معنای عدل در مورد خداوند در خطبه غدیر
معنای عدل در مورد خداوند در عبارتی از پیامبر صلی الله علیه و آله در خطبه غدیر به‌معنای عینیت عدل با ذات خداوند دانسته شده است. این عبارت از خطبه غدیر تأیید می‌کند که خداوند عادل است و جور و ظلم در ساحت قدس او راه ندارد. برخی محققان، این اصل را از نظر عقلی و نقلی ثابت کردهاند که در شرح کلمه «قسط» به آن اشاره شده است.
فراز خطبه
عبارت مورد بحث در خطبه غدیر چنین است: الْعَدْلُ الَّذِي لَا يَجُورُ؛ عدلی که ستم نمی‌کند.
معنای لغوی
این عبارت از سه جزء تشکیل شده است:
«الْعَدْلُ»: مصدر است و در لغت به معنای میانه‌روی، استقامت و قرار دادن هر چیزی در جای خود آمده است. راغب اصفهانی در مفردات ألفاظ القرآن می‌گوید: العدل: الاستقامة فی الطریق؛ عدل، استقامت و راستی در راه است. همچنین گفته شده: العدل: وضع الشیء فی موضعه الذی ینبغی أن یکون فیه؛ عدل، قرار دادن هر چیزی در جایگاهی است که سزاوار آن است.[۱]
«الَّذِی»: اسم موصول است و در اینجا به‌عنوان صفت برای «الْعَدْلُ» آمده است.
«لَا یَجُورُ»: فعل مضارع از ریشه «جور» است. «جور» در لغت به معنای انحراف از حق، ظلم و تعدی از حد است. ابن منظور در لسان العرب می‌گوید: الجور: الظلم و مجاوزة الحد؛ جور، ظلم و تجاوز از حد است.[۲]
بر این اساس، معنای کامل عبارت چنین است: «عدلی که هرگز به ستم و انحراف از حق آلوده نمی‌شود».
تحلیل ادبی
فخرالدین طریحی در مجمع البحرین ذیل واژه «جور» می‌گوید: جَارَ عَلَیهِ جَوْراً: ظَلَمَهُ و مَالَ عَنِ الْقَصْدِ؛ بر او جور کرد؛ یعنی به او ظلم کرد و از راه راست منحرف شد.[۳] نکته ادبی مهم در این عبارت آن است که «جور» در قرآن کریم نیز در مقابل قسط و عدل به کار رفته است؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید: 
وَ إِذا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ؛ و چون میان مردم داوری کنید، به عدالت داوری کنید
(نساء:۵۸). و در جای دیگر می‌فرماید: وَ لَا تَجُورُوا؛ و ستم نکنید(مائده:۸).
بنابراین، عبارت الْعَدْلُ الَّذِي لَا يَجُورُ نوعی تأکید بر عینیت عدل با ذات خداوند است و نشان می‌دهد که جور و ظلم به هیچ وجه در ساحت الهی راه ندارد.
تفاوت «عادل» و «عدل»
علت اینکه در این عبارت کلمه عدل - که مصدر است- ذکر شد و نفرمود: الْعادِلُ الَّذى لا يَجُورُ آن است که خداوند عین عدل است؛ یعنی، وقتی بگویی زید عادل است، معنای کلام این است که زید متصف به عدالت است، که این امر نفی عدالت از دیگری نمی‌کند. پس ممکن است عمرو و بکر هم عادل باشند. ولی اگر بگویی زید عدل است، معنای عبارت این است که زید از شدت عدالت نفس عدل است و این مبالغه در عدالت است که از حمل مصدر بر ذات استفاده می‌شود.[۴]
عدل به معنای عینیت با ذات
در کلام اسلامی و فلسفه اسلامی، صفات الهی به صفات ذات و صفات فعل تقسیم می‌شوند. عدل درباره خداوند از صفات ذات به‌شمار می‌رود؛ زیرا عدالت به معنای قرار دادن هر چیزی در جای خود، عین کمال است و کمال، عین ذات خداوند است. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می‌فرماید: و العدل فی الله سبحانه هو کونه بحیث لا یفعل فعلاً إلا ما تقتضیه الحکمة و المصلحة؛ عدل در خداوند سبحانه به این معناست که او هیچ کاری را انجام نمی‌دهد مگر آنکه حکمت و مصلحت آن را اقتضا کند.[۵]
بر این اساس، عدل در خداوند به معنای عینیت با ذات است؛ یعنی خداوند نفس عدالت است و عدالت از ذات او جدا نیست. این همان معنایی است که از عبارت الْعَدْلُ الَّذِي لَا يَجُورُ استفاده می‌شود.
عدل و حکمت
عدل الهی با حکمت الهی پیوند ناگسستنی دارد. خواجه نصیرالدین طوسی در تجرید الاعتقاد می‌فرماید: و هو الحکیم، أی لا یفعل القبیح و لا یخل بالواجب؛ او حکیم است؛ یعنی فعل قبیح انجام نمی‌دهد و به واجب خلل وارد نمی‌کند.[۶] بنابراین، عدل الهی به این معناست که خداوند هیچ کار قبیح و لغو انجام نمی‌دهد و همه افعال او بر اساس حکمت و مصلحت است. این همان معنایی است که در خطبه غدیر با عبارت الْعَدْلُ الَّذِي لَا يَجُورُ بیان شده است.
اثبات عقلی و نقلی عدل الهی
برخی محققان، این اصل را از نظر عقلی و نقلی ثابت کردهاند:
دلیل عقلی
قبح ظلم: ظلم به معنای تعدی از حد و قرار دادن چیزی در غیر جای خود است و قبح آن از مستقلات عقلیه به‌شمار می‌رود. خداوند واجب الوجود و کمال مطلق است و از هرگونه نقص و قبح منزه است؛ بنابراین، ظلم از ساحت او دور است.[۷]
لزوم عدل: اگر خداوند عادل نباشد، لازم می‌آید ظالم باشد. ظلم قبیح است و قبیح از واجب الوجود صادر نمی‌شود؛ زیرا قبیح نقص است و نقص با واجب الوجود سازگار نیست.
دلیل نقلی
در قرآن کریم آیات متعددی بر عدل الهی دلالت دارند:
- إِنَّ اللَّهَ لَا یَظْلِمُ النَّاسَ شَیْئًا؛ همانا خداوند هیچ ستمی به مردم نمی‌کند(یونس:۴۴)
- وَ مَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِینَ؛ و خداوند هیچ ستمی برای جهانیان نمی‌خواهد(آل عمران:۱۰۸)
- إِنَّ اللَّهَ لَا یَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ؛ همانا خداوند به اندازه ذرهای ستم نمی‌کند(نساء:۴۰)
این آیات به صراحت عدل الهی را اثبات و ظلم را از ساحت قدس او نفی می‌کنند.
ارتباط با فراز قبل و بعد
فراز قبل درباره «اتقان و نیکویی آفرینش خداوند» بود. در آن فراز، اتقان و نیکویی آفرینش الهی مطرح شد و بیان گردید که خداوند خلقت را در کمال استواری و زیبایی آفریده است. ارتباط این فراز با فراز قبل از چند جهت قابل بررسی است:
- زیربنای عدل: اتقان و نیکویی آفرینش، تجلی عدل الهی در نظام تکوین است؛ زیرا عدل به معنای قرار دادن هر چیزی در جای خود است و اتقان آفرینش نشان می‌دهد که خداوند هر موجودی را در جای مناسب خود قرار داده است.
- نفی عبث و لغو: اگر آفرینش خداوند متقن و نیکو است، پس عدل الهی ایجاب می‌کند که هیچ لغو و عبثی در آن نباشد. این همان معنایی است که در عبارت الْعَدْلُ الَّذِي لَا يَجُورُ بیان شده است.
- پیوند توحید و عدل: همانگونه که در فراز قبل، توحید در خالقیت مطرح شد، در این فراز توحید در عدالت مطرح می‌شود. این دو با هم، تصویری کامل از توحید ذاتی و توحید صفاتی ارائه می‌دهند.[۸]
ارتباط با فراز بعد
فراز بعدی خطبه غدیر درباره «بازگشت همه امور به خداوند» است. ارتباط این فراز با فراز بعد از چند جهت قابل بررسی است:
- عدل و معاد: عدل الهی یکی از مبانی معاد است؛ زیرا معاد و حساب و کتاب در قیامت، تجلی عدل الهی است. اگر خداوند عادل نباشد، معاد و جزای اعمال معنایی ندارد.
- عدل و رجوع: بازگشت همه امور به خداوند به این معناست که همه امور در نهایت به داوری و حکم او بازمی‌گردد و او بر اساس عدل داوری می‌کند. این همان معنایی است که در عبارت الْعَدْلُ الَّذِي لَا يَجُورُ بیان شده است.
- پیوند توحید افعالی و عدل: همانگونه که در فراز بعد، توحید افعالی و رجوع همه امور به خداوند مطرح می‌شود، در این فراز عدل به عنوان یکی از صفات ذات خداوند مطرح شده است که مبنای داوری عادلانه در قیامت است.[۹]
ارتباط با مسئله امامت
برخی شارحان خطبه غدیر معتقدند طرح عدل الهی در ابتدای خطبه، مقدمه ای برای اثبات عدل در انتخاب الهی امام است. همانگونه که خداوند عادل است و ظلم در ساحت او راه ندارد، در انتخاب امام و جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله نیز بر اساس عدل و حکمت عمل می‌کند و امام را به انتخاب خویش برمی‌گزیند. این استدلال در مقابل دیدگاه اهل سقیفه مطرح می‌شود که خلافت را امری بشری و نیازمند شورا می‌دانستند.[۱۰]
به بیان دیگر، همانگونه که عدل الهی ایجاب می‌کند که خداوند ظلم نکند و هر چیزی را در جای خود قرار دهد، عدل الهی همچنین ایجاب می‌کند که امامت و جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله به کسی سپرده شود که شایستگی آن را دارد و این انتخاب تنها از سوی خداوند عالم به مصالح و مفاسد انجام می‌گیرد.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، ص۳۲۵.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ج۴، ص۱۵۲.
- ↑ طریحی، مجمع البحرین، ج۳، ص۲۳۹.
- ↑ شریفی، شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۲۴۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۳۵۳.
- ↑ طوسی، تجرید الاعتقاد، ص۲۰۳.
- ↑ شریفی، شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۲۴۵.
- ↑ شریفی، شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۲۴۴–۲۴۶.
- ↑ شریفی، شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۲۴۶–۲۴۸.
- ↑ شریفی، شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۲۴۶.
منابع
- شرح خطبه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.