قاهریت خداوند در خطبه غدیر
قاهریت خداوند در خطبه غدیر به فراز «وَ قَهَرَ جَمیعَ الْخَلْقِ بِقُدْرَتِهِ وَ بُرْهانِهِ» در آغاز خطبه غدیر اشاره دارد. پیامبر صلی الله علیه و آله در این فراز، خداوند را چیره بر همه آفریدگان معرفی می‌کند؛ چیرگی‌ای که از قدرت نامحدود و برهان آشکار او سرچشمه می‌گیرد. قاهریت الهی به‌معنای سلطه، غلبه و حاکمیت مطلق خداوند است؛ به‌گونه‌ای که هیچ موجودی از قلمرو قدرت و تدبیر او خارج نیست.
قهر و غلبه خداوند برخلاف غلبه انسان‌ها، به ابزار، تلاش، نیرنگ یا شکست نیرویی هم‌عرض نیاز ندارد. همه موجودات در اصل آفرینش، بقا، مرگ و دیگر شئون وجودی خود به خداوند وابسته‌اند و از این جهت در برابر قدرت او مقهورند.
این فراز از سه مفهوم اصلی تشکیل شده است:
- «قَهَرَ» به چیرگی، غلبه و تسلط اشاره دارد.
- «جَمیعَ الْخَلْقِ» فراگیری این قاهریت نسبت به همه آفریدگان را نشان می‌دهد.
- «بِقُدْرَتِهِ وَ بُرْهانِهِ» قدرت الهی و دلایل آشکار آن را منشأ این غلبه معرفی می‌کند.
معنای قاهریت خداوند
قاهریت خداوند به‌معنای قدرت و غلبه مطلق او بر همه مخلوقات است. هیچ موجودی قدرتی مستقل از خداوند ندارد و همه آفریدگان در وجود، توانایی و تأثیرگذاری خود به او وابسته‌اند.
حسن مصطفوی در توضیح واژه «قاهر» آن را از نام‌های خداوند دانسته و قاهر را کسی معرفی کرده است که قدرت، برتری و غلبه‌اش بر همه آفریدگان جریان دارد و هیچ‌کس جز او دارای چیرگی مطلق و نامحدود نیست.[۱]
قرآن کریم می‌فرماید:
وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَ هُوَ الْحَکیمُ الْخَبیرُ؛ اوست که بر بندگانش چیره است و او حکیم و آگاه است.
(انعام:۱۸)
قاهریت خداوند از حکمت و آگاهی او جدا نیست؛ بنابراین، قهر الهی به‌معنای رفتاری بی‌قاعده یا ستمگرانه نیست، بلکه جلوه‌ای از قدرتی است که با علم، حکمت و عدالت همراه است.
تفاوت «قاهر» و «قهّار»
هر دو واژه «قاهر» و «قهّار» از ریشه «قهر» گرفته شده‌اند. «قاهر» بر اصل چیرگی و غلبه دلالت دارد و «قهّار» صیغه مبالغه است و فراگیری، استمرار و شدت قاهریت خداوند را می‌رساند.
قرآن خداوند را «واحد قهّار» معرفی کرده است:
قُلِ اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ؛ بگو: خدا آفریننده همه‌چیز است و او یگانه قهّار است.(رعد:۱۶)
همچنین آمده است:
لَوْ أَرادَ اللَّهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً لَاصْطَفیٰ مِمَّا یَخْلُقُ ما یَشاءُ سُبْحانَهُ هُوَ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ؛ اگر خداوند می‌خواست فرزندی برگزیند، از آفریدگانش هرچه را می‌خواست انتخاب می‌کرد؛ او منزّه است، او خدای یگانه قهّار است.(زمر:۴)
همراه‌شدن «واحد» و «قهّار» نشان می‌دهد که قاهریت مطلق تنها از آنِ خدای یگانه است و هیچ قدرت مستقلی در برابر او وجود ندارد.
تفاوت قهر الهی با غلبه انسانی
امام رضا علیه السلام در تبیین قاهریت خداوند، غلبه الهی را متفاوت از غلبه انسان‌ها دانسته است. انسان برای پیروزی بر دیگری به تلاش، تدبیر، ابزار و گاه نیرنگ نیاز دارد و ممکن است پس از پیروزی دوباره مغلوب شود؛ اما غلبه خداوند از وابستگی ذاتی همه آفریدگان به قدرت او سرچشمه می‌گیرد.[۲]
| موضوع | قاهریت خداوند | غلبه انسان |
|---|---|---|
| منشأ | قدرت ذاتی و نامحدود | توانایی محدود و اعطاشده |
| ابزار | بی‌نیاز از ابزار و یاور | وابسته به ابزار، نیرو و شرایط |
| گستره | فراگیر نسبت به همه آفریدگان | محدود به افراد، زمان و مکان |
| دوام | همیشگی و زوال‌ناپذیر | موقت و تغییرپذیر |
| امکان مغلوب‌شدن | خداوند هرگز مقهور نمی‌شود | انسان غالب ممکن است مغلوب شود |
بر این اساس، قهر خداوند نتیجه رویارویی با قدرتی هم‌عرض نیست؛ زیرا هیچ موجودی در عرض قدرت الهی قرار ندارد.
دلایل قاهریت خداوند
برای قاهریت خداوند دلایل عقلی و نقلی بیان شده است.
وابستگی وجودی مخلوقات
همه مخلوقات در اصل وجود و ادامه هستی خود به خداوند وابسته‌اند. موجودی که وجود، قدرت و بقای خود را از دیگری دریافت می‌کند، نمی‌تواند قدرتی مستقل در برابر او داشته باشد. ازاین‌رو، وابستگی موجودات به خالق، یکی از مبانی قاهریت الهی دانسته شده است.[۳]
ناسازگاری ضعف با واجب‌الوجود
ضعف و ناتوانی نوعی نقص است و نسبت‌دادن نقص به ذات واجب‌الوجود با کمال مطلق او سازگار نیست. خداوند برای اعمال قدرت خود به عامل بیرونی وابسته نیست و هیچ مانعی نمی‌تواند اراده تکوینی او را ناتوان سازد.
آفرینش و اعطای قدرت
قدرت مخلوقات، محدود و آفریده خداوند است. خالقی که قدرت را به موجودات عطا کرده، خود فاقد آن نیست و قدرت آفریدگان نیز نمی‌تواند مستقل از اراده او باشد.
شواهد قرآنی
قرآن در آیات متعدد خداوند را قاهر و قهّار معرفی کرده است:
- وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً؛ او بر بندگانش چیره است و نگهبانانی بر شما می‌فرستد.(انعام:۶۱)
- لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ؛ امروز فرمانروایی از آنِ کیست؟ از آنِ خدای یگانه قهّار است.(غافر:۱۶)
- یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدیهِمْ؛ دست قدرت خدا بالاتر از دست‌های آنان است.(فتح:۱۰)
این آیات بر چیرگی، فرمانروایی و قدرت فراگیر خداوند دلالت دارند.
قدرت و برهان؛ منشأ قاهریت
در فراز «وَ قَهَرَ جَمیعَ الْخَلْقِ بِقُدْرَتِهِ وَ بُرْهانِهِ»، قاهریت خداوند به دو امر «قدرت» و «برهان» نسبت داده شده است.
قدرت الهی
قدرت خداوند نامحدود، مستقل و فراگیر است. برخلاف قدرت مخلوقات، قدرت الهی از موجود دیگری دریافت نشده و به ابزار و شرایط بیرونی وابسته نیست. آفرینش، حیات، مرگ و تدبیر جهان از جلوه‌های این قدرت به‌شمار می‌روند.
همه موجودات در برابر این قدرت تسلیم‌اند. در فرازی دیگر از خطبه غدیر آمده است:
وَ اسْتَسْلَمَ کُلُّ شَیْءٍ لِقُدْرَتِهِ؛ و هر چیزی در برابر قدرت او تسلیم شده است.
همچنین پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:
وَ الْغَلَبَةُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَ الْقُوَّةُ فی کُلِّ شَیْءٍ وَ الْقُدْرَةُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ؛ غلبه او بر هر چیز، نیروی او در هر چیز و قدرت او بر هر چیز جاری است.
برهان الهی
«برهان» در این فراز به دلایل روشن و نشانه‌هایی تفسیر شده است که بر قدرت و حاکمیت خداوند دلالت دارند. نظم آفرینش، پیدایش و زوال موجودات و وابستگی آنها به علت و تدبیر الهی، از نشانه‌های این قاهریت به‌شمار می‌روند.[۴]
بنابراین، قاهریت خداوند هم با قدرت او تحقق دارد و هم آثار و دلایل آن در سراسر آفرینش آشکار است.
جلوه‌های قاهریت خداوند
برای قاهریت الهی مصادیق و جلوه‌های متعددی بیان شده است.
قاهریت بر بندگان
همه بندگان در قلمرو آفرینش، علم و قدرت خداوند قرار دارند. هیچ موجودی نمی‌تواند از اصل نیازمندی به خداوند یا قوانین کلی حاکم بر آفرینش خارج شود.
در دعایی منقول آمده است:
یا غالِباً غَیْرَ مَغْلُوبٍ، یا قاهِراً غَیْرَ مَقْهُورٍ؛ ای غالبی که مغلوب نمی‌شود و ای قاهری که مقهور نمی‌گردد.[۵]
مرگ و فناپذیری مخلوقات
مرگ و فناپذیری موجودات از نشانه‌های وابستگی آنها و بقای خداوند دانسته شده است. امیرالمؤمنین علیه السلام در دعای صباح می‌فرماید:
فَیا مَنْ تَوَحَّدَ بِالْعِزِّ وَ الْبَقاءِ وَ قَهَرَ عِبادَهُ بِالْمَوْتِ وَ الْفَناءِ؛ ای آن‌که در عزت و بقا یگانه است و بندگانش را با مرگ و فنا مقهور ساخته است.[۶]
این تعبیر نشان می‌دهد که همه آفریدگان فناپذیرند و بقای ذاتی تنها از آنِ خداوند است.
غلبه اراده الهی
داستان حضرت موسی علیه السلام و فرعون نمونه‌ای قرآنی از غلبه تدبیر خداوند بر نقشه‌های قدرت‌های انسانی است. فرعون برای جلوگیری از تولد و رشد موسی علیه السلام کوشش کرد؛ اما به اراده خداوند، موسی در خاندان خود او پرورش یافت:
فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما کانُوا خاطِئینَ؛ خاندان فرعون او را برگرفتند تا سرانجام دشمن و مایه اندوه آنان باشد؛ به‌راستی فرعون و هامان و سپاهیانشان خطاکار بودند.(قصص:۸)
این واقعه نشان می‌دهد که قدرت و تدبیر انسان نمی‌تواند مانع تحقق اراده قطعی خداوند شود.
غلبه دین حق
قرآن از تحقق غلبه دین حق خبر داده است:
هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ؛ او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه ادیان پیروز گرداند، هرچند مشرکان ناخشنود باشند.(توبه:۳۳)
در برخی روایات شیعه، تحقق کامل این وعده با قیام امام مهدی علیه السلام مرتبط دانسته شده است. همچنین از امام کاظم علیه السلام نقل شده که ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام از مصادیق دین حق است و غلبه کامل آن در عصر قائم علیه السلام تحقق می‌یابد.[۷]
تفصیل این موضوع به مدخل‌های غلبه دین حق و امام مهدی علیه السلام مربوط است.
قاهریت خداوند و ولایت
بیان قاهریت خداوند در مقدمه خطبه غدیر نشان می‌دهد که فرمان‌های مطرح‌شده در ادامه خطبه از حاکمیت و قدرت الهی سرچشمه گرفته‌اند. پیامبر صلی الله علیه و آله ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام را مأموریتی الهی معرفی کرد و مخالفت انسان‌ها نمی‌توانست منشأ و اعتبار این فرمان را از میان ببرد.
قاهریت خداوند به‌معنای مجبوربودن انسان‌ها در پذیرش ولایت نیست. انسان در پذیرش یا مخالفت با فرمان تشریعی خداوند اختیار دارد و در برابر انتخاب خود مسئول است؛ اما مخالفت او موجب خروج از قلمرو آفرینش، علم و قدرت خداوند نمی‌شود.
بر این اساس، قاهریت الهی از یک‌سو منشأ اعتبار فرمان ولایت و از سوی دیگر زمینه مسئولیت انسان‌ها در برابر آن را روشن می‌کند.
نتیجه
فراز «وَ قَهَرَ جَمیعَ الْخَلْقِ بِقُدْرَتِهِ وَ بُرْهانِهِ» بر غلبه مطلق و فراگیر خداوند بر همه آفریدگان دلالت دارد. قاهریت الهی ذاتی، نامحدود و بی‌نیاز از ابزار است و با علم، حکمت و عدالت خداوند همراه است.
همه موجودات در آفرینش، بقا، قدرت، مرگ و دیگر شئون وجودی خود به خداوند وابسته‌اند و هیچ قدرت مستقلی در برابر او ندارند. قرارگرفتن این فراز در مقدمه توحیدی خطبه غدیر نیز نشان می‌دهد که فرمان ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام از حاکمیت و اراده خدای واحد قهّار سرچشمه گرفته است.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- البلد الأمین و الدرع الحصین؛ ابراهیم بن علی کفعمی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۸ق.
- التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ حسن مصطفوی، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
- التوحید؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق سید هاشم حسینی طهرانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
- توضیح المراد؛ سید هاشم حسینی طهرانی، تهران: انتشارات مفید، ۱۳۶۵ش.
- زاد المعاد؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، تحقیق علاءالدین اعلمی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
- عیون أخبار الرضا علیه السلام؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق مهدی لاجوردی، تهران: انتشارات جهان، بی‌تا.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- المصباح؛ جنة الأمان الواقیة و جنة الإیمان الباقیة؛ ابراهیم بن علی کفعمی، قم: دار الرضی، ۱۴۰۵ق.