عزیز و حکیم بودن خداوند در خطبه غدیر

عزیز و حکیم بودن خداوند در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
بخش	بخش آغازین خطبه غدیر؛ حمد و توصیف صفات الهی
موضوع	عزت، قدرت و حکمت خداوند
مفاهیم	عزت؛ قدرت؛ غلبه؛ حکمت؛ علم؛ عدل؛ تشریع
منابع و پیوندها
آیات	آل‌عمران: ۱۸؛ فاطر: ۱۰؛ یوسف: ۲۱؛ یس: ۸۲؛ منافقون: ۸
روایات	روایت پیامبر صلی الله علیه وآله درباره طلب عزت از خداوند؛ روایت امام صادق علیه السلام درباره عزت مؤمن

عزیز و حکیم بودن خداوند از جمله صفاتی است برای خداوند که پیامبر صلی الله علیه و آله ضمن خطبه غدیر به آنها اشاره کرده است.

معنی عزیز در قرآن دو چیز دانسته شده است: به معنای قدرت، قوت و غلبه و به معنای عزت وجود که صاحب آن مثل، مانند و عدیل و شبیه ندارد. صفت حکیم برای خداوند در قرآن به معنای عالم بودن به حکم و مصالح دانسته شده است. حکیم از صفات ذات و حکمت از شئون علم به‌شمار رفته و به معنی علم به مصالح و مفاسد امور دانسته شده است.

دو واژهٔ «العزیز» و «الحکیم» در بسیاری از آیات قرآن در کنار هم قرار گرفته‌اند. این موضوع غالباً در آیاتی است که از تشریع و احکام و بعثت انبیا و نزول قرآن سخن می‌گوید و اشاره به این است که خداوند در تشریع قوانین و نزول آیات قرآن تمام آنچه را مورد نیاز انسان‌ها بوده با نهایت ظرافت و با تمام جزئیات تشریع نموده است؛ چرا که او، علاوه بر اینکه حکیم و آگاه است، قدرت بر این کار را نیز دارد.

از نظر برخی شارحان خطبه غدیر، عزت فقط در سایهٔ اطاعت خداوند به دست می‌آید؛ با این توضیح که تنها ذات پاک خداوند است که شکست‌ناپذیر بوده و همه مخلوقات به حکم محدودیتشان در مقابل او قابل شکستند. هر کس هر عزتی که کسب می‌کند از برکت دریای بی‌انتهای اوست.

در روایات اسلامی روی این مسئله تأکید شده که مؤمن نباید وسائل ذلت خود را فراهم سازد؛ خدا خواسته او عزیز باشد او هم برای حفظ این عزت باید بکوشد.

عزیز در لغت و اصطلاح

«عزیز» از ریشه «عزّت» گرفته شده است. عزت در اصل به استواری، توانمندی و حالتی گفته می‌شود که مانع شکست و مغلوب‌شدن است. راغب اصفهانی برای عزت سه زمینه معنایی برشمرده است:

• قدرت و غلبه؛

• کمیابی و دست‌نیافتنی‌بودن؛

• ارجمندی و شرافت.

در زبان عربی، زمین سخت و نفوذناپذیر را نیز «أرضٌ عَزاز» می‌نامند. عزیز کسی است که در اثر نیرومندی امرش غالب و جاری است و مقهور نمی‌شود.بر این اساس، «عزیز» درباره خداوند به موجودی اشاره دارد که شکست‌ناپذیر، نفوذناپذیر و بر همه موجودات غالب است.

در منابع، برای عزیز چند معنی ذکر شده است: به‌معنای قدرت، قوت و غلبه

• «قلّتِ وجود»، چنانچه گفته می‌شود هذا الشیء عزیز الوجود؛ این چیز کمیاب است؛
• شریف و محترم، چنانچه می‌گویند فلانی عزیز است به‌معنای محترم و شریف؛
• قهر و غلبه، مقابل زبونی و خفت؛
• قدرت و قوت و دقت در کار (= ریزه کار) نیز آمده است.

عزیز به‌عنوان صفت خداوند

از نظر صاحب کتاب اطیب البیان، جمیع این معانی که در بالا ذکر شد، اطلاق آن بر خدا رواست.عزیزبودن خداوند به این معناست که:

• هیچ قدرتی بر او غلبه نمی‌کند؛

• تحقق اراده او وابسته به اجازه یا یاری دیگری نیست؛

• هیچ موجودی همتا و هم‌مرتبه او نیست؛

• همه قدرت‌ها و توانایی‌های مخلوقات وابسته به اوست؛

• سلطه و غلبه او با ظلم و ناتوانی همراه نیست.

عزت خداوند با خودکامگی یا غلبه ستمگرانه تفاوت دارد. غلبه انسان‌ها ممکن است از نیاز، ترس، رقابت یا تجاوز سرچشمه بگیرد؛ اما عزت الهی همراه با علم، عدل و حکمت است.

قرآن همه عزت حقیقی را متعلق به خداوند می‌داند: «مَنْ کَانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِیعًا»؛ هرکس عزت می‌خواهد، همه عزت از آنِ خداست. (سوره فاطر، آیه ۱۰)

مقصود آیه این نیست که انسان نمی‌تواند از عزت برخوردار باشد، بلکه عزت دیگران مستقل و ذاتی نیست و از ارتباط با خداوند سرچشمه می‌گیرد.

عزیز در قرآن

ماده «عزّ» در قرآن با جهت‌های معنایی مختلف به‌کار رفته است.

تقویت و نیرو بخشیدن

قرآن درباره فرستادگان یک شهر می‌فرماید: فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ؛ پس آنان را با فرستاده سومی تقویت کردیم.(یس:۱۴). در این آیه، «عزّزنا» به‌معنای تقویت‌کردن و نیرو بخشیدن است.

غلبه در گفت‌وگو

در داستان داوری حضرت داوود علیه السلام آمده است: وَ عَزَّنی فِی الْخِطابِ؛ و در سخن بر من غلبه کرده است.(ص:۲۳). در این کاربرد، ماده عزت بر غلبه و چیرگی دلالت دارد.

استواری مؤمنان در برابر کافران

قرآن مؤمنان را چنین توصیف می‌کند: أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکافِرینَ؛ در برابر مؤمنان فروتن و در برابر کافران استوار و نیرومندند.(مائده:۵۴). «أعزة» در این آیه به‌معنای استواری، اقتدار و تسلیم‌ناپذیری در برابر دشمنان حق است.

همه عزت از آن خداوند

قرآن می‌فرماید: مَنْ کانَ یُریدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمیعاً؛ هرکس عزت می‌خواهد، همه عزت از آنِ خداوند است.(فاطر:۱۰). مقصود آیه این نیست که هیچ انسانی از عزت برخوردار نمی‌شود؛ بلکه عزت ذاتی، مستقل و نامحدود تنها از آن خداوند است. به این معنی که مثل، مانند و عدیل و شبیه ندارد. صفت عزیز، خداوند کریم را بر قادر بودنش نسبت به همه موجودات توصیف می‌کند که هیچ موجودی را نشاید با او مقایسه نمود و پیوسته اوست که بر جهان و جهانیان غالب و چیره است و باید او را بر عزت و عظمت یاد کرد. عزت پیامبر و مؤمنان اعطایی و برخاسته از پیوند آنان با خداوند است: وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنینَ؛ عزت از آنِ خدا و پیامبر او و مؤمنان است.(منافقون:۸). عزت خداوند ذاتی و سرچشمه همه عزت‌هاست؛ اما عزت پیامبر و مؤمنان از جانب خداوند و وابسته به ایمان، اطاعت و پایداری آنان است.

حکیم و حکمت در لغت و اصطلاح

«حکیم» از ریشه «حُکم» و «حکمت» است. معنای اصلی این ریشه، منع و بازداشتن از فساد و خطاست. به وسیله‌ای که برای مهارکردن حیوان به‌کار می‌رود «حَکَمه» گفته شده است؛ زیرا مانع حرکت بی‌ضابطه آن می‌شود.حکیم کسی است که از کارهای زشت و قبیح پیراسته باشد و کار لغو و عبث و مخالف با اهداف واقعی خویش انجام ندهد.

حکمت در کاربردهای مختلف به معانی زیر آمده است:

• شناخت حق و واقعیت؛

• تشخیص درست مصالح و مفاسد؛

• انجام‌دادن کار به‌صورت استوار و سنجیده؛

• قرار دادن هر چیز در جای مناسب خود؛

• دوری از کار لغو، بیهوده و ناسازگار با غایت صحیح.

بر این اساس، «حکیم» درباره خداوند به این معناست که او به همه مصالح و پیامدهای امور آگاه است و افعال او استوار، هدفمند و عاری از جهل، خطا و بیهودگی است.

حکیم و حکمت در قرآن

صفت حکیم برای خداوند در قرآن به‌معنای عالم بودن به حکم و مصالح دانسته شده است. حکیم از صفات ذات و حکمت از شئون علم به‌شمار رفته و به‌معنی علم به مصالح و مفاسد امور دانسته شده است.

گفته شده که «حکیم»، صفت مشبّهه است. خداوند حکیم است، یعنی همیشه و در هر حال مشغول جلوگیری از رفتن مخلوقات به‌سوی فساد می‌باشد و هدایت آن‌ها را به‌سمت صلاح بر عهده دارد.

حکیم به‌عنوان صفت خداوند

حکمت الهی دو جنبه مرتبط دارد:

حکمت علمی

خداوند به حقیقت، ظرفیت، مصلحت و پیامد همه موجودات و افعال آگاه است. هیچ موضوعی برای او ناشناخته نیست و تصمیم او بر حدس، تجربه یا اطلاعات ناقص استوار نمی‌شود.

حکمت عملی

افعال خداوند متقن، هدفمند و متناسب با نظام آفرینش‌اند. حکیم‌بودن خداوند به این معنا نیست که نیرویی بیرونی برای او تکلیف تعیین می‌کند؛ بلکه علم و کمال مطلق او اقتضا دارد که کار جاهلانه، عبث یا ظالمانه انجام ندهد.

ازاین‌رو، حکمت الهی با عدل الهی پیوند دارد. هر فعل ظالمانه یا بیهوده با حکمت کامل ناسازگار است.

حکیم؛ صفت ذات یا فعل

اگر «حکیم» به معنای آگاه به حقایق و مصالح باشد، از صفات ذات خداوند به‌شمار می‌رود؛ زیرا به علم الهی بازمی‌گردد. اگر به معنای استوارکننده و انجام‌دهنده افعال حکیمانه باشد، ناظر به صفات فعل است.

بنابراین، محدودکردن صفت «حکیم» به یکی از صفات ذات یا فعل دقیق نیست؛ این صفت با توجه به معنای مورد نظر می‌تواند ناظر به هر دو حوزه باشد.

مفهوم ترکیب عزیز حکیم در قرآن

دو صفت «عزیز» و «حکیم» در آیات متعددی از قرآن در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. این همراهی دارای معنای ویژه‌ای است:

• «عزیز» نشان‌دهنده قدرت و شکست‌ناپذیری خداوند است؛
• «حکیم» نشان می‌دهد که این قدرت بر پایه علم، عدالت و مصلحت به‌کار می‌رود؛
• قدرت خداوند مانعی برای اجرای حکمت ندارد؛
• حکمت الهی مانع آن است که قدرت به‌صورت عبث یا ظالمانه اعمال شود.

اگر قدرت بدون حکمت در نظر گرفته شود، ممکن است با بی‌ضابطگی همراه شود و اگر حکمت بدون توانایی فرض شود، امکان اجرای کامل آن وجود نخواهد داشت. در خداوند، علم، حکمت و قدرت همگی نامحدود و هماهنگ‌اند.

عزیز و حکیم در آفرینش

قدرت و حکمت خداوند در آفرینش از یکدیگر جدا نیستند. قرآن درباره نفوذ اراده الهی می‌فرماید:

إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ؛ فرمان او چنین است که هرگاه چیزی را اراده کند، به آن می‌گوید: باش؛ پس موجود می‌شود.(یس:۸۲). این آیه بر نفوذ و قطعیت اراده خداوند دلالت دارد. در عین حال، آفرینش او بر علم، اندازه‌گذاری و حکمت استوار است و نباید «کن فیکون» را به سخن‌گفتن جسمانی با صدا و حروف تفسیر کرد.

قرآن همچنین می‌فرماید: وَ اللَّهُ غالِبٌ عَلیٰ أَمْرِهِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ؛ و خداوند بر کار خود غالب است؛ ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.(یوسف:۲۱). غلبه خداوند به این معناست که هیچ عامل مستقلی نمی‌تواند اراده نهایی او را شکست دهد؛ اما این غلبه همواره با حکمت و عدالت همراه است.

عزیز و حکیم در تشریع

مجموعهٔ آیات در قرآن که با صفت عزیز حکیم یا العزیز الحکیم آمده ۴۲ مورد برشمرده شده است. دو واژهٔ «العزیز» و «الحکیم» در بسیاری از آیات قرآن در کنار هم قرار گرفته‌اند. این موضوع غالباً در آیاتی است که از تشریع و احکام و بعثت انبیا و نزول قرآن سخن می‌گوید و اشاره به این است که خداوند در تشریع قوانین و نزول آیات قرآن تمام آنچه را مورد نیاز انسان‌ها بوده با نهایت ظرافت و با تمام جزئیات تشریع نموده است؛ چرا که او، علاوه بر اینکه حکیم و آگاه است، قدرت بر این کار را نیز دارد. همراهی «عزیز» و «حکیم»، نشان می‌دهد که قانون‌گذاری الهی بر دو پایه استوار است:

• خداوند از حقیقت و مصالح انسان آگاه است؛

• برای ابلاغ، حفظ و اجرای اراده تشریعی خود قدرت دارد.

بهترین قانون‌گذار کسی است که:

• همه ابعاد وجود انسان را بشناسد؛

• از پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدت احکام آگاه باشد؛

• از منفعت شخصی و نیاز منزه باشد؛

• قدرت هدایت و ابلاغ قانون را داشته باشد.

در نگرش توحیدی، این ویژگی‌ها به‌صورت کامل و نامحدود در خداوند وجود دارند.

از نظر برخی شارحان خطبه غدیر، خداوند با عظمتی که دارد، در عین قادر بودن و غلبه بر اشیا، احکام او مطابق حکمت و مصلحت می‌باشد. او هم قادر است که هر چه اراده کند همان می‌شود و هم دانا و حکیم است که تمام کارهای او از روی حکمت و مصلحت و به جا و به موقع است: إِنَّما أمْرُهُ إِذا أرادَ شَیْئاً أنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُون؛ چون بخواهد چیزی را بیافریند، فرمانش این است که می‌گوید: موجود شو، پس موجود می‌شود(یس:۸۲).

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: وَ اللَّهُ غالِبٌ عَلی أمْرِهِ؛ و خدا بر کار خویش غالب است(یوسف:۲۱)؛ این همان معنای «عزیز» دانسته شده که خداوند بر هر آنچه اراده می‌کند قادر و غالب است و حکیم است یعنی احکام، تشریعات و تکوین او موافق حکمت و صلاح فرد و اجتماع است.

پیامبر صلی الله علیه و آله با بیان عبارت «لا اله الا هو العزیز الحکیم» در بحث توحید و معرفی خداوند یکتا در همان ابتدای خطبه غدیر، عزیز و حکیم بودن خداوند متعال را به مردم متذکر می‌شوند. این بدین معناست که آن حضرت در مورد اعلان ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و اوصیاء ایشان علیهم السلام در فرمان آیه تبلیغ این‌گونه توحید را بیان می‌کند که این فرمان از خداوندی صادر شده که حکیم بوده و در حکمت خویش در مورد این انتخاب و انتصاب تمام مصالح به‌صورت تمام و کمال در نظر گرفته و نسبت به این اراده و امر قاهر و غالب می‌باشد.

پیامبر صلی الله علیه و آله در مقام بیان برای اثبات این مطلب می‌فرماید: اَسْمَعُ لِاَمْرِهِ وَاُطيعُ وَاُبادِرُ إِلى كُلِّ مايَرْضاهُ وَأسْتَسْلِمُ لِماقَضاهُ، رَغْبَةً فى طاعَتِهِ وَ خَوْفاً مِنْ عُقُوبَتِهِ، لاِنَّهُ اللَّهُ الَّذى لايُؤْمَنُ مَكْرُهُ وَلايُخافُ جَورُهُ؛ گوش به فرمان او و فرمانبردار هستم، به آنچه مایه خشنودی اوست مبادرت می‌ورزم و تسلیم قضای او می‌باشم و این به‌خاطر رغبتی است که در اطاعت او و هراسی است که از کیفر او دارم؛ زیرا او خداوندی است که نباید از مکرش ایمن و از ستمش بیمناک بود.

اعطای عزت و ذلت

قرآن می‌فرماید: وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ؛ هرکس را بخواهی عزت می‌دهی و هرکس را بخواهی خوار می‌کنی؛ خیر به دست توست و تو بر هر چیزی توانایی.(آل‌عمران:۲۶). مشیت خداوند در این آیه به‌معنای اراده بی‌ضابطه و بدون حکمت نیست. اعطای عزت یا وقوع ذلت در نظام الهی با عواملی مانند ایمان، کفر، اطاعت، ستم، انتخاب انسان، آزمون و مصالح گسترده‌تر ارتباط دارد.

بخشی از ذلت انسان نتیجه انتخاب و اعمال خود اوست. قرآن درباره گروهی می‌فرماید: وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْکَنَةُ وَ باؤُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ؛ مهر خواری و نیازمندی بر آنان زده شد و گرفتار خشم خداوند شدند؛ زیرا آیات خدا را انکار می‌کردند.(بقره:۶۱). بنابراین، نباید همه عزت‌ها و ذلت‌های ظاهری دنیا را نشانه قطعی رضایت یا خشم خداوند دانست. گاه قدرت ظاهری وسیله آزمون و گاه محرومیت ظاهری زمینه رشد یا آشکارشدن انتخاب انسان است.

عزت مؤمن

عزت مؤمن به معنای تکبر، تحقیر دیگران یا خودداری از فروتنی در برابر حق نیست. مؤمن در برابر خداوند فروتن و در برابر باطل، گناه و تحقیر ناروا تسلیم‌ناپذیر است. در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است که خداوند اختیار بسیاری از امور مؤمن را به او واگذار کرده، اما اجازه نداده است خود را خوار و ذلیل کند. امام علیه السلام سپس به آیه زیر استناد کرده است: وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنینَ؛ عزت از آنِ خدا و پیامبر او و مؤمنان است.(منافقون:۸) عزت مؤمن در ایمان، اطاعت، استقلال اخلاقی، حفظ کرامت و مقاومت در برابر گناه و ستم جلوه می‌کند.

عزت در اطاعت خداوند

از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نقل شده است: إِنَّ رَبَّکُمْ یَقُولُ کُلَّ یَوْمٍ: أَنَا الْعَزیزُ، فَمَنْ أَرادَ عِزَّ الدَّارَیْنِ فَلْیُطِعِ الْعَزیزَ؛ پروردگار شما هر روز می‌فرماید: من عزیزم؛ پس هرکس عزت دنیا و آخرت را می‌خواهد، از خدای عزیز اطاعت کند.

همچنین از امام حسن علیه السلام نقل شده است: إِذا أَرَدْتَ عِزّاً بِلا عَشیرَةٍ وَ هَیْبَةً بِلا سُلْطانٍ فَاخْرُجْ مِنْ ذُلِّ مَعْصِیَةِ اللَّهِ إِلیٰ عِزِّ طاعَةِ اللَّهِ؛ اگر عزتی بدون قبیله و هیبتی بدون حکومت می‌خواهی، از خواری نافرمانی خداوند بیرون آی و به عزت اطاعت او وارد شو.

این روایات عزت حقیقی انسان را با بندگی خداوند پیوند می‌دهند، نه با ثروت، مقام، شهرت یا سلطه بر دیگران. مؤیّد این مطلب در قرآن این‌گونه بیان شده است: مَنْ کاَنَ یرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّهِ الْعِزَّةُ جَمِیعًا؛ کسی که خواهان عزت است (باید از خدا بخواهد چرا که) تمام عزت برای خداست(فاطر:۱۰).

عزت مؤمن

در روایات اسلامی روی این مسئله تأکید شده که مؤمن نباید وسائل ذلت خود را فراهم سازد؛ خدا خواسته او عزیز باشد او هم برای حفظ این عزت باید بکوشد.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: خدا همه امور مؤمن را به خودش تفویض کرده است؛ لیکن اجازه نداده که خوار و ذلیل باشد. آیا نشنیدی که خداوند می‌فرماید: وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ؛ عزت مخصوص خدا و پیامبر و مؤمنان است(منافقون:۸). این است که مؤمن عزیز است و ذلیل نخواهد بود. آنگاه فرمود: مؤمن عزیزتر و نیرومندتر از کوه است: از کوه با کلنگ می‌توان چیزی کند، ولی از دین مؤمن هیچ چیز نمی‌توان کاست. مؤمن از کوه محکم‌تر و پر صلابت‌تر است چرا که کوه را با کلنگ‌ها ممکن است سوراخ کرد، ولی چیزی از دین مؤمن هرگز کنده نمی‌شود.

ارتباط صفات عزیز و حکیم با غدیر

بیان الْعَزیزُ الْحَکیمُ در آغاز خطبه غدیر، بخشی از توصیف توحیدی خداوند است. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله پیش از اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام، خداوند را یگانه، عادل، عزیز و حکیم معرفی می‌کند.

از نظر ساختار خطبه، این صفات نشان می‌دهند:

• فرمان الهی از موضع قدرت و حاکمیت صادر شده است؛

• خداوند در تعیین تکالیف و هدایت بندگان، حکیم است؛

• فرمان ابلاغ ولایت بر علم و مصلحت الهی استوار است؛

• پیامبر صلی الله علیه وآله مأمور اطاعت و ابلاغ فرمان خداوند است؛

• هیچ قدرتی نمی‌تواند اراده نهایی خداوند را باطل کند.

اطاعت پیامبر از خدای عزیز و حکیم

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در خطبه غدیر، فرمان‌برداری خود را از خداوند چنین بیان می‌کند: أَسْمَعُ لِأَمْرِهِ وَ أُطیعُ، وَ أُبادِرُ إِلیٰ کُلِّ ما یَرْضاهُ، وَ أَسْتَسْلِمُ لِما قَضاهُ، رَغْبَةً فی طاعَتِهِ وَ خَوْفاً مِنْ عُقُوبَتِهِ، لِأَنَّهُ اللَّهُ الَّذی لا یُؤْمَنُ مَکْرُهُ وَ لا یُخافُ جَوْرُهُ؛ فرمان او را می‌شنوم و اطاعت می‌کنم، به‌سوی هرچه او را خشنود می‌سازد می‌شتابم و در برابر آنچه مقرر کرده تسلیمم؛ از روی رغبت به اطاعت او و بیم از کیفرش؛ زیرا او خدایی است که از تدبیر کیفری‌اش نباید ایمن بود و از ستم او نباید ترسید.

عبارت لا یُخافُ جَوْرُهُ به این معناست که از خداوند بیم ستم نمی‌رود؛ زیرا قدرت او با حکمت و عدالت همراه است.

ارتباط با فراز پیشین

پیش از این دو صفت آمده است: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ؛ هیچ معبودی جز او نیست. پس از آن، خداوند الْعَزیزُ الْحَکیمُ خوانده شده است. این ترتیب نشان می‌دهد معبود حقیقی، موجودی است که هم در قدرت و حاکمیت بی‌همتاست و هم افعال او بر علم و حکمت کامل استوارند.

ارتباط با فراز بعدی

پس از بیان عزت و حکمت خداوند، خطبه به صفات دیگری از علم و احاطه او می‌پردازد و خداوند را لطیف و خبیر معرفی می‌کند. پیوند این صفات نشان می‌دهد حکمت خداوند بر آگاهی کامل او از آشکار و پنهان موجودات استوار است. خداوند حکیم است؛ زیرا هیچ حقیقت، مصلحت یا پیامدی از علم او بیرون نیست و در اجرای تدبیر حکیمانه خود نیز ناتوان نمی‌شود.

جایگاه این فراز در خطبه غدیر

صفات «عزیز» و «حکیم» از پایه‌های شناخت حاکمیت الهی در خطبه غدیرند. خداوند:

• در ذات و الوهیت یگانه است؛

• در تدبیر جهان عادل است؛

• در قدرت شکست‌ناپذیر است؛

• در علم و فعل حکیم است؛

• در تعیین پیامبر و امام بر علم و مصلحت کامل عمل می‌کند.

بدین‌ترتیب، اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه، فرمانی برخاسته از حاکمیت، علم و حکمت خداوند معرفی می‌شود؛ نه تصمیمی شخصی یا مستقل از وحی.

جستارهای وابسته

خطبه غدیر • قسط الهی در خطبه غدیر • قاهریت خداوند در خطبه غدیر • مفهوم لطیف و خبیر در خطبه غدیر • مقام امامت

منابع

• شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.

• أطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ عبدالحسین طیب، تهران: انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.

• الهیات و معارف اسلامی؛ جعفر سبحانی، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام، ۱۳۸۲ش.

• بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.

• قاموس قرآن؛ سید علی‌اکبر قرشی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۱۲ق.

• الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.

• مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ فضل بن حسن طبرسی، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۸ق.

• مفردات ألفاظ القرآن؛ حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق صفوان عدنان داوودی، دمشق و بیروت: دار القلم و الدار الشامیة، ۱۴۱۲ق.