امیرالمؤمنین بر فراز دستان پیامبر در غدیر خم

امیرالمؤمنین بر فراز دستان پیامبر در غدیر خم
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام با بلند کردن آن حضرت و اعلام ولایت او
مفاهیم	معرفی عملی؛ ولایت؛ مولی؛ اولویت بر مؤمنان؛ صاحب‌اختیاری؛ امامت
منابع و پیوندها
آیات	احزاب: ۶
روایات	عبدالله بن جعفر: نقل اقرار گرفتن پیامبر صلی الله علیه وآله درباره اولویت بر مؤمنان و اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام

امیرالمؤمنین علیه السلام بر فراز دستان پیامبر صلی الله علیه وآله در غدیر خم به صحنه‌ای از واقعه غدیر خم اشاره دارد که در آن، پیامبر صلی الله علیه و آله با گرفتن بازوی امیرالمؤمنین علیه السلام و بلند کردن آن حضرت، او را به حاضران معرفی کرد. این معرفی عملی، در کنار سخنان پیامبر درباره ولایت و جانشینی آن حضرت، در نقل خطبه غدیر آمده است.

پرسش پیامبر درباره اولویت خود بر مؤمنان و اعلام مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ، در شرح‌های شیعی با آیهٔ ششم سورهٔ احزاب مرتبط دانسته شده است. این ارتباط، از قرائن تفسیر «مولی» به ولایت و صاحب‌اختیاری به شمار می‌رود.

بلند کردن امیرالمؤمنین علیه السلام

در نقل «الاحتجاج»، پیامبر صلی الله علیه وآله بازوی علی علیه السلام را گرفت و او را بالا برد؛ به‌گونه‌ای که پای آن حضرت در کنار زانوی پیامبر قرار گرفت. این گزارش، پس از تصریح به اختصاص امارت مؤمنان به آن حضرت و پیش از معرفی او به‌عنوان برادر، وصی و جانشین پیامبر آمده است.

در برخی نقل‌های این صحنه، امیرالمؤمنین علیه السلام هنگام حضور پیامبر بر منبر، در جایگاهی پایین‌تر از او توصیف شده است. جزئیات عبارت مربوط به جایگاه و بلند کردن آن حضرت در نسخه‌های نقل خطبه تفاوت دارد.

این حرکت، معرفی گفتاری را با نشان دادن شخص مورد نظر همراه می‌کرد؛ حاضران، علی علیه السلام را در کنار پیامبر مشاهده می‌کردند و سخنان مربوط به ولایت و جانشینی او را می‌شنیدند.

آیه اولویت پیامبر بر مؤمنان

خداوند در آیهٔ ششم سورهٔ احزاب می‌فرماید:

النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهاجِرِینَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلی أَوْلِیائِکُمْ مَعْرُوفاً کانَ ذلِکَ فِی الْکِتابِ مَسْطُوراً.

پیامبر نسبت به مؤمنان از خود آنان سزاوارتر است و همسران او مادران آنان‌اند. خویشاوندان در کتاب خدا، نسبت به یکدیگر از دیگر مؤمنان و مهاجران سزاوارترند، مگر آنکه بخواهید به دوستان خود نیکی کنید. این حکم در کتاب نوشته شده است.

استناد به این آیه در بحث ولایت غدیر، ناظر به عبارت آغازین آن، النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، است. در روایت‌های مربوط به غدیر، پیامبر صلی الله علیه وآله پیش از اعلام ولایت علی علیه السلام، درباره همین اولویت از مخاطبان اقرار می‌گیرد.

روایت حذیفه درباره ولایت نبوی پیش از سفر حج

در روایت نقل‌شده از حذیفه، نزول آیه در مدینه، پرسش مردم درباره معنای ولایت پیامبر و سپس حرکت به سوی مکه گزارش شده است.

عطیه سعدی می‌گوید: از حذیفه یمانی درباره منصوب کردن امیرالمؤمنین علیه السلام به دست پیامبر صلی الله علیه وآله در روز غدیر پرسیدم که چگونه بود. حذیفه گفت: خداوند این آیه را در مدینه بر پیامبر نازل کرد:

النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهاجِرِینَ.

مردم پرسیدند: یا رسول‌الله! این ولایت چیست که به‌واسطهٔ آن، شما بر ما از خودمان بیشتر اختیار دارید؟ پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «شنیدن و اطاعت کردن در آنچه دوست بدارید یا بر شما خوش نیاید» ذیفه می‌گوید: گفتیم شنیدیم و اطاعت می‌کنیم. پس از آن، برای حجةالوداع به سوی مکه حرکت کردیم. جبرئیل نازل شد و گفت: ای محمد! پروردگارت سلام می‌رساند و می‌فرماید: علی علیه السلام را به‌عنوان عَلَمی برای مردم منصوب کن.

در این روایت، پرسش درباره محدودهٔ ولایت نبوی پیش از سفر حج مطرح شده و اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام در ادامهٔ آن قرار گرفته است. ترتیب زمانی یادشده، گزارش همین روایت است و بررسی تاریخ نزول آیه، موضوعی مستقل محسوب می‌شود.

روایت عبدالله بن جعفر درباره اقرار گرفتن در غدیر

در گزارش کتاب سلیم، عبدالله بن جعفر در گفت‌وگو با معاویه، سخنان پیامبر صلی الله علیه وآله درباره اولویت بر مؤمنان و ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام را نقل می‌کند.

عبدالله بن جعفر می‌گوید: از پیامبر صلی الله علیه وآله شنیدم، در حالی که آن حضرت بر منبر بود و من، عمر بن ابی‌سلمه، اسامة بن زید، سعد بن ابی‌وقاص، سلمان فارسی، ابوذر، مقداد و زبیر در برابر او قرار داشتیم.

در آن هنگام پیامبر فرمود: الَسْتُ اوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ انْفُسِهِمْ؛ آیا من نسبت به مؤمنان از خود آنان سزاوارتر نیستم؟ گفتیم: بلی، یا رسول‌الله. فرمود: آیا همسران من مادران شما نیستند؟ گفتیم: بلی، یا رسول‌الله.

سپس فرمود: مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ؛ هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست و نسبت به او از خودش سزاوارتر است.

در این نقل، پیامبر دست بر شانهٔ علی علیه السلام زد و فرمود: اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ؛ خدایا! دوست بدار کسی را که او را دوست می‌دارد و دشمن بدار کسی را که با او دشمنی می‌کند. سپس فرمود: «ای مردم! من نسبت به مؤمنان از خود آنان سزاوارترم و با بودن من، آنان را امری نیست. پس از من، علی نسبت به مؤمنان از خود آنان سزاوارتر است و با بودن او، آنان را امری نیست. سپس پسرم حسن نسبت به مؤمنان از خود آنان سزاوارتر است و با بودن او، آنان را امری نیست».

بار دیگر به این موضوع بازگشت و فرمود: «ای مردم! هنگامی که من به شهادت رسیدم، علی بر شما از خودتان سزاوارتر است؛ هنگامی که علی به شهادت برسد، پسرم حسن بر مؤمنان سزاوارتر است؛ و هنگامی که حسن به شهادت برسد، پسرم حسین بر مؤمنان از خود آنان سزاوارتر است».

این روایت، اقرار به اولویت پیامبر صلی الله علیه وآله را با اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و استمرار آن برای امام حسن و امام حسین علیهما السلام همراه می‌کند. حرکت گزارش‌شده در آن، دست گذاشتن بر شانهٔ علی علیه السلام است؛ توصیف بلند کردن آن حضرت و قرار گرفتن پای او در کنار زانوی پیامبر، در نقل دیگری از خطبه آمده است.

دلالت ولایت و صاحب‌اختیاری

ارتباط «اولی» و «مولی»

در تفسیر شیعی حدیث غدیر، قرار گرفتن پرسش الَسْتُ اوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ انْفُسِهِمْ پیش از عبارت مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ، قرینه‌ای بر ارتباط معنای «مولی» با اولویت و صاحب‌اختیاری دانسته می‌شود. بر این اساس، سخن پیامبر صلی الله علیه وآله درباره علی علیه السلام در امتداد ولایتی قرار دارد که مخاطبان پیش‌تر برای پیامبر صلی الله علیه وآله پذیرفته‌اند.

در این برداشت، استمرار ولایت نبوی به معنای انتقال نبوت نیست؛ امامت و جانشینی در هدایت و ادارهٔ امور مردم، از مقام پیامبری متمایز است.

معنای «لیس لهم معه أمر»

در روایت عبدالله بن جعفر، تعبیر لَیْسَ لَهُمْ مَعَهُ امْرٌ همراه با بیان اولویت پیامبر و جانشینان او آمده است. محمدباقر انصاری در شرح این روایت، عبارت یادشده را به مقدم بودن فرمان امام بر تصمیم مخالفِ مخاطبان تفسیر می‌کند. در استدلال او، عصمت پشتوانهٔ مصونیت فرمان امام از خطا و مخالفت با حق است؛ بنابراین، مقدم داشتن فرمان امام معصوم، مقدم داشتن فرمان الهی دانسته می‌شود.

او همچنین پیوند پرسش از اولویت پیامبر، اقرار مخاطبان و اعلام ولایت علی علیه السلام را دلیلی می‌داند که معنای حدیث غدیر را فراتر از سفارش به دوستی توضیح می‌دهد. شمار فراوان حاضران نیز در این استدلال مورد توجه قرار گرفته است. عدد صد و بیست هزار نفر، در شرح مورد استناد ذکر شده و در متن نقل‌شده از عبدالله بن جعفر نیامده است.

جستارهای وابسته

 •  حدیث غدیر در خطبه غدیر  •  امیرالمؤمنین (لقب)  •  خطبه غدیر  •  بیعت

منابع

• الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق: محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
• الاقبال؛ علی بن موسی ابن‌طاووس.
• الغدیر؛ عبدالحسین امینی.
• عوالم العلوم؛ عبدالله بن نورالله بحرانی.
• غایة المرام وحجة الخصام؛ سید هاشم بحرانی.
• غدیر در قرآن؛ محمدباقر انصاری.
• کتاب سلیم بن قیس؛ منسوب به سلیم بن قیس هلالی.