آيه ۱۹ آل عمران و غدیر
آیه ۱۹ سوره آل‌عمران از آیاتی است که در یکی از نقل‌های خطابه غدیر به آن استناد شده است. این آیه، «اسلام» را دین مورد پذیرش خداوند معرفی می‌کند و در برخی پژوهش‌های غدیری، کاربرد آن در کنار آیه اکمال و آیه ۸۵ سوره آل‌عمران در خطبه غدیر، ناظر به پیوند میان اسلام کامل، امامت و ولایت دانسته شده است.[۱]
بر پایه این تحلیل، اسلام مورد پذیرش خداوند، اسلامی است که انسان در برابر مجموعه فرمان‌های الهی تسلیم باشد و اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز بخشی از این فرمان الهی تلقی شده است.[۲]
همچنین در تحلیل موقعیت قرآنی این آیه، بر دو نکته تأکید شده است: نخست اینکه «اسلام» در اصل به معنای تسلیم در برابر فرمان خداوند است و دوم اینکه دعوت همه پیامبران الهی، دعوت به دین واحد الهی و پذیرش ولایت اولیای خدا بوده است.[۳]
متن و ترجمه آیه
إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَیْنَهُمْ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِآیاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسابِ؛ همانا دین نزد خدا اسلام است، و کسانی که کتاب آسمانی به آنان داده شد اختلاف نکردند مگر پس از آنکه دانش برایشان آمد، آن هم از روی تجاوز و حسد میان خودشان؛ و هر کس به آیات خدا کفر ورزد، خداوند سریع‌الحساب است.
کاربرد آیه در مناسبت‌های غدیر
در برخی پژوهش‌ها، آیاتی که با واقعه غدیر ارتباط یافته‌اند به دو گروه تقسیم شده‌اند: آیاتی که به‌طور مستقیم با رویدادهای غدیر مرتبط دانسته شده‌اند و آیاتی که در جریان سخنان و مناسبت‌های مربوط به غدیر مورد استناد یا اقتباس قرار گرفته‌اند.
بر این اساس، آیه ۱۹ سوره آل‌عمران از جمله آیاتی دانسته شده که در ضمن سخنان مربوط به غدیر مورد استفاده قرار گرفته است.[۴]
در این تحلیل، کامل‌شدن دین و اتمام نعمت الهی که در آیه ۳ سوره مائده مطرح شده، با اعلام ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام مرتبط دانسته شده و آیه ۱۹ آل‌عمران نیز برای تبیین اسلامِ مورد پذیرش خداوند در همین زمینه مورد توجه قرار گرفته است.[۵]
آیه در متن خطبه غدیر
در نقل خطبه غدیر در کتاب الیقین باختصاص مولانا علی علیه‌السلام بإمرة المؤمنین، پس از بیان مسئله امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و اشاره به اکمال دین و اتمام نعمت، آیه ۱۹ آل‌عمران و آیه ۸۵ آل‌عمران در کلام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آمده است:
اللّهُمَّ إِنَّكَ أَنْزَلْتَ عَلَيَّ أَنَّ الإِمامَةَ لِعَلِيٍّ، وَ إِنَّكَ عِنْدَ بَياني ذلِكَ وَ نَصْبي إِيّاهُ ـ لِما أَكْمَلْتَ لَهُمْ دينَهُمْ وَ أَتْمَمْتَ عَلَيْهِمْ نِعْمَتَكَ وَ رَضيتَ لَهُمُ الإِسْلامَ ديناً ـ قُلْتَ:؛ خدایا، تو بر من نازل کردی که امامت برای علی است، و هنگامی که این مطلب را بیان کردم و او را منصوب نمودم، دین آنان را کامل کردی، نعمت خود را بر آنان تمام نمودی و اسلام را به‌عنوان دین آنان پسندیدی؛ سپس فرمودی:
إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ؛ همانا دین نزد خدا اسلام است.
و در ادامه:
وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ؛ و هر کس دینی غیر از اسلام بخواهد، هرگز از او پذیرفته نخواهد شد و در آخرت از زیانکاران است.[۶]
این نقل نشان می‌دهد که آیه ۱۹ و آیه ۸۵ آل‌عمران در این نسخه از خطبه، در پیوند با مسئله اکمال دین و اعلام امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده‌اند.
موقعیت تاریخی استفاده از آیه
بر اساس تحلیل برخی پژوهشگران غدیر، پس از اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و نزول آیه اکمال، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله برای تبیین جایگاه اسلام کامل، به آیه ۱۹ و آیه ۸۵ سوره آل‌عمران استناد کرده است.[۷]
در این تحلیل، پیوند سه آیه چنین توضیح داده شده است:
آیه ۳ سوره مائده از کامل‌شدن دین و تمام‌شدن نعمت الهی سخن می‌گوید؛
آیه ۱۹ آل‌عمران اسلام را دین مورد پذیرش خداوند معرفی می‌کند؛
آیه ۸۵ آل‌عمران نیز پذیرش هر دینی غیر از اسلام را نفی می‌کند.
از کنار هم قرار گرفتن این مضامین، برخی پژوهشگران نتیجه گرفته‌اند که اسلامی که پس از اکمال دین در غدیر مورد رضایت خداوند قرار گرفته، اسلامی است که مسئله ولایت و امامت نیز در آن پذیرفته شده باشد.[۸]
در پایان این بخش از خطبه نیز پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله خداوند را بر ابلاغ پیام خویش شاهد گرفته است.
اقتباس آیه در خطبه
در پژوهش‌های مربوط به متن خطبه تأکید شده است که آیه ۱۹ و آیه ۸۵ آل‌عمران در غدیر نازل نشده‌اند؛ بلکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از آیاتی که پیش‌تر نازل شده بود در سخن خود استفاده کرده است.
یکی از قرائن این برداشت، تعبیر قُلْتَ به معنای «فرمودی» در متن نقل‌شده است. بر این اساس، نزول مرتبط با واقعه غدیر در این بخش به آیه اکمال نسبت داده شده و آیات ۱۹ و ۸۵ آل‌عمران به‌عنوان اقتباس و استناد قرآنی در ادامه سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله تحلیل شده‌اند.[۹]
همچنین این عبارت در همه نسخه‌های نقل خطبه به یک صورت گزارش نشده است و استناد به آن باید با توجه به نسخه مورد استفاده صورت گیرد.[۱۰]
موقعیت قرآنی آیه
در سوره آل‌عمران، از آیه ۱۹ تا آیه ۸۵، مشتقات واژه «اسلام» در چندین موضع به‌کار رفته و موضوع دین الهی، تسلیم، ایمان و پذیرش فرمان خداوند مورد تأکید قرار گرفته است.
در برخی پژوهش‌های غدیری، از این مجموعه آیات چنین برداشت شده که اصل دین الهی در همه دوران‌ها واحد بوده و پیامبران، مردم را به تسلیم در برابر خداوند دعوت کرده‌اند.
در این نگاه، شریعت الهی در طول تاریخ به‌تدریج تکمیل شده و با اعلام ولایت در غدیر، مرحله نهایی اکمال دین تحقق یافته است.[۱۱]
بر پایه همین تحلیل، سه نتیجه از کنار هم قرار گرفتن آیات مرتبط بیان شده است:
اسلام بدون پذیرش ولایت، اسلامِ کاملِ اعلام‌شده در غدیر نیست؛
اسلام در معنای بنیادین خود، تسلیم در برابر فرمان الهی است؛
پیام همه پیامبران الهی، دعوت به تسلیم در برابر خدا و پذیرش حجت‌های الهی بوده است.[۱۲]
تحلیل اعتقادی آیه
اسلام به‌معنای تسلیم در برابر خداوند
یکی از محورهای اصلی در تحلیل آیه ۱۹ آل‌عمران، مفهوم «اسلام» است. بر اساس معنای لغوی و کاربردهای قرآنی، اسلام با مفهوم تسلیم در برابر خداوند ارتباط دارد.
در روایتی از امام صادق علیه‌السلام آمده است:
الإِسْلامُ هُوَ التَّسْليمُ وَ التَّسْليمُ هُوَ الإِسْلامُ؛ اسلام همان تسلیم است و تسلیم همان اسلام است.[۱۳]
بر پایه این روایت، پذیرش اسلام تنها به اظهار ظاهری وابسته نیست، بلکه تسلیم در برابر فرمان الهی از عناصر بنیادین آن دانسته شده است.
در گزارشی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز ایمان و تسلیم در برابر پروردگار با یکدیگر مرتبط دانسته شده و تکبر در برابر فرمان الهی با رفتار ابلیس در مسئله سجده بر آدم مقایسه شده است.[۱۴]
در برخی پژوهش‌های شیعی، این مبنا در بحث امامت نیز به‌کار رفته و مخالفت با فرمان الهی درباره جانشینی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، نمونه‌ای از تسلیم‌نشدن در برابر حکم خداوند تلقی شده است.[۱۵]
بر این اساس، ارتباط آیه ۱۹ آل‌عمران با غدیر از این منظر تبیین می‌شود که «اسلام» به معنای تسلیم در برابر همه فرمان‌های خداوند است و پذیرش فرمان مربوط به ولایت نیز در این چارچوب قرار می‌گیرد.
دعوت پیامبران به دین واحد الهی
محور دیگر تحلیل، وحدت اصل دین الهی است. بر اساس این دیدگاه، پیامبران الهی با وجود تفاوت برخی احکام و شرایع، مردم را به یک اصل مشترک یعنی بندگی و تسلیم در برابر خداوند دعوت کرده‌اند.
در این تحلیل، آیه ۱۹ آل‌عمران که اسلام را دین نزد خداوند معرفی می‌کند، ناظر به همین حقیقت واحد دانسته شده است.
اختلاف‌هایی که پس از ظهور پیامبران در میان پیروان ادیان ایجاد شده نیز در ادامه آیه به اختلاف پس از علم و از روی بَغْياً بَيْنَهُمْ نسبت داده شده است.
در برخی مطالعات غدیری، ولایت اولیای الهی نیز در امتداد همین دعوت عمومی پیامبران تحلیل شده و پذیرش حجت الهی در هر دوره، بخشی از تسلیم در برابر خداوند دانسته شده است.[۱۶]
ارتباط آیه ۱۹ و ۸۵ آل‌عمران با آیه اکمال
یکی از مهم‌ترین محورهای مقاله، ارتباط سه آیه است:
الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ؛ امروز دین شما را برایتان کامل کردم.
إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ؛ دین نزد خدا اسلام است.
وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ؛ هر کس دینی جز اسلام بخواهد، از او پذیرفته نخواهد شد.
در تحلیل غدیری، آیه نخست از کامل‌شدن دین سخن می‌گوید، آیه دوم دین مورد قبول خدا را اسلام معرفی می‌کند و آیه سوم پذیرش دینی غیر از اسلام را نفی می‌کند.
از کنار هم قرار گرفتن این سه مضمون، نتیجه گرفته شده است که اسلام مورد رضایت خداوند پس از واقعه غدیر، اسلام کامل‌شده‌ای است که ولایت و امامت در آن جایگاه خود را یافته است.[۱۷]
جمع‌بندی
آیه ۱۹ سوره آل‌عمران اسلام را دین نزد خداوند معرفی می‌کند. در یکی از نقل‌های خطبه غدیر، این آیه همراه با آیه ۸۵ آل‌عمران و در ادامه مضمون آیه اکمال مورد استناد قرار گرفته است.
در برخی پژوهش‌های غدیری، کنار هم قرار گرفتن این آیات به‌عنوان قرینه‌ای بر پیوند میان اکمال دین، اسلام، تسلیم و ولایت تحلیل شده است.
بر اساس این دیدگاه، اسلام حقیقی به معنای تسلیم در برابر همه فرمان‌های خداوند است و پذیرش فرمان الهی درباره ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرد.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۴۷–۱۵۱.
- ↑ اسرار غدیر، ص۲۰۲.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۴۹–۱۵۶.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۹۳.
- ↑ اسرار غدیر، ص۲۰۲.
- ↑ الیقین باختصاص مولانا علی علیه‌السلام بإمرة المؤمنین، ص۳۵۲.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۴۸–۱۴۹.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۴۹–۱۵۱.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۴۸–۱۴۹.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۴۸–۱۴۹.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۴۹–۱۵۱.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۴۹–۱۵۱.
- ↑ بحارالانوار، ج۷۵، ص۲۲۰.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۷، ص۱۷۴.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۵۳–۱۵۵.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۵۵–۱۵۶.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۴۹–۱۵۱.
منابع
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- الیقین باختصاص مولانا علی علیه‌السلام بإمرة المؤمنین؛ علی بن موسی بن طاووس، تحقیق محمدباقر انصاری و محمدصادق انصاری، بیروت: دارالعلوم، ۱۴۱۰ق.