قسط الهی در خطبه غدیر

قسط الهی در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
بخش	بخش آغازین خطبه غدیر؛ توصیف صفات الهی
موضوع	قیام خداوند به قسط و عدل؛ پیوند توحید و عدل
مفاهیم	قسط؛ عدل؛ قیام به قسط؛ تنزیه خداوند
منابع و پیوندها
آیات	آل عمران: ۱۸
روایات	امام باقر علیه السلام: مقصود از «اولوا العلم» پیامبران و جانشینان آنان‌اند که برای ایجاد قسط به پا خاسته‌اند

قسط الهی در خطبه غدیر ناظر به فراز وَ قائِمٌ بِالْقِسْطِ؛ و برپادارنده عدالت است از بخش آغازین خطبه غدیر است. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در این عبارت، خداوند را برپادارنده قسط معرفی می‌کند؛ یعنی آفرینش، تدبیر، تشریع، داوری و جزای او بر عدالت، حکمت و قرارگرفتن هر چیز در جای شایسته خود استوار است.

این فراز با آیه ۱۸ سوره آل‌عمران ارتباط لفظی و معنایی دارد که خداوند را در حال قیام به قسط معرفی می‌کند. «قائم بالقسط» درباره خداوند به‌معنای برخاستن جسمانی نیست؛ بلکه بر تدبیر، حکم و اجرای همیشگی امور بر اساس عدالت دلالت دارد.

فراز خطبه غدیر

در بخش آغازین خطبه غدیر آمده است: وَ هُوَ مُنْشِئُ الشَّیْءِ حینَ لا شَیْءَ، دائِمٌ حَیٌّ، وَ قائِمٌ بِالْقِسْطِ؛ و او پدیدآورنده موجودات است، آن هنگام که چیزی وجود نداشت؛ همیشگی و زنده و برپادارنده عدالت است.

در این عبارت، آفرینندگی، حیات، دوام و عدالت خداوند در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. خداوندی که جهان را آفریده و همواره زنده و آگاه است، آن را بر اساس علم، حکمت و قسط تدبیر می‌کند.

معنای قسط

«قِسط» در زبان عربی به‌معنای عدل، انصاف و رعایت سهم و حق هرکس است. راغب اصفهانی «قسط» را بهره و نصیبی می‌داند که بر پایه عدالت تعیین شده باشد.

قسط الهی در این فراز به این معناست که:

• فعل خداوند از ظلم و ستم منزه است؛

• هر موجودی متناسب با حکمت و ظرفیت خود آفریده شده است؛

• احکام الهی بر علم و مصلحت واقعی استوارند؛

• پاداش و کیفر بدون علم، حجت و استحقاق صورت نمی‌گیرد؛

• حق هیچ‌کس در داوری خداوند ضایع نمی‌شود؛

• نظام آفرینش بیهوده و فاقد هدف نیست.

تفاوت قِسط و قَسط

دو واژه «قِسط» و «قَسط» از نظر تلفظ و کاربرد با یکدیگر تفاوت دارند:

واژه	معنا	مشتق
قِسط	عدالت، انصاف و رعایت حق	مُقسِط؛ عدالت‌پیشه
قَسط	ستم‌کردن و منحرف‌شدن از عدالت	قاسط؛ ستمگر و منحرف از حق

قرآن درباره عدالت‌پیشگان می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطینَ؛ خداوند عدالت‌پیشگان را دوست دارد.(حجرات:۹)

در مقابل، درباره قاسطان آمده است: وَ أَمَّا الْقاسِطُونَ فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً؛ و اما ستمگران، هیزم دوزخ خواهند بود.(جن:۱۵)

بنابراین، «قائم بالقِسط» به‌معنای برپادارنده عدالت است و نباید با «قاسط» به‌معنای ستمگر اشتباه شود.

تفاوت عدل و قسط

«عدل» و «قسط» حوزه معنایی نزدیکی دارند و در بسیاری از کاربردها به‌جای یکدیگر به‌کار می‌روند؛ اما می‌توان میان جهت تأکید آنها تفاوتی تقریبی در نظر گرفت:

• عدل بیشتر بر قرارگرفتن هر چیز در جای شایسته و رعایت اعتدال دلالت دارد؛

• قسط بیشتر بر اجرای عدالت، رعایت حقوق و تقسیم منصفانه تأکید می‌کند.

این تفاوت مطلق نیست و دو واژه در متون دینی هم‌پوشانی گسترده‌ای دارند. در فراز قائِمٌ بِالْقِسْطِ، هم عادل‌بودن خداوند و هم برپایی و اجرای عدالت در آفرینش و تدبیر جهان مورد توجه است.

«قائم بالقسط» در قرآن

قرآن می‌فرماید: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ؛ خداوند گواهی می‌دهد که جز او معبودی نیست و فرشتگان و صاحبان دانش نیز گواهی می‌دهند، درحالی‌که او برپادارنده عدالت است؛ هیچ معبودی جز او، آن توانای حکیم، نیست.(آل‌عمران:۱۸) در این آیه، توحید، قسط، عزت و حکمت خداوند در کنار یکدیگر آمده‌اند. «قائماً بالقسط» حال برای خداوند دانسته شده است؛ یعنی خداوند درحالی‌که همه امور را بر عدالت استوار می‌کند، بر یگانگی خود گواهی می‌دهد.

برخی مفسران قیام خداوند به قسط را شامل این امور دانسته‌اند:

• تدبیر عادلانه جهان؛

• تقسیم روزی‌ها و مقدرات بر اساس حکمت؛

• تشریع احکام متناسب با مصالح واقعی؛

• داوری عادلانه میان بندگان؛

• پاداش و کیفر بر اساس اعمال و اختیار انسان.

صاحب أطیب البیان قیام به قسط را دلیل بر آن دانسته است که افعال خداوند با حکمت و مصلحت سازگارند و فعل قبیح و بیهوده از او صادر نمی‌شود.

معنای «قائم» درباره خداوند

«قائم» درباره انسان معمولاً به‌معنای ایستاده یا برخاسته در مقابل نشسته است؛ اما این معنای جسمانی درباره خداوند صادق نیست. خداوند جسم نیست و حالات نشستن، ایستادن و جابه‌جایی درباره او معنا ندارد. «قائم» در عبارت قائِمٌ بِالْقِسْطِ به‌معنای کسی است که:

• امور را بر اساس عدالت تدبیر می‌کند؛

• عدالت را در حکم و داوری برقرار می‌سازد؛

• نظام آفرینش را بر حکمت و استواری نگاه می‌دارد؛

• حقوق بندگان را ضایع نمی‌کند.

کاربرد یک واژه درباره خداوند و انسان به‌معنای یکسان‌بودن حقیقت و چگونگی آن نیست. معنای واژه باید با توجه به ذات و ویژگی‌های مصداق فهمیده شود. پس معیار همانا معنا، حقیقت و مصداق است؛ نه لفظ که به‌طور عاریتی به بشر گفته می‌شود قائم است، یعنی به پاخاست و از حالت قعود برخاست؛ ولی صفت قائم به ساحت کبریایی اطلاق شده به معنای آن است که قوام موجودات امکانی و نفوس بشری بر ساحت کبریائی است که از آن تعبیر نیز به صفت قیوم می‌شود. پس لفظ قائم در هر دو مورد مشابه است، ولی در حقیقت و مصداق تباین کلی دارند و معیار در حقیقت و مصداق است، نه مشابه‌بودن لفظ مانند اطلاق لفظ اسد بر انسان شجاع که به‌طور مجاز است. درباره معنای عبارت «قائم بالقسط» در خطبه غدیر در برخی منابع چنین آمده است:

• معنای اول: قوله‏ (قائِماً بِالْقِسْطِ) أی قائما بالعدل فی تقسیم الارزاق و الآجال و فی تقریر الاقضیة و الاحکام و هو حال من اللّه أو نصب علی المدح و قیل یحتمل أن یکون صفة للمنفی أی لا إله قائما بالقسط الا هو و هو بعید لفظا و معنا أما لفظا فبالفصل بین الصفة و الموصوف و المشهور انه لا یجوز و أما معنا فلانه لا یلزم منه نفی إله غیره مطلقاً لان النفی راجع الی القید غالباً.؛ مراد از قول قائم به قسط اقامه عدل در تقسیم روزی‌ها و مرگ و تعیین احکام و داوری‌ها است. این حالت خداوند است یا در حالت مضاف‌الیه برای مدح و ستایش است. گفته شد که ممکن است صفت نفی باشد، یعنی خدایی جز او نیست که عدل را اقامه کند. این از نظر لفظ و معنا بعید است. اما از نظر لفظ، با جداکردن صفت از موصوف است. مشهور این است که جایز نیست. اما از نظر معنا، به این دلیل است که مستلزم نفی هیچ معبودی جز او به‌طور مطلق نیست، زیرا نفی معمولاً به تقیید اشاره دارد.
• معنای دوم: و قام بالقسط و العدل فی خلقه و عدل علیهم فی حکمه) یعنی أنّه سبحانه خلقهم و أوجدهم علی وفق الحکمة و مقتضی النظام و المصلحة و أجری فیهم الأحکام التکوینیّة و التکلیفیّة علی مقتضی عدله و قسطه قال تعالی‏ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ قال الطبرسیّ: أی أخبر بما یقوم مقام الشهادة علی وحدانیته من عجیب حکمته و بدیع صنعته، و شهدت الملائکة بما عاینت من عظیم قدرته و شهد أولوا العلم بما ثبت عندهم و تبیّن من صنعه الّذی لا یقدر علیه غیره. قال: و روی عن الحسن أنّ فی الایة تقدیما و تأخیرا و التقدیر شهد اللّه أنّه لا إله إلّا هو قائما بالقسط، و شهدت الملائکة أنّه لا إله إلّا هو قائما بالقسط، و شهد أولو العلم أنّه لا إله إلّا هو قائما بالقسط، و القسط العدل الّذی قامت به السّماوات و الأرض، و رواه أصحابنا أیضا فی التفسیر، و قیل: معنی قوله قائما بالقسط أنّه یقوم باجراء الأمور و تدابیر الخلق و جزاء الأعمال بالعدل کما یقال: فلان قائم بالتدبیر أی یجری فی أفعاله علی الاستقامة.؛ او در آفرینش خود عدل و داد را برقرار کرد و در حکم خود با آنها به انصاف رفتار نمود؛ یعنی او، سبحانه و تعالی، آنها را آفرید و بر اساس حکمت و مقتضای نظم و مصلحت، آنها را آفرید و احکام تکوینی و الزامی را مطابق با مقتضای عدل و انصاف خود در آنها اجرا نمود؛ خدا در این باره فرمود: «خدا كه همواره به عدل، قيام دارد، گواهى مى‌دهد كه جز او هيچ معبودى نيست؛ و فرشتگانِ [او] و دانشوران [نيز گواهى مى‌دهند كه] جز او، كه توانا و حكيم است، هيچ معبودى نيست». طبرسی می‌گوید: یعنی ما را از آنچه در مقام شهادت به یگانگی او و شگفتی‌های حکمت و شگفتی‌های آفرینش اوست، آگاه ساخت. فرشتگان به آنچه از قدرت عظیم او دیدند، شهادت دادند و اهل دانش به آنچه از آفرینش او برایشان ثابت شده بود و برایشان روشن شده بود، گواهی دادند، چیزی که هیچ‌کس دیگری قادر به آن نیست. او می‌گوید: از حسن روایت شده است که در آیه، تقدم و تأخر وجود دارد و معنای آن این است که خداوند گواهی می‌دهد که خدایی جز او نیست که عدالت را برپا می‌دارد و فرشتگان گواهی می‌دهند که خدایی جز او نیست که عدالت را برپا می‌دارد و اهل دانش گواهی می‌دهند که خدایی جز او نیست که عدالت را برپا می‌دارد و عدالت، همان عدلی است که آسمان‌ها و زمین به وسیله آن برپا شده‌اند. اصحاب ما نیز آن را در تفسیر روایت کرده‌اند و گفته شده است: معنای فرموده «اقامهٔ عدل» این است که او امور و تدبیر خلقت و پاداش اعمال را به عدالت برقرار می‌کند، همان‌طور که گفته می‌شود: فلانی تدبیر می‌کند، یعنی اعمال خود را به حق انجام می‌دهد.

تفاوت قائم بالقسط و قیّوم

«قائم بالقسط» و «قیّوم» با یکدیگر ارتباط دارند؛ اما کاملاً هم‌معنا نیستند:

تعبیر	جهت اصلی معنا
قیّوم	خداوند قائم به ذات و برپادارنده وجود و بقای همه موجودات است.
قائم بالقسط	خداوند آفرینش، تدبیر، تشریع و داوری را بر پایه عدالت انجام می‌دهد.

قیّوم‌بودن بیشتر بر بی‌نیازی خداوند و نیازمندی موجودات به او تأکید دارد؛ اما قائم‌بودن به قسط بر عدالت و حکمت در تدبیر و داوری الهی دلالت می‌کند.

گستره قسط الهی

قسط الهی تنها به داوری روز قیامت محدود نیست، بلکه حوزه‌های گوناگونی را دربر می‌گیرد.

قسط در آفرینش

آفرینش خداوند بر علم، حکمت و اندازه‌گذاری استوار است. تفاوت میان موجودات، به‌تنهایی به‌معنای تبعیض ظالمانه نیست؛ زیرا عدالت همیشه به‌معنای همانندبودن همه آفریدگان نیست، بلکه اعطای متناسب با ظرفیت، جایگاه و حکمت آفرینش است.

قسط در تشریع

احکام الهی بر مصالح و مفاسد واقعی استوارند و خداوند تکلیفی بیرون از توان حقیقی انسان بر او تحمیل نمی‌کند: لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها؛ خداوند هیچ‌کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کند.(بقره:۲۸۶). تفاوت برخی تکالیف نیز باید با توجه به تفاوت موقعیت‌ها، مسئولیت‌ها و مصالح آنها بررسی شود، نه صرفاً بر اساس یکسانی ظاهری.

قسط در داوری

خداوند درباره بندگان بدون علم، حجت و دلیل داوری نمی‌کند و حق هیچ‌کس را ضایع نمی‌سازد: إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ؛ خداوند به اندازه ذره‌ای ستم نمی‌کند.(نساء:۴۰).

قسط در پاداش و کیفر

در قیامت، اعمال انسان با دقت سنجیده می‌شوند: وَ نَضَعُ الْمَوازینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً؛ و در روز قیامت ترازوهای عدالت را برپا می‌کنیم؛ پس به هیچ‌کس هیچ ستمی نمی‌شود.(انبیاء:۴۷) کیفر الهی از روی انتقام‌جویی شخصی، ناآگاهی یا نیاز نیست؛ بلکه بر علم، حکمت، حجت و استحقاق استوار است.

عدل و حکمت الهی

قسط الهی با حکمت خداوند ارتباط دارد. خداوند عالم، قادر و بی‌نیاز است و انگیزه‌ای برای ظلم ندارد. ظلم در انسان معمولاً از یکی از عوامل زیر ناشی می‌شود:

• جهل به حقایق و حقوق دیگران؛

• ناتوانی در تأمین هدف از راه درست؛

• نیاز به منافع دیگران؛

• ترس از ازدست‌دادن قدرت یا منفعت؛

• خودخواهی، خشم یا تمایل نادرست.

هیچ‌یک از این عوامل در خداوند وجود ندارد. او به همه حقایق آگاه، بر همه امور توانا و از همه موجودات بی‌نیاز است. ازاین‌رو، ظلم با علم، حکمت و کمال مطلق او سازگار نیست.

قرآن می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ النَّاسَ شَیْئاً وَ لکِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ؛ خداوند هیچ ستمی به مردم نمی‌کند؛ ولی مردم به خودشان ستم می‌کنند.(یونس:۴۴)

عدل الهی در کلام امامیه

عدل در کلام امامیه از اصول اعتقادی به‌شمار می‌رود. این موضوع هم ثابت است؛ زیرا عدل به معنای گذاشتن هر چیزی را در جای خود دانسته شده است. چنان‌که ظلم، گذاشتن چیزی در غیر جای خود است؛ بنابراین می‌توان گفت: اگر خدا عادل نباشد، پس باید ظالم باشد؛ چون بین ظلم و عدل واسطه نیست. اگر -فی المثل- حق مخلوق را به او داد، پس عادل است و در غیر این صورت، ظالم است. تضییع حق دیگری ظلم است و ظلم قبیح است؛ بلکه قبح ظلم از مستقلات عقلیه است و خداوند متعال از قبایح منزه است؛ چون قبیح نقص است و با مقام واجب الوجود منافات دارد. از طرفی، چنان‌که ظلم نقص است، عدل کمال است. دهنده کمالات به اتصاف آن کمالات نسبت به دیگران اولی است. بنابر این مقصود آن است که خداوند:

• فعل قبیح و بیهوده انجام نمی‌دهد؛

• به بندگان ظلم نمی‌کند؛

• کسی را به گناهی که در آن اختیار نداشته کیفر نمی‌دهد؛

• تکلیف بیرون از توان حقیقی انسان مقرر نمی‌کند؛

• وعده پاداش و کیفر خود را بر اساس حکمت اجرا می‌کند.

تأکید ویژه امامیه بر عدل، به‌معنای انکار عدالت از سوی دیگر مسلمانان نیست؛ بلکه به تفاوت دیدگاه‌های کلامی درباره حسن و قبح عقلی، اختیار انسان و چگونگی تبیین افعال الهی بازمی‌گردد.

قسط الهی و اختیار انسان

عدل در پاداش و کیفر با اختیار انسان ارتباط دارد. اگر انسان در افعال خود هیچ اختیار و نقشی نداشته باشد، کیفر او برای عملی جبری با عدالت سازگار نخواهد بود.

در دیدگاه امامیه:

• خداوند وجود، توان و امکان عمل را به انسان می‌دهد؛

• انسان در محدوده توان خود انتخاب می‌کند؛

• عمل اختیاری از جهت انتخاب و مسئولیت به انسان نسبت داده می‌شود؛

• انسان در وجود و قدرت خود مستقل از خداوند نیست؛

• نه جبر کامل پذیرفته می‌شود و نه استقلال مطلق انسان.

بنابراین، قیام خداوند به قسط مستلزم آن است که انسان بر اساس علم، اختیار، توان، شرایط و میزان دسترسی‌اش به حجت مورد داوری قرار گیرد.

تفاوت عدالت با مساوات مطلق

عدالت همیشه به‌معنای مساوات و همانندی کامل نیست. مساوات هنگامی عادلانه است که افراد از جهت موضوع، شرایط و استحقاق برابر باشند. در صورت تفاوت واقعی شرایط و مسئولیت‌ها، رفتار کاملاً یکسان می‌تواند ناعادلانه باشد. قسط الهی به‌معنای آن است که:

• هر موجود متناسب با ظرفیت و جایگاه خود بهره‌مند شود؛

• هیچ حقی بدون دلیل ضایع نشود؛

• تفاوت‌ها بر علم و حکمت استوار باشند؛

• داوری بر اساس واقعیت، اختیار و استحقاق صورت گیرد.

البته انسان همیشه به همه حکمت‌ها و مصالح آفرینش احاطه ندارد؛ ازاین‌رو، ناشناخته‌بودن حکمت یک رخداد، به‌تنهایی دلیل بر ناعادلانه‌بودن آن نیست.

شرور و عدالت خداوند

وجود رنج، بیماری، حوادث طبیعی و تفاوت‌های زندگی، از پرسش‌های مهم در بحث عدل الهی است. برای بررسی این مسئله باید میان عوامل مختلف تفکیک شود:

• برخی رنج‌ها نتیجه انتخاب و ستم انسان‌ها هستند؛

• برخی لازمه نظام طبیعی و قوانین عمومی جهان مادی‌اند؛

• برخی زمینه آزمون، رشد یا آشکارشدن انتخاب انسان را فراهم می‌کنند؛

• برخی زیان‌های محدود ممکن است در نظامی گسترده‌تر با مصالحی همراه باشند؛

• همه رنج‌ها را نمی‌توان کیفر گناه فرد مبتلا دانست.

قسط الهی اقتضا می‌کند که هیچ رنج، تکلیف یا محرومیتی بیرون از علم و حکمت خداوند نباشد و در داوری نهایی، حق هیچ موجودی ضایع نشود. بااین‌حال، انسان به همه جزئیات حکمت الهی احاطه ندارد.

قائمان به قسط در زمین

«قائم بالقسط» در آیه ۱۸ آل‌عمران، در درجه نخست وصف خداوند است. بااین‌حال، پیامبران و اوصیای الهی نیز به فرمان خداوند برای برپایی عدالت در جامعه قیام می‌کنند. در روایتی منقول از امام باقر علیه السلام، «اولوا العلم» در این آیه به پیامبران و اوصیای آنان تفسیر شده است که قائمان به قسط‌اند. در متن روایت آمده است: وَ أَمَّا قَوْلُهُ: وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ، فَإِنَّ أُولِی الْعِلْمِ الْأَنْبِیاءُ وَ الْأَوْصِیاءُ، وَ هُمْ قِیامٌ بِالْقِسْطِ؛ و اما سخن خداوند درباره صاحبان دانش و قیام به قسط؛ صاحبان دانش، پیامبران و اوصیا هستند و آنان برپادارندگان قسط‌اند.

این روایت، قیام پیامبران و اوصیا به عدالت را در طول قیام خداوند به قسط معرفی می‌کند، نه به‌صورت قدرتی مستقل از او.

پیامبر صلی الله علیه وآله و برپایی قسط

در زیارت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله از راه دور آمده است: السَّلامُ عَلَیْکَ یا قائِماً بِالْقِسْطِ؛ سلام بر تو، ای برپادارنده قسط. توصیف پیامبر صلی الله علیه وآله به «قائم بالقسط» به این معناست که آن حضرت به فرمان خداوند، عدالت را در ابلاغ دین، داوری، تربیت جامعه و اجرای احکام برقرار می‌کرد. قیام پیامبر به قسط، مخلوق، مأمورانه و وابسته به خداوند است؛ اما قیام خداوند به قسط ذاتی و برخاسته از علم و حکمت نامحدود اوست.

قسط و امامت

یکی از مسئولیت‌های پیامبران و امامان علیهم السلام، هدایت انسان‌ها و برپایی حق و عدالت است. در نگرش شیعه، امام باید در علم، هدایت و اجرای حق، منصوب و تأییدشده از سوی خداوند باشد تا بتواند معیار الهی عدالت را در جامعه تبیین کند.

در خطبه غدیر، بیان قسط الهی پیش از اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام نشان می‌دهد که فرمان ولایت در چارچوب علم، حکمت و عدالت خداوند صادر شده است. این ارتباط به آن معنا نیست که عبارت قائِمٌ بِالْقِسْطِ مستقیماً درباره امامت نازل یا بیان شده باشد؛ معنای مستقیم آن وصف عدالت خداوند است، اما در ساختار خطبه زمینه توحیدی اعلام ولایت را تشکیل می‌دهد.

ارتباط با فراز پیشین

پیش از این عبارت آمده است: دائِمٌ حَیٌّ؛ همیشگی و زنده است. سپس خطبه می‌فرماید: وَ قائِمٌ بِالْقِسْطِ؛ و برپادارنده عدالت است.

این ترتیب نشان می‌دهد خدایی که تدبیر و داوری عادلانه جهان را بر عهده دارد، زنده، آگاه، توانا و زوال‌ناپذیر است. عدالت الهی بر علم کامل و حیات و قدرت نامحدود او استوار است.

ارتباط با فراز بعدی

پس از قیام خداوند به قسط، خطبه بر توحید تأکید می‌کند: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ؛ هیچ معبودی جز او نیست؛ همان توانای حکیم.

این ترتیب با آیه ۱۸ سوره آل‌عمران تناسب دارد؛ آیه‌ای که توحید، قیام به قسط، عزت و حکمت خداوند را در کنار یکدیگر قرار داده است. خداوند در عدالت خود ناتوان نیست و در اعمال قدرت نیز از حکمت جدا نمی‌شود.

جایگاه قسط الهی در خطبه غدیر

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در آغاز خطبه، پیش از اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام، مجموعه‌ای از صفات خداوند را بیان می‌کند. فراز «قائم بالقسط» نشان می‌دهد که:

• خداوند در آفرینش و تدبیر عادل است؛

• فرمان‌های او بر علم و حکمت استوارند؛

• تعیین پیامبر و امام از قلمرو حاکمیت و حکمت الهی جدا نیست؛

• ولایت اولیای الهی استقلالی در برابر خداوند ندارد؛

• اطاعت از آنان در طول اطاعت خداوند است.

بنابراین، عدل و توحید در ساختار خطبه، مبنای الهی رسالت و امامت را تشکیل می‌دهند.

جستارهای وابسته

خطبه غدیر • معنای عدل در مورد خداوند • مقام امامت • امیرالمؤمنین علیه السلام

منابع

• شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.

• أطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ عبدالحسین طیب، تهران: انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.

• الإقبال بالأعمال الحسنة فیما یعمل مرة فی السنة؛ علی بن موسی ابن‌طاووس، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۱۸ق.

• بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.

• البرهان فی تفسیر القرآن؛ هاشم بن سلیمان بحرانی، قم: مؤسسة البعثة، ۱۴۱۵ق.

• درخشان پرتوی از اصول کافی؛ محمدباقر حسینی همدانی، قم: نشر مؤلف، ۱۴۰۵ق.

• شرح الکافی؛ محمدصالح مازندرانی، تحقیق ابوالحسن شعرانی، تهران: المکتبة الإسلامیة، ۱۳۸۲ق.

• مفردات ألفاظ القرآن؛ حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق صفوان عدنان داوودی، دمشق و بیروت: دار القلم و الدار الشامیة، ۱۴۱۲ق.

• منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة؛ حبیب‌الله خویی، تحقیق ابراهیم میانجی، تهران: المکتبة الإسلامیة، ۱۴۰۰ق.