سلمان فارسی

سلمان فارسی (محمدی)
آرامگاه منسوب به سلمان فارسی در مدائن
اطلاعات فردی
نام کامل	سلمان فارسی، مشهور به سلمان محمدی
سرشناسی	صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله؛ از یاران خاص امیرالمؤمنین علیه السلام؛ از راویان حدیث غدیر
تولد	تاریخ نامعلوم؛ در گزارش‌های تاریخی: جی اصفهان یا رامهرمز
وفات	اختلافی؛ حدود دهه ۳۰ هجری قمری
نحوه درگذشت	گزارش تاریخی یکسانی در دست نیست
محل دفن	مدائن، عراق
اطلاعات علمی
استادان	پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام
مذهب	از پیروان ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام
اطلاعات تکمیلی
زمینه فعالیت	صحابی، راوی حدیث، مشارکت در جنگ خندق، فرماندار مدائن
علت شهرت	«سلمان منا أهل البیت»؛ نقش در غدیر و دفاع از امامت؛ پیشنهاد حفر خندق

سلمان فارسی، مشهور به سلمان محمدی و در برخی گزارش‌ها با نام پیش از اسلامِ روزبه، از صحابیان برجسته پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و از یاران خاص امیرالمؤمنین علیه السلام است. وی در جست‌وجوی حقیقت از سرزمین ایران به مناطق مختلف سفر کرد، در مدینه با پیامبر آشنا شد و اسلام آورد. در منابع حدیثی، سخن «سلمان منا أهل البیت» درباره جایگاه او نقل شده است.

ارتباط سلمان با غدیر خم بخش مهمی از زندگی او در گزارش‌های حدیثی شیعه است. پرسش او درباره جانشینی پیامبر در سفر حجةالوداع، مشارکت در آماده‌سازی جایگاه خطبه، بیعت با امیرالمؤمنین، پرسش درباره معنای «مولی»، نقل حدیث غدیر و دفاع از ولایت علی علیه السلام پس از رحلت پیامبر، از محورهای اصلی این گزارش‌هاست. جزئیات هر گزارش در منابع یکسان نیست و در این مدخل، نقل روایی از تحلیل تاریخی آن تفکیک شده است.

زندگی‌نامه سلمان فارسی

نام، نسب و زادگاه

نام سلمان پیش از اسلام را در منابع «روزبه»، «مابه»، «بهبوذ» و «ماهویه» نیز نوشته‌اند. درباره نام پدر او، صورت‌هایی مانند «بوذخشان»، «بدخشان» و «خشبوذان» گزارش شده است. نسبت «فارسی» به ایرانی‌بودن او و تعبیر «محمدی» به پیوند ایمانی او با پیامبر صلی الله علیه و آله اشاره دارد. در روایت‌هایی نیز آمده که سلمان، هنگام پرسش از نسب خود، انتساب به اسلام را بر افتخارات قبیله‌ای ترجیح می‌داد.

زادگاه سلمان به‌صورت قطعی روشن نیست. «جی» در ناحیه اصفهان و «رامهرمز» از مشهورترین اقوال‌اند؛ نام‌هایی مانند شیراز، اهواز و شوشتر نیز در برخی نوشته‌ها آمده‌اند. تعیین سال تولد، مدت عمر و حتی سن او در زمان اسلام‌آوردن به دلیل اختلاف روایات دشوار است؛ بنابراین نمی‌توان سالی مانند ۵۶۸ میلادی را تاریخ قطعی تولد دانست.

جست‌وجوی حقیقت و اسلام‌آوردن

درباره دین خانواده سلمان گزارش‌های متفاوتی وجود دارد. در گزارش مشهور سیره، او در محیطی زرتشتی پرورش یافت؛ سپس به مسیحیان گرایش پیدا کرد و در جست‌وجوی آموزه‌های دینی، از زادگاه خود خارج شد. شام، موصل، نصیبین و عموریه از شهرهایی هستند که در روایت سفر او ذکر شده‌اند. آخرین استاد مسیحیِ سلمان، بنا بر این گزارش، او را از نشانه‌های ظهور پیامبر آینده در حجاز آگاه کرد.

سلمان در مسیر حرکت به حجاز به بردگی فروخته شد و سرانجام در یثرب سکونت یافت. در روایات زندگی او، سه نشانه برای شناسایی پیامبر آمده است: نپذیرفتن صدقه برای خود، پذیرفتن هدیه و وجود مُهر نبوت. سلمان پس از دیدار پیامبر صلی الله علیه و آله و بررسی این نشانه‌ها به او ایمان آورد. سپس با یاری پیامبر و مسلمانان از بردگی آزاد شد. جزئیات زمان آزادی و صورت قرارداد مُکاتبه در منابع تفاوت دارد.

از سلمان در روایتی نقل شده است که هنگام پرسش از حسب و نسب خود گفت: أَنَا سَلْمَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، كُنْتُ ضَالًّا فَهَدَانِيَ اللَّهُ بِمُحَمَّدٍ، وَكُنْتُ عَائِلًا فَأَغْنَانِيَ اللَّهُ بِمُحَمَّدٍ، وَكُنْتُ مَمْلُوكًا فَأَعْتَقَنِيَ اللَّهُ بِمُحَمَّدٍ، فَهَذَا حَسَبِي وَنَسَبِي.؛ من سلمان، بنده خدا هستم؛ گمراه بودم و خداوند به‌وسیله محمد مرا هدایت کرد؛ نیازمند بودم و خداوند به‌وسیله محمد مرا بی‌نیاز ساخت؛ برده بودم و خداوند به‌وسیله محمد مرا آزاد کرد. این است افتخار و نسب من. این سخن، در منابع فضائل سلمان، نمونه‌ای از مقدم‌داشتن هویت ایمانی بر وابستگی‌های نژادی و اجتماعی دانسته شده است.

حضور در جامعه اسلامی و جنگ خندق

سلمان پس از آزادی در جامعه مسلمانان مدینه حضور فعال داشت. نام او بیش از همه با جنگ خندق یا احزاب پیوند خورده است. در گزارش‌های سیره، پیشنهاد حفر خندق در بخش‌های آسیب‌پذیر مدینه به او نسبت داده شده است. این پیشنهاد از تجربه شیوه‌های دفاعی در سرزمین‌های دیگر بهره می‌گرفت و در دفع حمله احزاب نقش داشت. درباره شرکت سلمان در دیگر جنگ‌ها باید میان زمان بردگی، آزادی و گزارش‌های تاریخی تفکیک کرد؛ ازاین‌رو عبارت کلی «حضور در تمام جنگ‌ها» دقیق نیست.

جایگاه نزد پیامبر و اهل‌بیت علیهم‌السلام

یکی از مشهورترین فضائل سلمان، انتساب او به اهل‌بیت در کلام پیامبر است: سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ.؛ سلمان از ما اهل‌بیت است.

روایات متعددی نیز درباره علم، زهد، وفاداری و منزلت سلمان در منابع حدیثی آمده است. در برخی نقل‌ها آزار سلمان به‌منزله آزار پیامبر معرفی شده و در سخنان امامان علیهم‌السلام از آگاهی و معرفت او ستایش شده است.

از امام صادق علیه السلام نقل شده که در پاسخ به پرسش درباره یادکرد مکرر سلمان فرمود سلمان خواسته امیرالمؤمنین را بر خواست خویش مقدم می‌داشت، فقیران را دوست می‌داشت و به دانش و دانشمندان علاقه‌مند بود. این گزارش، پیوند وفاداری او به ولایت با فضائل اخلاقی و علمی را نشان می‌دهد.

سلمان فارسی و غدیر

سلمان و ارکان اربعه

در اصطلاح روایی شیعه، سلمان در کنار ابوذر غفاری، مقداد بن عمرو کندی و عمار بن یاسر از «ارکان اربعه» یاد شده است؛ عنوانی که بر پایداری این یاران بر ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام پس از رحلت پیامبر دلالت دارد. فهرست اشخاص و نحوه تعبیر از «ارکان» در روایت‌ها یکسان نیست و باید هر نقل را در چارچوب منبع خودش فهمید.

در پژوهش‌های معاصر درباره غدیر، از سلمان به‌عنوان یکی از حامیان و مبلغان پیام ولایت یاد شده است. بااین‌حال، تعبیر «ارکان اربعه» به‌طور خاص عنوانی روایی درباره یاران وفادار پس از رحلت پیامبر است و بهتر است آن را بدون توضیح، اصطلاح رسمی مراسم غدیر ننامیم.

پرسش سلمان از پیامبر در منا درباره جانشینی

در روایتی مربوط به سفر حجةالوداع آمده است که پس از نزول سوره نصر، گروهی از صحابه درباره جانشینی پیامبر و مرجع امور پس از ایشان پرسش‌هایی داشتند و از سلمان خواستند این موضوع را مطرح کند. بر پایه نقل تفسیر فرات کوفی و شرح الأخبار، پیامبر پس از تکرار پرسش، علی بن ابی‌طالب علیه السلام را برادر، وزیر و جانشین خویش در اهل‌بیت معرفی کرد و فرمود او بدهی‌های پیامبر را ادا می‌کند و به وعده‌هایش وفا می‌نماید.

این گزارش، در سنت حدیثی مربوط به غدیر، از زمینه‌های طرح پرسش جانشینی پیش از اجتماع غدیر به‌شمار می‌آید؛ اما جزئیات زمان و شیوه وقوع آن باید با سند و متن مستقل همان منابع سنجیده شود.

مشارکت سلمان در آماده‌سازی جایگاه خطبه غدیر

بر پایه گزارش‌هایی که در آثار حدیثی متأخر گرد آمده‌اند، پس از توقف کاروان در غدیر خم، سلمان به همراه ابوذر، مقداد و عمار در آماده‌سازی محل اجتماع شرکت کرد. در این گزارش‌ها از پاک‌کردن خارها و سنگ‌ها، آماده‌سازی سایه‌بان و فراهم‌کردن جایگاهی مرتفع برای پیامبر سخن رفته است. درباره جنس و شکل منبر، برخی نقل‌ها از سنگ و برخی از جهاز یا روانداز شتران یاد می‌کنند.

چنین توصیف‌هایی، اگرچه نقش خدمت‌گزاری سلمان را در برگزاری اجتماع نشان می‌دهند، نباید بدون تفکیک منابع به‌صورت گزارشی با یک متن واحد و قطعی بازگو شوند. نام ربیعة بن امیه و شیوه رساندن سخنان خطیب به جمعیت نیز از جزئیاتی است که به بررسی جداگانه مأخذ نیاز دارد.

بیعت سلمان با امیرالمؤمنین در غدیر

پس از معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه غدیر، در شماری از نقل‌ها از مراسم تهنیت و بیعت یاد شده است. سلمان، مقداد و ابوذر در شمار یاران نزدیک پیامبر هستند که در این مراسم حضور داشته و به علی علیه السلام سلام و تبریک گفته‌اند. در بخشی از گزارش‌ها، مقداد پیش از سلمان نام برده شده است و سلمان در زمره نخستین بیعت‌کنندگان قرار دارد.

تعبیر «سه روز بیعت» در شماری از بازسازی‌های روایی مراسم غدیر آمده است؛ ازآنجاکه منابع و صورت روایت این جزئیات متفاوت‌اند، ترتیب دقیق اشخاص و مدت مراسم باید با ذکر مأخذ گزارش شود.

سلمان از راویان حدیث غدیر

نام سلمان در شمار راویان حدیث غدیر از صحابه آمده است. ابن عقده در اثر مربوط به حدیث ولایت، ابراهیم بن محمد حموینی در فرائد السمطین و شمس‌الدین جزری در أسنی المطالب از جمله نویسندگانی‌اند که به نقل سلمان یا حضور نام او در مجموعه راویان اشاره کرده‌اند.

جمله مرکزی حدیث غدیر چنین نقل شده است: مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ.؛ هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست. خدایا، دوستدار و یاورِ دوستداران او باش و با دشمنانش دشمنی کن.

این عبارت، هسته مشهور حدیث غدیر است و در نقل‌های گوناگون با افزوده‌ها یا اختلافات لفظی همراه شده است. برای ارزیابی دقیق روایت سلمان، زنجیره راویان هر مأخذ باید مستقلاً بررسی شود.

پرسش سلمان درباره معنای «مولی»

یکی از گزارش‌های مهم در تبیین معنای ولایت در غدیر، گفت‌وگوی سلمان با پیامبر صلی الله علیه و آله است. بر اساس نقل کتاب سلیم بن قیس هلالی و نقل‌های هم‌مضمون، سلمان پس از جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» پرسید که ولایت علی علیه السلام از چه سنخی است. در پاسخ پیامبر آمده است: فَقَامَ سَلْمَانُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَلَاءٌ كَمَاذَا؟ فَقَالَ: وَلَاءٌ كَوِلَايَ؛ مَنْ كُنْتُ أَوْلَى بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِيٌّ أَوْلَى بِهِ مِنْ نَفْسِهِ.؛ سلمان برخاست و گفت: ای رسول خدا، این ولایت چگونه ولایتی است؟ فرمود: ولایتی همانند ولایت من؛ هر کس من نسبت به او از خودش سزاوارتر و صاحب‌اختیارترم، علی نیز نسبت به او از خودش سزاوارتر و صاحب‌اختیارتر است.

این گزارش در بحث دلالت حدیث غدیر اهمیت دارد؛ زیرا عبارت «أولى به من نفسه» ولایت را با تقدم و اولویت پیامبر بر مؤمنان توضیح می‌دهد. این متن باید در کنار زمینه قرآنیِ اولویت پیامبر خوانده شود: النَّبِيُّ أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ۶؛ پیامبر نسبت به مؤمنان از خود آنان سزاوارتر است. (احزاب: ۶) در تحلیل کلامی شیعه، این قرینه از دلایل تفسیر «مولی» به ولایت و سرپرستی دانسته می‌شود؛ در بررسی سندی نیز باید توجه داشت که الفاظ نقل‌شده از سلمان در نسخه‌های مختلف دقیقاً یکسان نیستند.

پرسش سلمان درباره آیه اکمال و جانشینان پیامبر

در گزارشی از کتاب سلیم بن قیس هلالی آمده است که سلمان پس از نزول بخش مشهور آیه اکمال پرسید: آیا این آیه به‌طور خاص درباره علی علیه السلام است؟ متن بخش مرتبط آیه چنین است: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا۳؛ امروز دین شما را برایتان کامل کردم، نعمت خود را بر شما به انجام رساندم و اسلام را به‌عنوان دین برای شما پسندیدم. (مائده: ۳)

بر پایه این روایت، پیامبر پاسخ داد که این موضوع درباره علی و اوصیای پس از او تا روز قیامت است و از سلمان خواست گواه باشد و حاضران، پیام را به غایبان برسانند. سلمان سپس خواست جانشینان معرفی شوند. در ادامه نقل، از علی علیه السلام به‌عنوان برادر، وزیر، وصی، وارث و خلیفه پیامبر یاد می‌شود و امام حسن و امام حسین علیهماالسلام و نُه امام از نسل امام حسین علیه السلام معرفی می‌شوند. همراهی قرآن و اهل‌بیت تا حوض کوثر نیز از مضامین همین گزارش است.

از حیث پژوهش تاریخی باید میان متن آیه قرآن، گزارش حدیثیِ پیوند آن با غدیر و توضیح کلامی درباره جانشینان تمایز گذاشت. این تفکیک به روشن‌ترشدن دلالت روایت کمک می‌کند، بی‌آنکه جزئیات آن حذف شود.

شهادت سلمان بر عنوان امیرالمؤمنین و رخداد غدیر

بر اساس گزارش‌های منقول در کتاب سلیم بن قیس هلالی، سلمان در روایت ماجراهای پس از رحلت پیامبر و در مباحث مربوط به وصایت و جانشینی، بر معرفی علی علیه السلام با عنوان «امیرالمؤمنین» تأکید می‌کند. در این مجموعه، نام برخی از صحابه و نیز گفت‌وگوها و شهادت‌هایی درباره بیعت و مخالفت‌های پس از آن آمده است. سلمان در کنار ابوذر، مقداد و شماری دیگر از یاران، در شمار گواهان و مدافعان حق ولایت معرفی می‌شود.

در بازگویی این ماجرا باید روشن باشد که گزارشِ نام اشخاص، شمار شاهدان و متن گفت‌وگوها به کتاب سلیم منسوب است؛ نباید نتیجه‌گیری‌های تفسیریِ پژوهشگران متأخر را بی‌واسطه به گفتار خود سلمان نسبت داد. اصل گزارش و جزئیات آن برای مطالعه تاریخ استدلال به غدیر مهم‌اند؛ اما بررسی نسخه‌شناختی و سندی اثر، بخشی مستقل از داوری تاریخی را تشکیل می‌دهد.

سلمان و تمسخر مؤمنان در روایات تفسیری آیات بقره

در روایتی تفسیری که ذیل آیات ۸ تا ۱۵ سوره بقره در منابع حدیثی نقل شده، از رفتار دوگانه گروهی از مخالفان و سخنان آنان درباره سلمان، ابوذر، مقداد و عمار یاد شده است. بر اساس این نقل، برخی اشخاص در ظاهر با یاران پیامبر اظهار همراهی می‌کردند و در خلوت سخنان دیگری می‌گفتند. شرح گفت‌وگوهای منسوب به آنان در برخی منابع با نام اشخاص آمده است.

در متن قرآن، آیه ۱۴ و ۱۵ دو آیه جداگانه‌اند: وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَىٰ شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ۱۴؛ و چون با مؤمنان دیدار کنند می‌گویند ایمان آوردیم، اما چون با شیطان‌های خود خلوت کنند می‌گویند ما با شماییم؛ ما فقط آنان را به ریشخند می‌گیریم. (بقره: ۱۴) اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ۱۵؛ خداوند آنان را به استهزا می‌گیرد و در سرکشی‌شان مهلت می‌دهد تا سرگردان بمانند. (بقره: ۱۵)

در روایتِ منسوب به امام کاظم علیه السلام، این آیات بر رفتار منافقانه کسانی در ماجرای ولایت تطبیق داده شده‌اند. متن آیات، به‌خودی‌خود نام سلمان یا دیگر اشخاص را بیان نمی‌کند؛ نام‌ها و جزئیات ماجرا متعلق به لایه تفسیر روایی است. در این گزارش، از ابوبکر و عمر نیز نام برده شده است؛ این انتساب باید به همان روایت مستند بماند، نه آنکه به‌عنوان عبارت صریح قرآن عرضه شود.

سلمان و «سفیه» خواندن مؤمنان

در ادامه همین دسته از روایات، به تعبیری از سوره بقره استناد شده است: وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَٰكِنْ لَا يَعْلَمُونَ۱۳؛ و چون به آنان گفته شود همان‌گونه که مردم ایمان آورده‌اند ایمان بیاورید، می‌گویند آیا مانند سبک‌خردان ایمان بیاوریم؟ آگاه باشید که خود آنان سبک‌خردند، ولی نمی‌دانند. (بقره: ۱۳)

بر پایه نقل‌های تفسیری مربوط به غدیر، ایمان و پایداری سلمان و یارانش به ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام از سوی مخالفان به تمسخر گرفته می‌شد و آیه یادشده بر این رفتار تطبیق یافته است. توصیف جزئیات معجزات و گفت‌وگوهای منسوب به اشخاص در برخی منابع نیز در همین چارچوب روایی جای دارد.

پیوند این گزارش با مدخل مستقل آیات ۸ تا ۱۵ بقره و غدیر برای مطالعه متن کامل روایت و تفسیر آن سودمند است.

سلمان و همراهی عید غدیر در قیامت

در روایتی از امام صادق علیه السلام درباره فضیلت عید غدیر آمده است که چهار روز، یعنی عید فطر، عید قربان، روز جمعه و عید غدیر، در قیامت جلوه‌ای ویژه دارند. در ادامه این نقل، از فرشتگان مقرب با پیشوایی جبرئیل، پیامبران با پیشوایی رسول خدا، اوصیا با پیشوایی امیرالمؤمنین علیه السلام و گروهی از اولیای الهی با نام سلمان، ابوذر، مقداد و عمار یاد می‌شود که عید غدیر را همراهی می‌کنند.

این گزارش در شمار روایات فضائل عید غدیر است و موضوع آن مقام معنوی همراهان ولایت در قیامت است؛ بنابراین نباید با گزارش‌های مربوط به نقش تاریخی سلمان در مراسم غدیر خلط شود.

سلمان پس از رحلت پیامبر

موضع سلمان در مسئله خلافت

در گزارش‌های تاریخی مربوط به سقیفه بنی‌ساعده، سلمان در شمار کسانی آمده است که نسبت به کنارگذاشتن علی علیه السلام از جانشینی پیامبر اعتراض داشتند. در متون مختلف، جمله‌های متفاوتی از سلمان درباره انتخاب خلیفه و حق اهل‌بیت نقل شده است. از جمله بلاذری گزارشی درباره موضع او نقل می‌کند و در روایات شیعی، از سلمان در کنار ابوذر و مقداد به‌عنوان یاران استوار امیرالمؤمنین یاد می‌شود.

در نقل‌هایی از کتاب سلیم بن قیس هلالی، سلمان از گفت‌وگوها و رخدادهای پس از رحلت پیامبر سخن می‌گوید و به معرفی علی علیه السلام در غدیر استناد می‌کند. ارزش این مطالب در پیوند تاریخیِ غدیر با مناقشه جانشینی است؛ در نقل جزئیات، انتساب هر سخن به مأخذ مشخص ضروری است.

همراهی با اهل‌بیت و حضور در مراسم حضرت زهرا

در برخی روایات شیعه، سلمان در شمار افراد محدودی معرفی شده که در مراسم نماز و خاکسپاری حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها حضور داشته‌اند. جزئیات نام افراد و ترتیب رخدادها بسته به منبع متفاوت است؛ ازاین‌رو این گزارش باید با مأخذ خاص خود نقل شود.

فرمانداری مدائن و شیوه زندگی

سلمان پس از استقرار حکومت مسلمانان در عراق، مدتی عهده‌دار اداره مدائن شد. در روایات زندگی‌نامه‌ای، بر ساده‌زیستی، کار با دست، پرهیز از تجمل و رعایت حقوق مردم از سوی او تأکید شده است. این گزارش‌ها سلمان را نمونه‌ای از پیوند مسئولیت اجتماعی با زهد و عدالت معرفی می‌کنند.

لازم است میان گزارش‌های اخلاقی و جزئیات دقیق انتصاب سیاسی او تفکیک شود. نسبت دادن انتصاب سلمان به دوره یک خلیفه یا تعیین تاریخ قطعی آغاز فرمانداری بدون استناد روشن، با اختلاف منابع سازگار نیست.

درگذشت و آرامگاه

سال وفات سلمان در منابع یکسان نیست. در نوشته‌های تاریخی سال‌هایی مانند ۳۲، ۳۳، ۳۴، ۳۵ و ۳۶ق و گاه تاریخ‌های دیگر دیده می‌شود. در شماری از منابع سال ۳۶ق شهرت یافته، اما منابع دیگری تاریخ نزدیک‌تری به ۳۲ یا ۳۴ق ثبت کرده‌اند. به همین دلیل، بهتر است جعبه اطلاعات به‌جای یک سال قطعی، «حدود دهه ۳۰ق؛ اختلافی» را نشان دهد.

وفات و دفن او در مدائن از گزارش‌های مشهور زندگی سلمان است. آرامگاه منسوب به وی در محدوده مدائن عراق قرار دارد.

درباره تجهیز پیکر سلمان گزارش‌هایی با مضمون حضور امیرالمؤمنین علیه السلام در مدائن نقل شده است. در روایتی، از جابر بن عبدالله انصاری آمده که علی علیه السلام پس از نماز صبح خبر وفات سلمان را بیان کرد و برای او طلب پاداش الهی کرد. در روایتی دیگر از حضور آن حضرت برای غسل، کفن، نماز و دفن سلمان یاد شده است. این دو نقل باید جداگانه و به‌عنوان گزارش روایی عرضه شوند، نه به‌صورت گزارشی تاریخی با زنجیره روایی یکسان.

میراث حدیثی و کتاب‌شناسی سلمان

آثار کهن درباره سلمان

گزارش‌های زندگی سلمان در کتاب‌های سیره، تاریخ، رجال و حدیث پراکنده است. در فهرست‌های قدیمی، تألیف‌هایی مستقل درباره او نیز معرفی شده‌اند. از جمله، در آثار کتاب‌شناختی نام ابواحمد عبدالعزیز بن یحیی جلودی بصری آمده است که وفات او را غالباً ۳۳۲ق ذکر می‌کنند؛ در بعضی فهرست‌ها تاریخ دیگری ثبت شده است. کنیه درست او «ابواحمد» است، نه «ابومحمد». شیخ صدوق نیز از نویسندگان کهنی است که تألیفی درباره فضائل سلمان به او نسبت داده‌اند.

در معرفی آثار کهن، لازم است بین «گزارش یک عنوان در فهرست» و «وجود نسخه خطی یا چاپ‌شده در دسترس» فرق گذاشته شود. صرف ذکر کتاب در آثار نجاشی یا دیگر فهرست‌نگاران به معنای دسترسی کنونی به متن آن نیست.

آثار مستقل و پژوهش‌های معاصر

در جدول زیر، نام هر کتاب به صفحه همان اثر در کتابخانه‌های دیجیتال یا فهرست‌های کتاب‌شناختی معتبر پیوند شده است. پیوند «مطالعه» به نسخه قابل مطالعه و پیوند «اطلاعات کتاب» به شناسنامه کتاب‌شناختی اثر اشاره دارد. سال نشر جدول مربوط به نسخه معرفی‌شده در پیوند است و ممکن است با سال چاپ اول متفاوت باشد.

ردیف	نام کتاب (دارای پیوند)	نویسنده / پدیدآور	اطلاعات نشر	مأخذ پیوند و نوع دسترسی
۱	نفس الرحمن فی فضائل سلمان	میرزا حسین نوری طبرسی	بیروت: دار الجوادین، ۱۴۳۳ق / ۱۳۹۱ش؛ چاپ تحقیق‌شده	نورلایب؛ اطلاعات و نسخه دیجیتال
۲	سلمان الفارسی فی مواجهة التحدّی	سید جعفر مرتضی عاملی	قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۰ق؛ چاپ‌های بعدی	مدرسه فقاهت؛ متن کامل
۳	سلمان فارسی (ترجمه اثر سید جعفر مرتضی)	سید جعفر مرتضی عاملی؛ مترجم: محمد حسینی	قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۳ش	قائمیه؛ متن دیجیتال
۴	بررسی سیر زندگی و حکمت و حکومت سلمان فارسی	سیدعطاءالله مهاجرانی	تهران: اطلاعات، چاپ‌های متعدد؛ از جمله ۱۳۷۶ش	کتابخانه دانشگاه صنعتی شریف؛ اطلاعات کتاب
۵	۱۲۴ نکته پیرامون سلمان محمدی	ناصر صبا	تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر، ۱۳۹۱ش	کتابخانه دیجیتال امام علی(ع)؛ شناسنامه کتاب
۶	آشنایی با اسوه‌ها (شامل سلمان فارسی و دیگر اصحاب)	جواد محدثی	قم: بوستان کتاب، چاپ‌های متعدد	مؤسسه فرهنگی طاها؛ شناسنامه کتاب
۷	امیر مدائن: زندگی‌نامه سلمان فارسی	حسن باقی‌زاده؛ ویراستار: غلامرضا آبروی	نشر تحسین، ۱۳۸۶ش	آدینه‌بوک؛ شناسنامه نشر
۸	او سلمان شد	ناصر هاشم‌زاده	تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، نسخه ۱۳۹۶ش	نورلایب؛ نسخه دیجیتال
۹	پارسای پارسی: سلمان فارسی به روایت متون فارسی	محمدرضا ترکی	تهران: انتشارات علمی و فرهنگی؛ چاپ‌های متعدد	طاقچه؛ کتاب الکترونیکی
۱۰	روزبه یا سلمان محمدی	علی مهاجرانی همدانی	تهران؛ چاپ قدیمی، سال چاپ نسخه نیازمند تطبیق	فهرست کتابخانه آستان حضرت معصومه(س) در داکیباکس؛ شناسنامه
۱۱	سلمان محمدی، استاندار مدائن	احمد صادقی اردستانی	تهران: مشعر، ۱۳۸۹ش	سایت جدید قائمیه؛ متن دیجیتال
۱۲	مهاجر حقیقت: پژوهشی در زندگی سلمان فارسی	حسین جعفری	قم: مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۵ش	نورلایب؛ نسخه دیجیتال
۱۳	سلمان فارسی از آستان تا آسمان اهل بیت علیهم‌السلام	محمدعلی اسبر؛ مترجمان: حجت‌الله فسنقری و غلامحسین جوادی	مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۸ش	نورلایب؛ نسخه دیجیتال
۱۴	سلمان فارسی؛ الگوی زندگی شیعی، مهدوی	محمد رضایی آدریانی	قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)، نسخه ۱۳۹۵ش	نورلایب؛ نسخه دیجیتال
۱۵	سلمان سابق فارس	محمدجواد آل‌الفقیه	بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۵ق / ۱۹۸۵م	نورلایب؛ نسخه دیجیتال

عنوان استاندار مدائن یا سلمان فارسی، منسوب به محمدحسین آشتیانی، در فهرست مقاله پیشین آمده است؛ اما در بررسی حاضر، پیوند اختصاصیِ قابل اتکا به شناسنامه یا متن این عنوان در پایگاه‌های منتخب یافت نشد. بنابراین تا زمان تأیید هویت و مشخصات چاپ آن، از دادن پیوند حدسی به این عنوان خودداری شده است.

برخی آثار چند چاپ یا صورت تلخیص‌شده دارند؛ ازاین‌رو عنوان‌های مشابه الزاماً نشان‌دهنده کتاب‌های مستقل نیستند. عنوان «آشنایی با اسوه‌ها» نیز مجموعه‌ای درباره چند شخصیت است و کتابی منحصراً درباره سلمان محسوب نمی‌شود.

ارزیابی منابع و گزارش‌ها

شناخت سلمان بر سه دسته منبع استوار است: نخست منابع سیره و تاریخ برای نام، سفرها، اسلام‌آوردن و حیات اجتماعی؛ دوم منابع رجال و حدیث برای منزلت، گفتارها و نقش او در روایت حدیث غدیر؛ سوم آثار فضائل و تفسیر روایی برای گزارش‌هایی مانند بیعت، تفسیر آیات و مقام سلمان در قیامت. اعتبار یک نقل در هر دسته باید بر پایه متن، سند، زمان تألیف و اختلاف نسخه‌ها بررسی شود.

به‌ویژه درباره گزارش‌های کتاب سلیم بن قیس هلالی و نقل‌های تفسیری آیات بقره، حفظ متن و معرفی روشن مأخذ ضرورت دارد. دلالت مذهبی این گزارش‌ها در بحث امامت اهمیت دارد؛ در عین حال، نام اشخاص و گفتارهای منقول در حدیث را نباید با لفظ قرآن یا گزارش مستقل مورخان یکسان انگاشت. این شیوه، امکان تحقیق دقیق‌تر را فراهم می‌کند.

جستارهای وابسته

حدیث غدیر • خطبه غدیر • فهرست راویان حدیث غدیر از صحابه • ابوذر غفاری • مقداد بن عمرو کندی • عمار بن یاسر • کتاب سلیم بن قیس هلالی •

منابع

• الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
• إحقاق الحق و إزهاق الباطل؛ قاضی نورالله شوشتری، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۹ق.
• الاختصاص؛ منسوب به شیخ مفید، قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• اختیار معرفة الرجال (رجال کشی)؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق مهدی رجایی، قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام، ۱۴۰۴ق.
• أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ عزالدین ابن اثیر جزری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
• أسنی المطالب فی مناقب سیدنا علی بن أبی طالب؛ شمس‌الدین محمد بن محمد جزری شافعی، تحقیق محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین العامة، بی‌تا.
• الأمالی؛ محمد بن حسن طوسی (شیخ طوسی)، مشخصات چاپِ مبنای ارجاع نیازمند تطبیق است.
• أنساب الأشراف؛ احمد بن یحیی بلاذری، تحقیق محمد حمیدالله، مصر: دار المعارف، ۱۹۵۹م.
• بحارالأنوار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• تاریخ أصبهان (ذکر أخبار أصبهان)؛ ابونعیم اصفهانی، تحقیق سید کسروی حسن، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
• تاریخ بغداد؛ خطیب بغدادی، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
• تاریخ الطبری (تاریخ الأمم والملوک)؛ محمد بن جریر طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بی‌تا.
• التحصین لأسرار ما زاد من أخبار کتاب الیقین؛ سید ابن طاووس، قم: مؤسسة دارالکتاب، ۱۴۱۳ق.
• تفسیر فرات الکوفی؛ فرات بن ابراهیم کوفی، تحقیق محمدکاظم، تهران: مؤسسة الطبع والنشر، ۱۴۱۰ق.
• تهذیب الأسماء واللغات؛ یحیی بن شرف نووی؛ مشخصات چاپ مورد استناد نیازمند تطبیق است.
• تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۶ق.
• حدیث الولایة و من روی غدیر خم من الصحابة؛ ابن عقده، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۷ق.
• الدرجات الرفیعة؛ سید علیخان مدنی شیرازی، بیروت: مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
• الذریعة إلی تصانیف الشیعة؛ آقابزرگ تهرانی، تحقیق سید احمد حسینی اشکوری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
• سلمان محمدی: استاندار مدائن؛ احمد صادقی اردستانی، تهران: مشعر، ۱۳۸۹ش.
• سلمان الفارسی فی مواجهة التحدی؛ سید جعفر مرتضی عاملی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ نخست، ۱۴۱۰ق.
• سیرة ابن إسحاق؛ محمد بن اسحاق، تحقیق محمد حمیدالله، رباط: معهد الدراسات والأبحاث للتعریب، ۱۳۹۶ق.
• شرح الأخبار؛ قاضی نعمان مغربی، تحقیق محمدحسین حسینی جلالی، قم: جامعه مدرسین، ۱۴۰۹ق.
• طبقات أعلام الشیعة؛ آقابزرگ تهرانی، ج۱؛ برای زندگی‌نامه عبدالعزیز جلودی.
• عوالم العلوم والمعارف والأحوال؛ عبدالله بحرانی اصفهانی، تحقیق محمدباقر موحد ابطحی، قم: مؤسسة الإمام المهدی، ۱۳۸۲ش.
• عیون أخبار الرضا علیه السلام؛ شیخ صدوق، تحقیق مهدی لاجوردی، تهران: انتشارات جهان، بی‌تا.
• غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
• فرائد السمطین؛ ابراهیم بن محمد حموینی جوینی، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة المحمودی، ۱۳۹۸ق.
• کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ منسوب به سلیم بن قیس هلالی، تحقیق علاءالدین موسوی، تهران: مؤسسة البعثة، ۱۴۰۷ق.
• کمال الدین و تمام النعمة؛ شیخ صدوق، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۵ق.
• واقعه قرآنی غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.
• الیقین باختصاص مولانا علی علیه السلام بإمرة المؤمنین؛ سید ابن طاووس، تحقیق محمدباقر انصاری، قم: مؤسسة دارالکتاب الجزائری، ۱۴۱۳ق.
• اسرار غدیر؛ مشخصات کامل نویسنده، ناشر و نوبت چاپِ مورد استناد باید با نسخه مرجع مقاله تطبیق شود.
• اولین میراث مکتوب درباره غدیر؛ مشخصات کامل نویسنده، ناشر و نوبت چاپِ مورد استناد باید با نسخه مرجع مقاله تطبیق شود.