اندیشیدن و پذیرفتن پیام هدایت است.
آیات ۸ تا ۱۱ سوره ملک
تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ كَبِيرٍ وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ؛ نزدیک است جهنم از شدت خشم پاره‌پاره شود. هرگاه گروهی در آن افکنده شود، نگهبانانش از آنان می‌پرسند: آیا هشداردهنده‌ای برای شما نیامد؟ می‌گویند: چرا، هشداردهنده‌ای برای ما آمد، ولی او را تکذیب کردیم و گفتیم خدا چیزی نازل نکرده است و شما جز در گمراهی بزرگی نیستید. و می‌گویند: اگر گوش فرا داده یا اندیشیده بودیم، در شمار اصحاب آتش برافروخته نبودیم. پس به گناه خود اعتراف می‌کنند؛ دوری از رحمت خدا باد بر اصحاب آتش برافروخته.
(ملک:۸–۱۱)
این آیات چهار مرحله از فرجام تکذیب‌کنندگان را نشان می‌دهد: روبه‌روشدن با خشم جهنم، پرسش نگهبانان درباره آمدن هشداردهنده، اعتراف به تکذیب پیام الهی و حسرت بر ترک شنیدن و تعقل.
پیوند با آیات پیشین سوره
مضمون این فراز از آیه ۶ سوره ملک آغاز می‌شود. آیات ۶ و ۷، اصل عذاب کافران و نخستین مواجهه آنان با جهنم را بیان می‌کند:
وَلِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا وَهِيَ تَفُورُ؛ و برای کسانی که به پروردگارشان کافر شدند عذاب جهنم است و چه بد سرانجامی است؛ هنگامی که در آن افکنده شوند، صدای سهمگینی از آن می‌شنوند، در حالی که می‌جوشد.(ملک:۶–۷)
آیه ۸ با تعبیر «تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ» همین تصویر را ادامه می‌دهد: جهنم چنان خشمگین است که گویی نزدیک است اجزای آن از یکدیگر جدا شود. سپس پرسش نگهبانان، علت حضور این گروه در آتش را آشکار می‌کند؛ آنان بدون هشدار و حجت مجازات نشده‌اند، بلکه پیام هدایت را دریافت کرده و آن را تکذیب کرده‌اند.
اتمام حجت و انکار آگاهانه
پرسش «أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ» نشان می‌دهد که مجازات پس از رسیدن هشدار الهی و فراهم‌شدن امکان انتخاب صورت می‌گیرد. پاسخ «بَلَى» نیز اعتراف صریح اهل جهنم به آمدن هشداردهنده است. مشکل آنان نرسیدن پیام نیست، بلکه تکذیب آن و متهم‌کردن پیام‌آوران به گمراهی است.
در تطبیق خطبه غدیر، اعلام عمومی ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام بخشی از اتمام حجت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بر حاضران و کسانی است که خبر غدیر به آنان می‌رسد. بااین‌حال، تحقق عنوان «دشمن» درباره هر فرد، وابسته به آگاهی، اختیار، روشن‌شدن حجت و دشمنی یا انکار عمدی اوست؛ بنابراین، نمی‌توان بدون احراز این شرایط، هر ناآگاه یا مخالفی را مصداق قطعی آیات عذاب دانست.
نقش شنیدن و تعقل
اهل جهنم دو کوتاهی اساسی خود را چنین بیان می‌کنند: «اگر می‌شنیدیم یا می‌اندیشیدیم، از اصحاب سعیر نبودیم». شنیدن در این آیه تنها دریافت صوت نیست، بلکه گوش‌سپردن همراه با پذیرش و بررسی است. تعقل نیز به معنای به‌کارگیری درست نیروی فهم برای تشخیص حق از باطل است.
از این منظر، دشمنی با اهل‌بیت علیهم‌السلام هنگامی شکل می‌گیرد که انسان از شنیدن منصفانه دلایل و اندیشیدن در آنها سر باز زند یا پس از شناخت حق، آن را به انگیزه تعصب، منفعت یا تکبر انکار کند. آیه، پیروی بدون تحقیق را نیز عذری رهایی‌بخش معرفی نمی‌کند.
اعتراف دیرهنگام
عبارت «فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ» نشان می‌دهد که تکذیب‌کنندگان در قیامت مسئولیت خود را می‌پذیرند؛ اما این اعتراف پس از پایان فرصت عمل رخ می‌دهد و موجب رهایی آنان نمی‌شود. پیام تربیتی آیه آن است که اعتراف سودمند باید در دنیا و همراه با بازگشت و اصلاح باشد، نه پس از مشاهده قطعی عذاب.
مقایسه فرجام دشمنان و دوستان
خطبه غدیر پس از بیان عاقبت دشمنان، فاصله میان دو فرجام را با این عبارت نشان می‌دهد:
شَتَّانَ مَا بَيْنَ السَّعِيرِ وَالْأَجْرِ الْكَبِيرِ.
«چه بسیار فاصله است میان آتش برافروخته و پاداش بزرگ.»
«سعیر» در این بخش، فرجام دشمنان و تکذیب‌کنندگان است و «اجر کبیر» به پاداش دوستان و پیروان هدایت اشاره دارد. این تقابل نشان می‌دهد که محبت و دشمنی در منطق خطبه، صرف ادعای عاطفی نیست؛ بلکه با پذیرش هدایت، التزام عملی و موضع انسان در برابر حجت الهی پیوند دارد.
تفسیر تطبیقی فراز
در برخی آثار غدیری، این آیات بر جریان‌های مخالف ولایت و پیروان آگاه آنان تطبیق شده است. بر پایه این تفسیر، پرسش نگهبانان جهنم یادآور هشدارهای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره امیرالمؤمنین و اهل‌بیت علیهم‌السلام و واقعه غدیر است؛ و پاسخ اهل عذاب، اعتراف به آن است که پیام را شنیدند ولی آن را الهی ندانستند یا حاملان آن را گمراه شمردند.[۱]
پیام‌های فراز
- عذاب الهی پس از اتمام حجت و انتخاب آگاهانه انسان تحقق می‌یابد.
- تکذیب پیام‌آور الهی و متهم‌کردن اهل هدایت به گمراهی، از عوامل ورود به سعیر است.
- گوش‌سپردن منصفانه و تعقل، دو راه اساسی پیشگیری از گمراهی‌اند.
- اعتراف پس از مشاهده عذاب، جای ایمان و بازگشت اختیاری در دنیا را نمی‌گیرد.
- تطبیق آیات عذاب بر اشخاص، بدون دلیل معتبر و احراز آگاهی و عناد درست نیست.
جستارهای وابسته
- ویژگی های دشمنان اهل بیت علیهم السلام در قرآن • عذاب دشمنان اهل بیت علیهم السلام • جایگاه دشمنان اهل بیت علیهم السلام • پاداش و جزا برای مؤمنین و منکرین غدیر • آیات ۶ و ۷ ملک و غدیر
پانویس
- ↑ غدیر در قرآن، ج ۲، ص ۶۸.
منابع
- قرآن کریم.
- خطبه غدیر، متن خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در روز غدیر خم.
- غدیر در قرآن، محمدباقر انصاری، قم، دلیل ما.