لقب امیرالمؤمنین در خطبه غدیر

لقب امیرالمؤمنین در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	اختصاص لقب «امیرالمؤمنین» به امیرالمؤمنین علیه السلام
مفاهیم	امیرالمؤمنین؛ بیعت؛ صاحب اختیار؛ مفترض‌الطاعه
منابع و پیوندها
آیات	کهف: ۶؛ بقره: ۲۸۵؛ اعراف: ۴۳؛ زخرف: ۷۹؛ نساء: ۵۴؛ آل عمران: ۱۹؛ آل عمران: ۸۵؛ بقره: ۱۲۴
روایات	پیامبر صلی الله علیه وآله: «سَلِّمُوا عَلَی عَلِیٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ»

امیرالمؤمنین از القاب امام علی علیه السلام است که در خطبه غدیر بر اختصاص آن به آن حضرت تأکید شده است. در این فراز، پیامبر صلی الله علیه وآله پس از بیان جایگاه قرآن و عترت، امارت مؤمنان را برای برادر خود معرفی می‌کند. در گزارش‌های روایی شیعه، سلام کردن به آن حضرت با این عنوان، از جلوه‌های اقرار به ولایت او دانسته شده است.

متن و ترجمه فراز

در نقل «الاحتجاج» آمده است:

أَلا إِنَّهُ لَیْسَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرَ أَخِی هَذَا، وَ لا تَحِلُّ إِمْرَةُ الْمُؤْمِنِینَ بَعْدِی لِأَحَدٍ غَیْرِهِ. «آگاه باشید! امیر مؤمنان جز این برادرم نیست و امارت مؤمنان پس از من برای کسی جز او حلال نیست.»

در نقل مورد شرح، این معنا با عبارت‌های اَميرَالْمُؤْمِنينَ و اَلا لا تَحِلُّ اِمْرَةُ الْمُؤْمِنينَ بَعْدى لاَحَدٍ غَيْرِهِ بیان شده است. اختصاص لقب در این روایات، حکمی درباره جایگاه دینی آن است؛ کاربرد تاریخی این عنوان برای دیگر فرمانروایان، موضوعی جداگانه است.

گزارش‌های کتاب سلیم درباره سلام به امرة المؤمنین

گزارش عیادت از ابوذر در دوره عمر

بر اساس روایت کتاب سلیم، ابان از سلیم نقل می‌کند که گفت: در بیماری ابوذر - که در زمان حکومت عمر مبتلا شده بود - نزد او حاضر بودم. عمر به عنوان عیادت نزد او آمد، در حالی که امیرالمؤمنین علیه السلام و سلمان و مقداد هم نزد او بودند و ابوذر به آن حضرت وصیت کرده و نوشته بود و شاهد گرفته بود.

وقتی عمر بیرون رفت مردی از فامیل ابوذر - که از پسرعموهای او از طایفه بنی غفار بود - گفت: چه مانعی داشت به امیرالمؤمنین عمر وصیت می‌کردی؟! ابوذر گفت: من به امیرالمؤمنین حقیقی وصیت کرده‌ام. پیامبر صلی الله علیه وآله به ما - که چهل نفر از عرب و چهل نفر از عجم بودیم - دستور داد و ما بر علی علیه السلام به عنوان «امیرالمؤمنین» سلام کردیم، و همین حاکم که او را «امیرالمؤمنین» نامیدی (یعنی عمر) در بین ما بود.

ابوذر در این گزارش می‌گوید: کسی از عرب و عجم اعتراض نکرد مگر همین شخص و رفیقش؛ در نقل، از رفیق او با تعبیری نکوهش‌آمیز یاد شده و به جانشین شدن او نیز اشاره شده است. این دو گفتند: آیا این حقی از جانب خدا و رسولش است؟ حضرت غضب کرد و فرمود: به خدا قسم آری، حقی از جانب خدا و رسولش است. خداوند این دستور را به من داده و من به شما دستور دادم.

سلیم می‌گوید: عرض کردم: ای ابوالحسن، و تو ای سلمان و تو ای مقداد، آیا گفتار ابوذر را تأیید می‌کنید؟ گفتند: آری، راست می‌گوید. گفتم: چهار نفر عادل‌اند که اگر فقط یکی از آنان برایم نقل می‌کرد در صدق و راستی او شک نمی‌کردم، ولی چهار نفر شما برای اطمینان من و بصیرتم محکم‌تر است.

گفتم: اصلحک الله، آیا نام هشتاد نفر از عرب و غیر عرب را ذکر می‌کنی؟ سلمان نام یک یک آن‌ها را ذکر کرد. امیرالمؤمنین علیه السلام و ابوذر و مقداد گفتند: «سلمان راست می‌گوید». در پایان این قسمت، راوی برای آنان رحمت و آمرزش درخواست می‌کند.

در ادامهٔ این روایت، از جمله کسانی که سلمان نام برد، این افراد بودند: ابوبکر، عمر، ابوعبیده، معاذ، سالم، پنج نفر اصحاب شوری، عمار بن یاسر، سعد بن عباده و بقیه اصحاب عقبه و اُبَیّ بن کعب و ابوذر و مقداد، و عده دیگری که اکثرشان از اهل بدر بودند و اکثر آن‌ها از انصار بودند. در میان ایشان ابوالهیثم بن تَیِّهان، خالد بن ولید، ابو ایوب، اسید بن حضیر و بشیر بن سعید بودند.

سلیم می‌گوید: گمان می‌کنم با همه این افراد ملاقات کردم و از فرد فرد آنان در تنهایی و خلوت در این مورد سؤال کردم. بعضی از آنان سکوت کردند و پاسخی ندادند و حقیقت را کتمان کردند.

بعضی از آنان هم آن را نقل کردند و گفتند: فتنه‌ای به ما برخورد که قلب و گوش و چشم ما را گرفت! و آن هنگامی بود که ابوبکر ادعا کرد از پیامبر صلی الله علیه وآله شنیده است که بعد از آن فرموده: «ما اهل‌بیتی هستیم که خداوند ما را گرامی‌داشته و آخرت را برای ما بر دنیا ترجیح داده و خداوند نمی‌گذارد نبوت و خلافت برای ما اهل‌بیت جمع شود»!

وقتی علی علیه السلام را برای بیعت آورده بودند به این مطلب استدلال کرد و چهار نفر که نزد ما از خوبان بودند و مورد تهمت نبودند او را تصدیق کرده و برایش شهادت دادند که عبارت بودند از: ابوعبیده، سالم، عمر، معاذ. و ما گمان کردیم آنان راست می‌گویند.

سلیم می‌گوید: افرادی که ملاقاتشان کردم همچنین گفتند: وقتی علی علیه السلام بیعت نمود به ما خبر داد که پیامبر صلی الله علیه وآله چه گفته و خبر داده است که این پنج نفر در بین خود مکتوبی نوشته‌اند و در آن با هم عهد بسته و در کنار کعبه هم‌پیمان شده‌اند که «اگر محمد از دنیا برود یا کشته شود بر علیه علی قیام کنند و خلافت را از او سلب کنند».

در ادامهٔ همان نقل، امیرالمؤمنین علیه السلام سلمان، ابوذر، مقداد و زبیر را شاهد گرفت و آنان گواهی دادند. راوی این واقعه را پس از بیعت با ابوبکر قرار می‌دهد و از آن بیعت با تعبیر «لعنت‌شده و گمراه‌کننده» یاد می‌کند. و ما دانستیم که علی علیه السلام از قول پیامبر صلی الله علیه وآله مطلب باطلی نقل نمی‌کند که نیکان از اصحاب محمد صلی الله علیه وآله به آن شهادت دهند…

ابان می‌گوید: این حدیث را برای حسن بصری نقل کردم. او گفت: سلیم و ابوذر راست گفته‌اند. سپس حسن بصری فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام را بر شمرد تا آنجا که گفت:

پیامبر صلی الله علیه وآله او را در روز غدیر خم نصب کرد و برای او صاحب اختیاری بر مردم را واجب کرد همانطور که برای خود واجب کرده بود، و فرمود: هر کس من صاحب اختیار اویم علی صاحب اختیار اوست؛ و به او گفت: تو نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی هستی و این سخن را به هیچ یک از اهل‌بیتش و احدی از امتش جز او نفرموده است.

گزارش تبعید ابوذر و وصیت در ربذه

در گزارش بحارالانوار درباره تبعید ابوذر، چنین آمده است: عثمان به ابوذر گفت: «اذیت تو به من و اصحابم زیاد شده است، باید به شام بروی»، و او را از مدینه به شام اخراج کرد. ابوذر در شام به کارهای معاویه اعتراض می‌کرد، و لذا معاویه به عثمان در مورد ابوذر نامه‌ای نوشت. عثمان در جواب نوشت: «ابوذر را بر چهارپایی سخت و خشن سوار کن و بفرست». معاویه هم ابوذر را همراه کسی فرستاد که شب و روز راه می‌پیمود و او را بر شتر پیری که غیر از جهازی روی آن نبود سوار کرد، تا به مدینه آورد در حالی که گوشت ران‌هایش از رنج و تعب ریخته بود. وقتی ابوذر به مدینه رسید عثمان کسی را فرستاد که هر جا می‌خواهی برو. ابوذر گفت: به مکه؟ عثمان گفت: نه! گفت: پس بیت المقدس؟ گفت: نه! گفت: پس به یکی از دو شهر کوفه یا بصره؟ گفت: نه! ولی تو را به «رَبَذه» خواهم فرستاد. عثمان ابوذر را به آنجا فرستاد و در آنجا بود تا از دنیا رفت.

سلیم بن قیس می‌گوید: هنگامی که عثمان ابوذر را به ربذه تبعید کرده بود، در ربذه نزد ابوذر حاضر شدم. او به امیرالمؤمنین علیه السلام در مورد خانواده و اموالش وصیت کرد. کسی به ابوذر گفت: کاش به امیرالمؤمنین عثمان وصیت کرده بودی!

ابوذر گفت: من به امیرالمؤمنین حقیقی وصیت کرده‌ام. امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام که در زمان پیامبر صلی الله علیه وآله و به دستور آن حضرت به عنوان «امیرالمؤمنین» بر او سلام کردیم؛ آن حضرت فرمود:

به برادرم و وزیرم و وارثم و خلیفه‌ام در امتم و صاحب اختیار هر مؤمنی بعد از من به عنوان «امیرالمؤمنین» سلام کنید، چرا که اوست باعث قوام زمین که به خاطر آن آرام گرفته است، و اگر او را از دست دهید زمین و آنچه روی آن است به چشمتان زشت می‌آید.

اعتراض در سلام به امرة المؤمنین

در شرح محمدباقر انصاری، این موضوع چنین بیان شده است. در ادامهٔ روایت کتاب سلیم، ابوذر با تعبیر «گوساله و سامری این امت» از دو معترض یاد می‌کند و می‌گوید: آنان را دیدم که به پیامبر صلی الله علیه وآله اعتراض کردند و گفتند: آیا این حقی از طرف خدا و رسولش است؟ حضرت غضب کرد و فرمود: مطلب حقی از طرف خدا و رسولش است. خداوند مرا به این موضوع امر کرده است!

وقتی به عنوان «امیرالمؤمنین» بر آن حضرت سلام کردیم، ابوبکر و عمر رو به یارانشان معاذ و سالم و ابوعبیده کردند و هنگامی که پس از سلام بر علی علیه السلام از خانه او خارج می‌شدند به آنان گفتند: این مرد را چه شده است که دائماً مقام پسر عمویش را بالا می‌برد! و یکی از آن دو گفت: کار پسر عمویش خوب خواهد شد! و همگی گفتند: مادامی که علی زنده است نزد او برای ما خیری نخواهد بود!

سلیم می‌گوید: گفتم: ای ابوذر، این سلام کردن بعد از حجةالوداع بود یا قبل از آن؟ گفت: سلام کردن اول قبل از حجةالوداع و سلام دوم بعد از حجةالوداع بود.

اقرار ابوبکر در مورد لقب «امیرالمؤمنین»

در شرح محمدباقر انصاری، این موضوع چنین بیان شده است. در گزارش نقل‌شده، ابوبکر برای توضیح مسئله خلافت نزد امیرالمؤمنین علیه السلام آمد و گفت: پیامبر صلی الله علیه وآله درباره مسئله ولایت تو بعد از ایام ولایت در غدیر چیزی را تغییر نداده، و من شهادت می‌دهم که تو مولای من هستی و بدین مطالب اقرار می‌نمایم، و در زمان پیامبر هم به عنوان امیرالمؤمنین بر تو سلام کردم…

امر پیامبر صلی الله علیه وآله بر سلام به علی علیه السلام به این لقب

در شرح محمدباقر انصاری، این موضوع چنین بیان شده است. در تحلیل «غدیر در قرآن»، برخی اعتراض‌ها به سلام کردن با لقب امیرالمؤمنین، با گزارش پیمانی که در این کتاب «صحیفه ملعونه» نامیده شده، مرتبط دانسته شده است. این ارتباط، تحلیل نویسنده از گزارش‌های یادشده است.

در روایت نقل‌شده از بُرَیده اسلمی آمده است: پیامبر صلی الله علیه وآله به عده‌ای از اصحابش فرمود: بر علی به عنوان «امیرالمؤمنین» سلام کنید. یک نفر از آنان گفت: لا وَ الله! لا تَجْتَمِعُ النُّبُوَّةَ وَ الْخِلافَةَ فى اهْلِ‏بَيْتٍ ابَداً: نه به خدا قسم! هرگز نبوت و خلافت در یک خانواده جمع نمی‌شود. در این روایت، آیهٔ زیر با این اعتراض مرتبط شده است:أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ.

تفسیر روایی خطاب‌های مؤمنان

در شرح محمدباقر انصاری، این موضوع چنین بیان شده است. پیامبر صلی الله علیه وآله در مورد تفسیر الَّذِينَ آمَنُوا به امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه غدیر می‌فرماید: وَ لا خاطَبَ الله الَّذينَ آمَنُوا الاّ بَدَأَ بِهِ: خداوند در قرآن مؤمنین را مورد خطاب قرار نداده مگر آنکه با او آغاز نموده است.

این کلام رسول الله صلی الله علیه وآله از دو بُعد قابل بررسی است:

جایگاه عبارت در خطبه

در لحظات اولیه پس از بلند کردن علی علیه السلام و معرفی آن حضرت توسط پیامبر صلی الله علیه وآله، در ادامه معرفی او همچنان جملاتی عظیم بر لسان آن حضرت جاری بود که از جمله تفسیر موارد «الَّذینَ آمَنُوا» در سراسر قرآن را مطرح فرمود.

تحلیل اعتقادی

در شرح مورد استناد، فراوانی خطابيا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا در قرآن مورد توجه قرار گرفته است و افزون بر این عبارت در گونه های مختلف دیگری نیز مورد خطاب خداوند قرار گرفته اند. در همه این موارد صف بلند مؤمنان را که در نظر آوریم اول آنان و رئیسشان علی علیه السلام است. از همین جاست که لقب «امیرالمؤمنین» اختصاص به علی بن ابی طالب علیه السلام دارد.این بدان معنی است که سر دسته مؤمنان و رئیس آنان در ظاهر و باطن علی علیه السلام است.

در روایات مورد استناد، علی علیه السلام نخستین ایمان‌آورنده به پیامبر صلی الله علیه وآله معرفی شده است، در تفسیر روایی مورد استناد، این تقدم با گزارش‌های نور مشترک پیامبر صلی الله علیه وآله و امیرالمؤمنین علیهما السلام و آفرینش جهان به برکت آنان نیز پیوند داده شده است.

در باطن هم بالاترین درجه ایمان را علی علیه السلام داشت که فرمود:لَوْ كُشِفَ الْغِطاءُ مَا ازْدَدْتُ يَقيناً: «اگر پرده کنار رود یقین من بیشتر نخواهد شد»، و همو بود که آن گونه با خدایش مناجات می‌کرد و اشک می‌ریخت و بیهوش می‌شد، و آن گونه به استقبال مرگ می‌رفت، و آن گونه مظاهرِ ایمان در صبر او جلوه می‌کرد.

اگر چه همه اینها مظاهر بسیار کوچکی از ایمان علی علیه السلام است و آن گونه که بوده قابل درک ما نیست، ولی برای اینکه امثال ابوبكر بن ابى‏ قحافه و عمر بن خطاب در یک کلمه ساده نگویند: انْتُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ انَا اميرُكُمْ: «شما مؤمنانید و من امیر شمایم»، نویسنده این مظاهر ایمان را برای توضیح اختصاص امارت مؤمنان به آن حضرت مطرح می‌کند.

همانطور که پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: يا عَلِىُّ، انْتَ اميرُ الْمُؤْمِنينَ، وَ شيعَتُك الْمُؤْمِنُونَ: یا علی، تو امیرالمؤمنین هستی و شیعیانت مؤمنین هستند، و یا فرمود: انْتَ يا عَلِىُّ اميرُ مَنْ فِى السَّماءِ وَ اميرُ مَنْ فِى الْارْضِ...، وَ انَّ اهْلَ السَّماواتِ يُسَمُّونَكَ اميرَ الْمُؤْمِنينَ: یا علی، تو امیر اهل آسمان و اهل زمین هستی…، و اهل آسمان ها تو را امیرالمؤمنین صدا می‌زنند.

و این امامت و امارت مؤمنان اختصاص به دنیا ندارد که دامنه اش تا بهشت امتداد می‌یابد، آنگاه که منادی ندا دهد: هذا عَلِىُّ بْنُ ابى‏ طالِبٍ، اميرُالْمُؤْمِنينَ وَ امامُ الْمُتَّقينَ وَ قائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلينَ الى جَنّاتِ النَّعيمِ: این علی بن ابی طالب است، که امیر مؤمنان و امام متقیان و راهبر پیشانی سفیدان نشانه دار به سوی بهشت برین است.

اینجاست که معنای بلند این فراز غدیر را در احادیث دیگری با بیانی دیگر می‌یابیم. اگر در غدیر می‌فرماید: خداوند هر جا مؤمنین را مخاطب قرار داده با علی آغاز نموده است. در بیانی دیگر پیامبر صلی الله علیه وآله می‌فرماید: ما انْزَلَ الله عَزَّ وَ جَلَّ آيَةً فيها يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواالاّ وَ عَلِىٌّ رَأْسُها وَ اميرُها: خداوند آیه ای نازل نکرده که در آن «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» باشد مگر آنکه علی سر دسته آنان و امیرشان است.

خطبه غدیر و لقب «امیرالمؤمنین»

در شرح محمدباقر انصاری، این موضوع چنین بیان شده است. گر چه محوریت خطبه غدیر امر امامت و ولایت بود، ولی پیامبر صلی الله علیه وآله در خطبه غدیر جملاتی هم در مورد لقب امیرالمؤمنین علیه السلام بیان داشتند و بر اساس شمارش نویسنده در نقل مورد استفاده، نام «علی علیه السلام» چهل بار آمده است. از جمله فرمودند:

«امیرالمؤمنین» جز این برادر من (علی) کسی نیست، و ریاست و امیری مؤمنان بعد از من برای احدی غیر از او حلال نیست. به علی به عنوان «امیرالمؤمنین» سلام کنید. کسانی که برای سلام کردن به علی به عنوان «امیرالمؤمنین» سبقت بگیرند رستگارانند.

در فرازی از فرازهای مرحله سوم از خطبه غدیر، پیامبر صلی الله علیه وآله ثقل اکبر و اصغر را با ظرافتی خاص معرفی کرده قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام را در کنار یکدیگر قرار دادند. در این فراز، علی علیه السلام و پاکان از فرزندان پیامبر، ثقل اصغر معرفی شده‌اند؛ نویسنده، این تعبیر را بر دوازده امام علیهم السلام تطبیق می‌دهد و نسبت ایشان را به قرآن همچون دو خبر دهنده از یکدیگر اعلام کردند که هیچ اختلافی بین آن‌ها نیست، و ادامه این توافق و تقارن را تا روز قیامت اعلام کردند. سپس امامان را با تعبیر «امناء الله» و «حکماؤه فی أرضه» معرفی کردند؛ تعبیر اخیر در نقل الاحتجاج به معنای حکیمان خدا در زمین است.

• در اینجا تصریح کردند که لقب «امیرالمؤمنین» اختصاص به علی علیه السلام دارد و برای احدی غیر از او مجاز نیست.

پیامبر صلی الله علیه وآله در فرازی از یازدهمین و آخرین بخش از خطبه غدیر مسئله بیعت را مطرح کرده و از جمله لقب «امیرالمؤمنین» را در مورد علی بن ابی طالب علیه السلام بیان داشت. حضرت از سر دلسوزی فرمود: ای مردم، آنچه به شما گفتم بگویید و به علی با عنوان «امیرالمؤمنین» سلام کنید. آنگاه آیه ۲۸۵ سوره بقره:وَ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيْكَ الْمَصيرُ را به عنوان کلمه سمع و طاعت در کلام خود آورده فرمود: «بگویید: شنیدیم و اطاعت کردیم. پروردگارا مغفرت تو را می‌خواهیم و بازگشت به سوی توست».

آنگاه قدردانی از نعمت عظمای غدیر و ولایت را به مردم آموخت و آیه ۴۳ سوره اعراف الْحَمْدُ للهِ الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللهُ را شاهد آورده فرمود: «بگویید: سپاس خدایی را که ما را به این راه هدایت کرد، و اگر خدا هدایت نمی‌کرد ما هدایت نمی‌شدیم. فرستادگان پروردگارمان به حق آمده اند».

متن خطبه غدیر چنین است:

مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّكُمْ اَكْثَرُ مِنْ اَنْ تُصافِقُونى بِكَفٍّ واحِدٍ فى وَقْتٍ واحِدٍ، وَ قَدْ اَمَرَنِىَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ اَنْ آخُذَ مِنْ اَلْسِنَتِكُمُ الاِقْرارَ بِما عَقَّدْتُ لِعَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ، وَ لِمَنْ جاءَ بَعْدَهُ مِنَ الاَئِمَّةِ مِنّى وَ مِنْهُ، عَلى ما اَعْلَمْتُكُمْ اَنَّ ذُرِّيَّتى مِنْ صُلْبِهِ.

فَقُولُوا بِاَجْمَعِكُمْ: اِنّا سامِعُونَ مُطيعُونَ راضُونَ مُنْقادُونَ لِما بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنا وَ رَبِّكَ فى اَمْرِ اِمامِنا عَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ وَ مَنْ وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الاَئِمَّةِ. نُبايِعُكَ عَلى ذلِكَ بِقُلُوبِنا وَ اَنْفُسِنا وَ اَلْسِنَتِنا وَ اَيْدينا. عَلى ذلِكَ نَحْيى وَ عَلَيْهِ نَمُوتُ وَ عَلَيْهِ نُبْعَثُ. وَ لا نُغَيِّرُ وَ لا نُبَدِّلُ، وَ لا نَشُكُّ وَ لا نَجْحَدُ وَ لا نَرْتابُ، وَ لا نَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَ لا نَنْقُضُ الْميثاقَ.

وَعَظْتَنا بِوَعْظِ اللهِ فى عَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ وَ الاَئِمَّةِ الَّذينَ ذَكَرْتَ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ مِنْ وُلْدِهِ بَعْدَهُ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ مَنْ نَصَبَهُ اللهُ بَعْدَهُما... .

مَعاشِرَ النّاسِ قُولُوا الَّذى قُلْتُ لَكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلى عَلِىٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنينَ، وَ قُولُوا: «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيْكَ الْمَصيرُ... .

مَعاشِرَ النّاسِ السّابِقُونَ اِلى مُبايَعَتِهِ وَ مُوالاتِهِ وَ التَّسْليمِ عَلَيْهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنينَ اوُلئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ فى جَنّاتِ النَّعيمِ:

ای مردم، شما بیش از آن هستید که با یک دست و در یک زمان با من دست دهید، و پروردگارم مرا مأمور کرده است که از زبان شما اقرار بگیرم درباره آنچه منعقد نمودم برای علی امیرالمؤمنین و امامانی که بعد از او می‌آیند و از نسل من و اویند، چنانکه به شما فهماندم که فرزندان من از صلب اویند.

پس همگی چنین بگویید: «ما شنیدیم و اطاعت می‌کنیم و راضی هستیم و سر تسلیم فرود می‌آوریم درباره آنچه از جانب پروردگار ما و خودت به ما رساندی درباره امر امامتِ اماممان علی امیرالمؤمنین و امامانی که از صلب او به دنیا می‌آیند. بر این مطلب با قلب هایمان و با جانمان و با زبانمان و با دستانمان با تو بیعت می‌کنیم. بر این عقیده زنده ایم و با آن می‌میریم و روز قیامت با آن محشور می‌شویم. تغییر نخواهیم داد و تبدیل نمی‌کنیم و شک و انکار نمی‌نماییم و تردید به دل راه نمی‌دهیم و از این قول بر نمی‌گردیم و پیمان را نمی‌شکنیم.

تو ما را به موعظه الهی نصیحت نمودی درباره علی امیرالمؤمنین و امامانی که گفتی بعد از او از نسل تو و فرزندان اویند، یعنی حسن و حسین و آنان که خداوند بعد از آن دو منصوب نموده است…

ای مردم، آنچه به شما گفتم بگویید، و به علی به عنوان «امیرالمؤمنین» سلام کنید و بگویید: «شنیدیم و اطاعت کردیم، پروردگارا مغفرت تو را می‌خواهیم و بازگشت به سوی توست»…

ای مردم، کسانی که برای بیعت با او و قبول ولایت او و سلام کردن به عنوان «امیرالمؤمنین» با او، سبقت بگیرند آنان رستگارانند و در باغ‌های نعمت خواهند بود.

انصاری، «امام» را در این شرح، مرجعی برای پاسخ‌گویی به نیازهای دینی بشر با علم اعطاشده از جانب خدا معرفی می‌کند. در تفسیر او، امامت با حکومت، ولایت، حق فرمان و وجوب اطاعت ارتباط دارد و تعبیرهایی مانند امیرالمؤمنین، امام، ولیّ مردم، خلیفه، وصی، مفترض‌الطاعه و نافذالامر، جنبه‌های این جایگاه را توضیح می‌دهند. این بحث، تحلیل شارح از مفاد خطبه است.

دعای روز غدیر و لقب «امیرالمؤمنین»

در شرح محمدباقر انصاری، این موضوع چنین بیان شده است. یکی از مضامینی که در دعاهای روز غدیر آمدهلقب «امیرالمؤمنین» است: اللَّهُمَّ صَدَّقْنا وَ أَجَبْنا داعِىَ اللهِ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فى مُوالاةِ مَوْلانا وَ مَوْلَى الْمُؤْمِنينَ أَميْرِالْمُؤمِنينَ عَلِىِّ بْنِ أَبى‏ طالِبٍ:

خدایا ما تصدیق کردیم و اجابت نمودیم دعوت کننده تو را و پیرو پیامبر صلی الله علیه وآله شدیم درباره ولایت مولایمان و مولای مؤمنان امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب.

زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام در روز غدیر و لقب «امیرالمؤمنین»

در شرح محمدباقر انصاری، این موضوع چنین بیان شده است. در زیارت غدیریهٔ نقل‌شده از امام هادی علیه السلام، از ولایت، فضایل، سوابق و رنج‌های امیرالمؤمنین علیه السلام سخن گفته شده است. یکی از مضامینی که در زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام در روز غدیر آمده لقب امیرالمؤمنین است:

أَشْهَدُ أَنَّكَ أَميرُالْمُؤْمِنينَ الْحَقُّ الَّذى نَطَقَ بِوِلايَتِكَ التَّنْزيلُ وَأَخَذَ لَكَ الْعَهْدَ عَلَى الاُمَّةِ بِذلِكَ الرَّسُولُ. أَشْهَدُ يا أَميرَالْمُؤْمِنينَ أَنَّ الشَّاكَّ فيكَ ما آمَنَ بِالرَّسُولِ الْأَمينِ وَأَنَّ الْعادِلَ بِكَ غَيْرَكَ عانَدَ عَنِ الدّينِ الْقَويمِ الَّذى ارْتَضاهُ لَنا رَبُّ الْعالَمينَ وَأَكْمَلَهُ بِوِلايَتِكَ يَوْمَ الْغَديرِ. ضَلَّ وَ اللهِ وَأَضَلَّ مَنِ اتَّبَعَ سِواكَ وَ عَنَدَ عَنِ الْحَقَّ مَنْ عاداكَ:

شهادت می‌دهم تو امیرالمؤمنینِ بر حقی هستی که قرآن به ولایت تو گویاست و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بر سر آن از امت عهد و پیمان گرفته است. یا امیرالمؤمنین، شهادت می‌دهم که شک کننده در باره تو به پیامبر امین صلی الله علیه وآله ایمان نیاورده است، و کسی که تو را با غیر تو مساوی قرار دهد از دین محکمی‌که رب العالمین برای ما پسندیده و با ولایت تو در روز غدیر آن را کامل کرده، ضدیت و دشمنی کرده است. به خدا قسم کسی که تابع غیر تو شد گمراه شده و گمراه کرده و هر کس با تو دشمنی کند با حق عناد ورزیده است.

سلام ابوبکر و عمر به لقب «امیرالمؤمنین»

در شرح محمدباقر انصاری، این موضوع چنین بیان شده است. ابان می‌گوید: سلیم گفت: در مسجد پیامبر صلی الله علیه وآله به عده‌ای که گِرد هم نشسته بودند برخوردم که در میان آنان - جز سلمان و ابوذر و مقداد و محمد بن ابی بکر و عمر بن ابی سلمه و قیس بن سعد بن عباده - کسی غیر از بنی‌هاشم نبود.

امیرالمؤمنین علیه السلام پس از بیان اهانت ابوبکر و عمر در غدیر فرمود:… از همه اینها مهم تر اینکه پیامبر صلی الله علیه وآله هشتاد نفر - که چهل نفر از عرب و چهل نفر از عجم بودند جمع کرد و این دو نفر هم در بین آنان بودند، و آن عده به عنوان «امیرالمؤمنین» بر من سلام کردند.

سپس فرمود: من شما را شاهد می‌گیرم که علی برادر من و وزیرم و وارث من و خلیفه‌ام در امتم و وصیِّ من در خاندانم و صاحب اختیار هر مؤمنی بعد از من است. به او گوش فرا دهید و او را اطاعت کنید. در میان آن عده، ابوبکر و عمر و عثمان و طلحه و زبیر و سعد بن ابی وقاص و عبدالرحمان بن عوف و ابوعبیده و سالم و معاذ بن جبل و عده‌ای از انصار بودند. سپس فرمود: من خدا را بر شما شاهد می‌گیرم.

سپس علی علیه السلام رو به مردم کرد و فرمود: سبحان الله از ابتلا به این دو نفر و فتنه‌ایشان یعنی گوساله و سامریشان، که در قلوب این امت جا گرفته است!

در گزارش مناقب آل ابی‌طالب درباره دوره پس از رحلت پیامبر، عمران بن حصین به ابوبکر گفت: تو در روز غدیر از کسانی بودی که به علی به عنوان امیرالمؤمنین، سلام دادی! آیا آن روز را به یاد می‌آوری یا فراموش کرده‌ای؟ ابوبکر گفت: یادم هست!

در گزارش مناقب آل ابی‌طالب، بریده اسلمی در اعتراض به خلافت ابوبکر گفت: تو در روز غدیر از کسانی بودی که به علی بن ابی طالب «السلام علیک یا امیرالمؤمنین» گفتی. آن روز در خاطرت هست یا فراموش کرده‌ای؟

ابوبکر گفت: به یاد دارم. بریده گفت: آیا برای احدی از مسلمین سزاوار است بر امیرالمؤمنین امارت داشته باشد؟! عمر گفت: نبوت و امامت در یک خاندان جمع نمی‌شود!

بریده در پاسخ این آیه را خواند: «بر مردم حسد می‌برند نسبت به آنچه خداوند از فضل خویش به آنان عطا کرده است. ما به آل ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان مُلک عظیم عنایت کردیم». سپس گفت: پس خداوند نبوت و ملک را برای آنان جمع کرده است.

عمر غضب کرد و دستور داد او را از مسجد بیرون کردند؛ و همیشه نسبت به بریده نگاه غضب آلود داشت!

ابان می‌گوید: با حسن بصری ملاقات کردم و به او گفتم: اگر خلافت از طرف خدا و رسولش فقط برای علی علیه السلام باشد نه برای دیگری، آیا بدعت ابوبکر و عمر را مثل بدعت عثمان و طلحه و زبیر حساب می‌کنی؟

حسن بصری گفت: ای احمق، مبادا بگویی: «اگر برای او باشد…»! به خدا قسم خلافت برای علی است و برای آنان نیست. چگونه فقط برای او نباشد بعد از آن چهار خصلت که موثقین بی‌شمار از پیامبر صلی الله علیه وآله برایم نقل کرده‌اند.

پرسیدم: آن چهار خصلت کدامند؟ گفت: سخن پیامبر صلی الله علیه وآله و منصوب نمودن او در روز غدیر خم؛ و کلام آن حضرت در جنگ تبوک که: «تو نسبت به من همچون هارون نسبت به موسی هستی به جز پیامبری». اگر غیر از پیامبری چیز دیگری هم بود حضرت آن را استثنا می‌کرد و یقیناً می‌دانیم که خلافت غیر از نبوت است. دیگر اینکه پیامبر صلی الله علیه وآله به ابوبکر و عمر - که دو نفر از هفت نفر بودند - دستور داد تا به علی علیه السلام به عنوان «امیرالمؤمنین» سلام کنند.

احتجاج به سلام پیشین صحابه

در شرح محمدباقر انصاری، این موضوع چنین بیان شده است. در روایت ابان از سلیم، امیرالمؤمنین علیه السلام در گفت‌وگویی در زمان عثمان، به سلام پیشین صحابه احتجاج می‌کند. گفتار او چنین نقل شده است:

ای طلحه، دلیل بر بطلان آنچه بدان شهادت دادند، سخن پیامبر صلی الله علیه وآله است که در روز غدیر خم فرمود: «هر کس من نسبت به او از خودش صاحب اختیارترم علی هم نسبت به او از خودش صاحب اختیارتر است». من چگونه می‌توانم بر آنان (امت اسلامی) صاحب اختیارتر از خودشان باشم در حالی که آنان امیران و حاکمان بر من باشند؟!

دلیل بر دروغ و باطل و ناحقشان این است که آنان به دستور پیامبر صلی الله علیه وآله بر من به عنوان «امیرالمؤمنین» سلام کردند.

و این مطلب بر آنان (ابوبکر و عمر) و بر تو (ای طلحه) به خصوص و بر این که همراه توست - یعنی زبیر - و بر همه امت و بر این دو نفر - و حضرت به سعد بن ابی وقاص و عبدالرحمان بن عوف اشاره کردند - و بر این خلیفه ظالم شما - یعنی عثمان - حجت است.

قرینه برای معنای مولی

در شرح محمدباقر انصاری، این موضوع چنین بیان شده است. در استدلال انصاری، یکی از قرائن در کنار جمله «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ…» - که مبیّن معنای آن هم هست - دستور پیامبر صلی الله علیه وآله مبنی بر «سلام به عنوان امیرالمؤمنین» در پیشگاه علی بن ابی طالب علیه السلام است. انصاری این اقدام را قرینه‌ای بر معنای امارت در واژهٔ «مولی» و اقرار عملی به آن تفسیر می‌کند.

گزارش‌های سلام پیش از غدیر

محمدباقر انصاری، در آثار خود، چند گزارش درباره سلام کردن به امام علی علیه السلام با عنوان «امیرالمؤمنین» در سفر حجةالوداع آورده است. مضمون مشترک این گزارش‌ها، فرمان پیامبر صلی الله علیه وآله به اصحاب برای سلام کردن با این عنوان و اقرار آنان به امارت آن حضرت است. جزئیات مکان و زمان در این نقل‌ها یکسان نیست.

گزارش مکه و روز سیزدهم ذی‌الحجه

در «غدیر در قرآن»، این رویداد در روز سیزدهم ذی‌الحجه، هنگام توقف پیامبر صلی الله علیه وآله در مکه، گزارش شده است. اعلام حرکت برای صبح روز بعد و سپردن ودایع امامت به علی علیه السلام نیز از وقایع این روز دانسته شده‌اند.

در همین شرح، آیهٔ ششم سورهٔ کهف با نگرانی پیامبر از نپذیرفتن دستور او مرتبط شده است:

فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً

گویی می‌خواهی از اندوه، در پی آنان جان خود را از دست بدهی، اگر به این سخن ایمان نیاورند.

در نقل مورد استناد، این پیوند پیش از ابلاغ آیهٔ تبلیغ قرار گرفته است. این بیان، گزارش و تفسیر منبع درباره ارتباط آیه با رویداد است؛ تعیین زمان نزول آیه از متن آن به‌تنهایی به دست نمی‌آید.

گزارش ابطح و روز چهاردهم ذی‌الحجه

در «واقعه قرآنی غدیر»، نزول جبرئیل در ابطح و سلام او به علی علیه السلام با عنوان «امیرالمؤمنین»، در روز چهاردهم ذی‌الحجه گزارش شده است. در این نقل، علی علیه السلام درباره این سلام پرسید و پیامبر صلی الله علیه وآله آن را تحقق وعدهٔ الهی معرفی کرد. سپس فرمان حضور بزرگان اصحاب و سلام کردن آنان با همین عنوان مطرح شد.

این کتاب نیز نگرانی پیامبر صلی الله علیه وآله از تکذیب و نپذیرفتن دستور را با آیهٔ کهف پیوند داده و آن را اطمینان الهی برای انجام مأموریت تفسیر کرده است:

فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ اِنْ لَمْ‏يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَديثِ اَسَفاً

در این تفسیر، پیامبر صلی الله علیه وآله وظیفهٔ خود را انجام می‌دهد، هرچند مخاطبان سرپیچی کنند. تاریخ چهاردهم ذی‌الحجه در این گزارش، در کنار تاریخ سیزدهم در گزارش پیشین قرار دارد؛ بدون بررسی مستقل، نمی‌توان این دو را یک تاریخ واحد دانست.

مضمون مشترک و گزارش اعتراض

در «اسرار غدیر» و «سخنرانی استثنایی غدیر» نیز آوردن لقب از جانب خداوند در مکه گزارش شده است؛ در این نقل، تعیین لقب برای آن حضرت پیشینه‌ای پیش از این رویداد دارد.

بر اساس این گزارش‌ها، پیامبر صلی الله علیه وآله به اصحاب فرمان داد به علی علیه السلام سلام کنند و «السَّلامُ عَلَيْكَ يا اميرَالْمُؤْمِنينَ» بگویند. در ادامهٔ نقل، آنان در حضور پیامبر صلی الله علیه وآله با عبارت السَّلامُ عَلَيْكَ يا اميرَالْمُؤْمِنينَ سلام کردند؛ این اقدام، اقرار عملی به امارت او تفسیر شده است.

در گزارش اعتراض، ابوبکر و عمر پرسیدند: آیا این حق از جانب خدا و رسول اوست؟ پاسخ پیامبر صلی الله علیه وآله چنین نقل شده است: «حقی از طرف خدا و رسولش است؛ خداوند این دستور را به من داده است».

لقب «امیرالمؤمنین» در بیعت غدیر

در شرح محمدباقر انصاری، این موضوع چنین بیان شده است. در «واقعه قرآنی غدیر»، بیعت همگانی از برنامه‌های پس از خطابه و بخش اصلی این مراسم معرفی شده است. در نقل این کتاب، شمار حاضران صد و بیست هزار نفر و مدت مراسم سه روز ذکر شده است؛ این اعداد، مشخصات همین گزارش‌اند.

در این گزارش، حاضران، از جمله بانوان، در برنامهٔ بیعت شرکت می‌کردند. نخست در خیمهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله، پذیرش مضمون خطبه درباره ولایت و امامت را اعلام می‌کردند؛ سپس در خیمهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام، با آن حضرت بیعت می‌کردند، «السلام علیک یا امیرالمؤمنین» می‌گفتند و این مقام را تبریک می‌گفتند. ذکر مشارکت بانوان در بیعت، به معنای نسبت دادن دست دادن مستقیم آنان با پیامبر یا امیرالمؤمنین علیهما السلام نیست.

برای شرح مراسم، بنگرید به بیعت.

لقب «امیرالمؤمنین» و فطرت

در شرح محمدباقر انصاری، این موضوع چنین بیان شده است. انصاری در «غدیر در قرآن»، میان آیات مرتبط با نزول در واقعه غدیر و آیاتی که در خطبه به آنها استناد یا اشاره شده، تفاوت می‌گذارد. نویسنده این موارد را در قالب تفسیر هجده آیه بررسی کرده است، که از جمله این آیات، آیه ۱۹ و ۸۵ سوره آل عمران است که پیامبر صلی الله علیه وآله در دو فراز از خطبه غدیر به آن اشاره فرمود.

در کنار این دو آیه، آیات ۲۰ و ۵۱ و ۵۲ و ۶۴ و ۵۷ و ۸۳ و ۸۴ سوره آل عمران نیز در همین راستاست.

در برداشت روایی این شرح، ولایت و عنوان «امیرالمؤمنین» با فطرت پیوند داده شده است. امام صادق علیه السلام درباره آیه فِطْرَتَ الله الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها می‌فرماید: آن فطرتی که خداوند مردم را بر آن خلق فرموده این است: توحید، محمد رسول الله، علی امیرالمؤمنین.

مفهوم «امیرالمؤمنین»

در شرح محمدباقر انصاری، این موضوع چنین بیان شده است. در تفسیر انصاری، مفهوم «صاحب اختیار» در خطبه، حکومت و ولایت بر مردم به‌عنوان صاحب امر و واجب‌الاطاعه را نیز دربرمی‌گیرد. این مفهوم در این تعابیر به چشم می‌خورد: امیرالمؤمنین، امام، ولیّ مردم، خلیفه، وصی، مفروض الطاعة، نافذ الامر.

جستارهای وابسته

 •  خطبه غدیر  •  بیعت  •  حدیث ثقلین  •  ابلاغ کامل ولایت

منابع

• اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری.
• الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی.
• الاقبال؛ علی بن موسی ابن‌طاووس.
• الامامة و السیاسة؛ منسوب به ابن‌قتیبه دینوری.
• التحصین؛ علی بن موسی ابن‌طاووس.
• الریاض النضرة؛ محب‌الدین طبری.
• الغدیر؛ عبدالحسین امینی.
• المائة منقبة؛ محمد بن احمد ابن‌شاذان قمی.
• الهدایة الکبری؛ حسین بن حمدان خصیبی.
• الیقین؛ علی بن موسی ابن‌طاووس.
• امالی الطوسی؛ محمد بن حسن طوسی.
• اولین میراث مکتوب درباره غدیر؛ محمدباقر انصاری.
• بحارالانوار؛ محمدباقر مجلسی.
• تأویل الآیات؛ سید شرف‌الدین علی حسینی استرآبادی.
• تاریخ بغداد؛ خطیب بغدادی.
• تاریخ طبری؛ محمد بن جریر طبری.
• تذکرة الخواص؛ سبط ابن‌جوزی.
• تفسیر العیاشی؛ محمد بن مسعود عیاشی.
• تفسیر فرات؛ فرات بن ابراهیم کوفی.
• حلیة الاولیاء؛ ابونعیم اصفهانی.
• دانشنامه غدیر.؛ محمدرضاشریفی.
• سخنرانی استثنایی غدیر؛ محمدباقر انصاری.
• عوالم العلوم؛ عبدالله بن نورالله بحرانی.
• غدیر در قرآن؛ محمدباقر انصاری.
• مقدمه ابن خلدون؛ عبدالرحمان بن محمد ابن‌خلدون.
• مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی ابن‌شهرآشوب.
• مناقب خوارزمی؛ موفق بن احمد خوارزمی.
• واقعه قرآنی غدیر؛ محمدباقر انصاری.
• چهارده قرن با غدیر؛ محمدباقر انصاری.
• ژرفای غدیر؛ محمدباقر انصاری.
• کتاب سلیم بن قیس؛ منسوب به سلیم بن قیس هلالی.
• کفایة الطالب؛ محمد بن یوسف گنجی شافعی.
• کنزالعمال؛ متقی هندی.