ولایت

ولایت، به معنای سرپرستی، مالکیت تدبیر و صاحب اختیار بودن است و منظور از ائمه علیهم‌السلام، دوازده امام بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله که جانشین و خلیفه ایشان و منصوب از طرف خداوند هستند. با توجه به آیات قرآن کریم، امامان هم دارای ولایت هستند همان ولایتی که خدای تبارک و تعالی دارد. بدین معنا که گفتار و رفتار آنان برای ما در مورد مسائل فقهی و غیر فقهی حجت است و با اذن خداوند می‌توانند در امور هستی دخل و تصرف نمایند. یکی از موضوعاتی که پیامبر خدا صلی الله علیه وآله در خطبه غدیر بیان فرمودن مقام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است که در جمله من کنت مولاه فعلی مولاه بدان اشاره فرموده است. برای این مقام شئوناتی هست که در ذیل به آن اشاره می‌کنیم.

ولایت در لغت و اصلاح

ولایت یکی از واژه‌های کلیدی در اندیشهٔ اسلامی است که فهم دقیق آن، به بررسی ریشهٔ لغوی، ساختار صرفی و معانی گوناگون مشتقات آن وابسته است. واژه‌های «ولاء»، «ولایت»، «ولیّ»، «والی»، «مولی»، «توالی» و «اولی» همه از ریشهٔ «و. ل. ى» گرفته شده‌اند. از این میان، «ولی» به سکون لام، بنیادی‌ترین ساختار معنایی این خانوادهٔ واژگانی است و دیگر مشتقات را باید با توجه به آن فهمید.

ساختار صرفی «ولی»

«ولی» به سکون لام بر وزن «رمی» مصدر است و فعل ثلاثی آن بر دو وزن آمده است: نخست «وَلِیَهُ، یَلِیهِ». دوم «وَلَى، یَلِى».

از نظر معنا، «ولی» به سکون لام به معنای قرب و نزدیک شدن آمده است. همچنین به باران بهاری که بعد از باران «وسمی» می‌آید و موجب سرسبزی و شادابی زمین می‌گردد، «ولی» گفته می‌شود. معنای دیگر آن، حاصل شدن دوم بعد از اول، بدون اندک فاصله‌ای است. گفته می‌شود «تباعد بعد ولی»؛ یعنی پس از نزدیک شدن، دور شد. «جلس مما یلینى»؛ یعنی نزدیکم نشست. «الدار ولیة»؛ یعنی خانه نزدیک است. «داره ولى دارى»؛ یعنی خانهٔ او نزدیک خانهٔ من است.

با مراجعه به کتاب‌های لغت روشن می‌شود که «ولی» به معنای مطلق قرب و نزدیک شدن است، نه فقط قرب معنوی خاص، چنان‌که از تعبیر راغب استفاده می‌گردد، و نه فقط قرب حسی خاص که بعد تعمیم داده شده باشد. لغویان گفته‌اند: «وَلِىَ: أصل صحیح یدلّ على قرب» و «الوَلِىّ: القرب و الدنوّ»، بدون اینکه قرب را به حسی یا معنوی مقید کنند. این تعبیر مطلق نشان می‌دهد که «ولی» در حقیقت به معنای قرب مطلق است.

معنای «ولاء»

«ولاء» به فتح و کسر واو مصدر است. ولاء به کسر واو مصدر مفاعله است؛ چون «والى، یوالى، موالاة و ولاء». ولاء به فتح واو مصدر تفعیل است؛ چون «سلام» و «کلام»، یا مصدر ثلاثی مجرد بر وزن «فعال». در هر صورت، «ولاء» به معانی زیر آمده است:

• قرب؛ که اصل همهٔ معانی است.
• قرابت؛ اعم از سببی و نسبی. اطلاق ولاء بر «معتق» از همین باب است، زیرا مراد قرب یکی از دو شخص یا بیشتر است به وجهی که موجب ارث بردن یکی از دیگری می‌گردد، بدون وجود سبب و نسب. ولاء قرابت سه قسم است: ولاء عتق، ولاء ضامن جریره و ولاء امام.
• محبت و صداقت؛ چنان‌که دربارهٔ حضرت امیر علیه‌السلام آمده است: «اللّهم وال من والاه و عاد من عاداه».
• نصرت و تقویت.
• ملک و میراث.
• ولی و اولیا.
• آمدن پشت سر هم و بدون فاصله.

همهٔ این معانی به قرب بازمی‌گردد؛ چنان‌که ابن‌فارس می‌گوید: «و الباب کلّه راجع إلى القرب».

«ولایت»: فتح و کسر

واژهٔ «ولایت» به فتح و کسر واو استعمال شده و در هر دو صورت مصدر است؛ چنان‌که گفته می‌شود: «ولى الشیء و علیه وَلایة و وِلایة». با این تفاوت که «ولایت» به کسر واو مصدر «والى» به معنای امارت و سلطنت است، اما «ولایت» به فتح واو مصدر «ولىّ» ضد «عدوّ» می‌باشد. خلیل بن احمد نیز گفته است ولایت مصدر موالات و والی است.

در اینکه «ولایت» به فتح مصدر است نزاعی نیست، ولی در مصدربودن «ولایت» به کسر واو دو نظر وجود دارد:

1. «ولایت» به کسر واو مصدر «ولى، یلى» است؛ زیرا فعل ثلاثی مفتوح‌العین که بر حرفه و صناعت دلالت داشته باشد، مصدرش بر وزن «فعاله» به کسر فاء است؛ مانند «خیاطه» و «تجارة». «ولایت» به کسر واو نیز چنین است و بر طلب و اصلاح و قیام و ادارهٔ امور دلالت دارد.
2. «ولایت» به کسر واو اسم مصدر است؛ مانند «امارة» و «نقابة»؛ زیرا «ولایت» به کسر واو اسم است برای آنچه تولیت آن را به عهده گرفته‌اند و قیام به آن نموده‌اند. هنگام ارادهٔ مصدر، واو را فتحه می‌دهند. این نظر به سیبویه منتسب است.

«ولایت» به معانی صاحب‌اختیار، سرپرست، سلطان، نصرت، محبت، دوستی، قرابت و خطه و بلاد سلطان به کار برده می‌شود. در اینکه کدام یک از این معانی، معنای حقیقی «ولایت» به فتح یا کسر واو است، اختلاف وجود دارد. از کتاب‌های لغت به دست می‌آید که لغویان در این باره دو دسته‌اند: عده‌ای هر دو کلمه را به یک معنا گرفته‌اند و برخی دیگر بین آنها تفاوت قائل شده‌اند.

دستهٔ اول سه بیان دارند:

1. هر دو کلمه به معنای نصرت و یاری کردن است؛ چنان‌که این معنا از ابن‌بری در ضمن آیهٔ مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ نقل شده است. گفته می‌شود «هم علىّ ولاية»؛ یعنی آنان در خیر و شر، ید واحده‌اند.
2. هر دو کلمه به معنای قرابت است؛ چنان‌که از «المحیط» استفاده می‌گردد.
3. هر دو کلمه به معنای تولّی امر و دولت است. این دو کلمه مانند «دَلالت» و «دِلالت» است که حقیقت هر دو واژه همان تولّی امر و دولت است؛ چنان‌که صاحب مفردات و مجمع‌البحرین گفته‌اند. این معنا از بیان زمخشری در «اساس البلاغة» نیز استفاده می‌گردد که گفته است: «ولى ولاية، و هو والى البلد». ابن‌درید هم ولایت را به معنای امارت کردن گرفته است.

دستهٔ دوم از اهل لغت نیز دیدگاه‌های متفاوتی دارند:

1. «ولایت» به فتح، مصدر و به معنای بلاد سلطان است. بر همین مبنا به یک استان «ولایت» و به همهٔ بلاد «ولایتی» گفته می‌شود. «ولایت» به کسر، به معنای خطه، امارت، سلطنت و بلاد تحت تسلط است.
2. «ولایت» به فتح به معنای ربوبیت، نصرت و نسب است و «ولایت» به کسر به معنای امارت و تولّی امر. در «مفردات» راغب عکس این مطلب آمده است؛ یعنی ولایت به کسر به معنای نصرت و ولایت به فتح به معنای تدبیر و سرپرستی است.
3. «ولایت» به فتح به معنای محبت و نصرت و به کسر به معنای سلطنت و بلاد تحت تسلط سلطان است.

در «مجمع‌البحرین» آمده است ولایت به معنای محبت اهل بيت عليهم‌السلام و تبعیت و تأسی به آنها در اعمال و اخلاق از همین باب است. در «لسان العرب» به نقل از ابن‌اثیر آمده است «ولایت» به کسر، مشعر به تدبیر و قدرت و فعل است و مادامی که هر سه در ولایت جمع نباشد، اسم «والی» بر او اطلاق نخواهد شد.

تفاوت «وَلايت» و «وِلايت»

کلمهٔ ولایت دو بار در قرآن آمده و در هر دو مورد به فتح واو و کسر آن قرائت شده است. بعضی گفته‌اند از حیث معنا تفاوت دارد و بعضی گفته‌اند تفاوت ندارد. معتقدان به تفاوت سه بیان دارند:

1. نخست، «وَلايت» به معنای ربوبیت، محبت، نصرت، موالات و صله است و «وِلايت» به معنای تولیت و سلطنت.
2. دوم، «وِلايت» به معنای نصرت و «وَلايت» به معنای سلطنت است.
3. سوم، «وَلايت» متعلق به خالق و «وِلايت» متعلق به مخلوق است.

اما قائلان به عدم تفاوت میان آن دو می‌گویند هر دو کلمه دو لغت و به یک معناست؛ یعنی هر دو به معنای قرب و دولت می‌باشد.

فرق «ولايت» و «نصرت»

با این که نصرت یکی از مصادیق ولایت است، بین ولایت به معنای سرپرستی و نصرت تفاوت وجود دارد؛ چنان‌که گفته‌اند در جایی که هیچ کاری از مولای‌علیه ساخته نیست، همچون کودک، جای ولایت و سرپرستی است، اما در جایی که کاری از او ساخته است اما کمبودی در میان است، جای نصرت می‌باشد. خداوند متعال خود را هم برای نصرت و هم برای ولایت کافی می‌داند: وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ وَ كَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَ كَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا و آنانی را که به ولایت غیر رو می‌آورند به کسانی تشبیه می‌نماید که به تار عنکبوت متمسک می‌گردند: مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا اما اینکه نصرت یکی از مصادیق ولایت است، به این جهت است که معنای اصلی ولایت قرابت و نزدیکی است و نصرت و محبت هم در واقع عبارت است از اینکه دو کس در اثر قرب به هم، از دوستی یکدیگر برخوردار و ناصر و یاور یکدیگر باشند. این معنا هم بین انسان‌ها نسبت به یکدیگر و هم بین خداوند و بندگان او فرض دارد. از این گذشته، نصرت از تبعات ولایت است؛ زیرا تا قدرتی نباشد نصرتی تحقق نمی‌یابد و ضعیف به سوی کسی دست مددخواهی دراز می‌نماید که سرپرستی صاحب اقتدار است.

دو معنای محوری: سلطنت و قرب

از میان معانی ولایت، دو معنا توجه ویژه‌ای می‌طلبد: سلطنت و امارت، و قرب و قرابت؛ زیرا در هر یک از این دو مورد ادعای معنای حقیقی بودن برای «ولایت» شده است.

کسانی که قائل‌اند معنای حقیقی ولایت سلطنت است دو دلیل دارند:

1. نخست نقل اهل لغت؛ چنان‌که برخی تصریح کرده‌اند حقیقت ولایت همان تولّی امر و دولت است.
2. دوم تبادر؛ یعنی آنچه از کلمهٔ ولایت به ذهن تبادر می‌شود، همان معنای امارت و سلطنت است، نه غیر آن.

کسانی که معتقدند معنای حقیقی ولایت قرب است نیز دو دلیل دارند:

1. نخست از باب «تردّ الأشياء إلى أصولها» باید دید ریشهٔ ولایت به چه معناست. ریشهٔ اصلی ولایت «وَلِىَ» به سکون لام بوده و آن هم به معنای قرب است؛ چنان‌که اهل لغت چنین معنا کرده‌اند. فخرالدین طریحی نیز تصریح نموده و در ضمن معنای ولاء می‌گوید: «و أصله القرب و الدنوّ».
2. دوم در تمام مشتقات این ماده معنای قرب وجود داشته و سایر معانی ولایت نیز به این معنا بازمی‌گردد؛ چنان‌که ابن‌فارس گفته است: «و الباب کلّه راجع إلى القرب».

با توجه به این مطالب، می‌توان ادعا کرد معنای حقیقی و اصلی ولایت همان قرب است، اما به صورت کلی و تشکیکی که فرد اکمل و اظهر آن همان امارت و سلطنت است. منتهی این قرب موجود در امارت، قرب خاصی است که موجب اولویت به تصرف و سلطنت می‌گردد.

«ولی»

«ولی» مشتق از «ولى» به سکون لام و از نام‌های پروردگار متعال است و به معانی زیر به کار برده شده است:

• والی، حاکم، سرپرست، مدبر، متصرف در امور و ولی نعمت. خداوند ولی است؛ یعنی متولی امور خلایق و مالک و متصرف در تمام اشیاست. ولی یتیم، ولی زن، ولی رعیت و ولی دم هم از همین مقوله است. ابن‌فارس گفته است: «کلّ من ولى أمر أحد فهو ولیّه». در این صورت «ولی» از «فعیل» به معنای فاعل است.
• مطیع و تابع; مانند ولایت بندگان نسبت به خداوند که گفته می‌شود «المؤمن ولیّ اللّه». در این صورت «فعیل» به معنای مفعول است.
• اولی و سزاوارتر; مانند ولایت خداوند نسبت به بندگان و ولایت پیامبر و امام نسبت به امت و رعیت و ولایت ولی یتیم و زن و ولی دم نسبت به یتیم و زن و دم. ظاهراً این معنا با معنای اول تفاوت ندارد.
• قریب و نزدیک، بدون فاصله. نزدیک بودن دو شیء یا حسی است؛ مانند باریدن باران بعد از باران بهاری که موجب سرسبزی و خرّمی زمین می‌گردد و عرب‌ها به آن باران «ولی» می‌گویند؛ یا معنوی است؛ مانند دوستی دو دوست صمیمی که از نظر روحی چنان به هم نزدیک می‌گردند که فاصله‌ای بین آن دو نیست.
• تابع محب; چنان‌که به نقل از ابوالعباس دربارهٔ معنای قول پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله «من کنت مولاه فهذا علىّ مولاه» گفته‌اند: معنای آن «من أحبّنى و تولّانى فلیتولّه» است؛ یعنی هر کس مرا دوست داشته و ولایت مرا دارد، باید ولایت علی علیه‌السلام را داشته باشد و از او تبعیت نماید.
• صدیق و دوست.
• ناصر و یاور.
• بارانی که بعد از باران بهاری می‌آید و موجب سرسبزی و شادابی زمین می‌گردد.
• هم‌قسم، هم‌پیمان، همسایه، حافظ نسب، خویشاوند و ابن‌عم، آزادکننده و آزادشده.

«مولی»

«مولی» مصدر میمی یا اسم مکان است و در زبان عرب به معانی زیر کاربرد دارد: ولی و سرپرست؛ مالک، صاحب، اولی، محب، خویشاوند سببی و نسبی همچون عمو و برادر، تابع و پیرو، منعم و منعم‌علیه، عبد، شریک، معتق و معتق، رب، قریب، هم‌قسم، هم‌پیمان، همسایه، ناصر، و نیز به معنای مولی در دین و سید و امام و مولای موالات. برای کلمهٔ «مولی» در کتاب‌های لغت از چهار تا بیست‌وهفت معنا و مصداق ذکر کرده‌اند.

دربارهٔ معنای حقیقی «مولی» نیز مانند «ولی» چند احتمال وجود دارد:

1. نخست اینکه «مولی» حقیقت در «اولی به شیء» است و در این معنا حقیقت و در سایر معانی مجاز است، یا به صورت مشترک معنوی؛ به همان دلایلی که دربارهٔ معنای حقیقی «ولی» ذکر شد. علامه امینی بعد از نقل بیست‌وهفت معنا متذکر می‌شود معنای حقیقی مولی همان اولی به شیء است: «إنّ الحقیقة من معانى المولى لیس إلاّ الأولى بالشیء».
2. دوم اینکه معنای حقیقی مولی مالک است؛ چنان‌که از عبارت زبیدی استفاده می‌گردد.
3. سوم اینکه معنای حقیقی مولی همان قرب است؛ زیرا ریشهٔ آن «ولی» به این معناست. بر این اساس همهٔ معانی مولی به قرب بازمی‌گردد؛ چنان‌که ابن‌فارس تصریح دارد و بعد از نقل معانی مولی می‌گوید: «کلّ هؤلاء من الولى و هو القرب».
4. سایر معانی مولی مصادیق و افراد این قرب است؛ مانند ولی. لكن اظهر مصادیق قرب و اکمل افراد آن همان سلطنت و اولی به تصرف است؛ یعنی مرتبه‌ای از مراتب قرب که موجب سلطنت و اولویت می‌گردد.

اقسام ولایت

در اینکه خداوند بر همهٔ کائنات و موجودات ولایت، سلطنت و سیطره دارد، هیچ نزاعی نیست؛ زیرا کسی که وجود خالق متعال را بپذیرد، ناگزیر خود را تحت ولایت او و او را محیط بر خود می‌داند. قرآن کریم می‌فرماید: وَ هُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَ يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَ هُمْ لَا يُفَرِّطُونَ ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ أَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ؛ یعنی اوست که قهر و اقتدارش فوق بندگان است و برای حفظ شما فرشتگانی می‌فرستد تا هنگامی که مرگ یکی از شما فرا رسد، فرستادگان ما او را می‌میرانند و کوتاهی نمی‌کنند. سپس به سوی خداوند که مولای به حق آنان است بازگردانده می‌شوند. آگاه باشید حکم و حساب خلق از آنِ خداست و او سریع‌ترین حساب‌رسان است.

ولایت ذاتی خداوند سه قسم است: عام، خاص و اخص.

1. ولایت عام: با ربوبیت مطلق پروردگار همراه است و همهٔ موجودات و مخلوقات را دربر می‌گیرد؛ چنان‌که قرآن می‌فرماید: وَ هُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ و أَلَا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ.
2. ولایت خاص: ولایت خداوند نسبت به همهٔ مؤمنان است؛ چنان‌که فرموده است: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ و وَ اللَّهُ وَلِيُّ الْمُتَّقِينَ.
3. ولایت اخص: ولایت خداوند نسبت به انبیا و اولیاست؛ چنان‌که فرموده است: إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَ هُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ. این ولایت، رحمت و عنایت خاص پروردگار نسبت به انبیا و اولیا است، نه سایر مؤمنان.

این اقسام مربوط به ولایت تکوینی خداوند است. اما ولایت تشریعی خداوند عام است؛ یعنی نسبت به مؤمن و کافر یکسان است و هیچ عاقلی از تحت ولایت تشریعی خداوند بیرون نیست؛ زیرا کفار و منافقان نیز همانند اهل ایمان، در برابر اصول موظف به اعتقاد و در برابر فروع مکلف به انقیادند.

ولایت تکوینی و تشریعی

خداوند دو سنخ ولایت دارد:

1. ولایت تکوینی: قرآن کریم ولایت تکوینی خداوند را چنین بیان می‌فرماید: إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ؛ یعنی چون ارادهٔ آفریدن چیزی را بفرماید، به محض اینکه بگوید موجود باش، موجود می‌شود. در ولایت تکوینی، ارادهٔ خداوند مساوی با تحقق متعلق اراده است و تخلف در آن راه ندارد.
2. ولایت تشریعی: جعل قوانین از سوی خداوند برای هدایت و سعادت بشر است که از طریق ارسال رسل و تبیین آن برای انسان‌ها تحقق می‌یابد و ممکن است در آن تخلف رخ دهد؛ همان‌گونه که فرموده است: وَ مَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ.

ولایت پیامبران و اولیا

در اینکه پیامبران و اولیای الهی دارای ولایت هستند، بحثی نیست؛ اما باید دید این ولایت به چه معناست. آیا در طول ولایت پروردگار است یا در عرض آن، یا هیچ‌کدام؟ و آیا به معنای تفویض امور به پیامبران و اولیاست؟ برخی ولایت پیامبران و اولیا را «ولایت طولی» می‌دانند؛ یعنی ولایت ذاتی از آنِ خداست و ولایت پیامبران و اولیا، ولایتی جعلی است. اینان می‌گویند این ولایت به معنای تفویض امور به پیامبران و خلفای الهی است؛ چنان‌که از ظاهر آیه إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ این مطلب استفاده می‌شود.

علاوه بر آن، در حدیثی آمده است: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمود: خداوند متعال پیامبرش را به دوستی خود پروراند و فرمود: «به راستی که تو دارای خلق عظیمی»؛ آن‌گاه امر را بدو واگذار کرد و فرمود: «آنچه پیامبر به شما داد، بگیرید و آنچه بازداشت و نهی کرد، وانهید» و باز فرمود: هر که رسول خدا را اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده است. سپس امام فرمود: پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله کار را به علی علیه‌السلام واگذار کرد و او را امین دانست. شما شیعیان این را قبول کردید و دیگران منکر شدند. به خدا سوگند ما دوست داریم که شما همراه ما سخن بگویید و همراه ما خموش باشید. ما میان شما و خداوند واسطه و مسئولیم. خدا برای هیچ‌کس در مخالفت امر ما خیری قرار نداده است.

اما این برداشت، یعنی تفویض امور، درست نیست؛ زیرا ولایت پیامبران و اولیای خداوند نه در طول ولایت خداوند است و نه در عرض آن، بلکه پیامبران و خلفای الهی از مظاهر ولایت پروردگارند. انبیا و اولیا به استقلال از خود چیزی ندارند و هر چه هست از آنِ اوست. آنان همه ریزه‌خواران نعمت او هستند و پیمودن صراط عبودیت به آنان بها و مقام داده است: وَ مَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى.

ولایت ائمه در خطبه غدیر

در خطبه غدیر، تأکید عجیبی بر انحصار دوازده امام علیهم السلام در این عدد شده و اینکه هیچ فردی به هیچ عنوان در شئون آنان شراکتی ندارد، و از سوی دیگر اصرار بر قبول همه آنان و عدم تفکیک و جدائی بین ایشان در شؤون امامت گردیده است. این بدان جهت است که همه امامان علیهم السلام از طرف خدا و رسول با شئون واحد نصب شده‌اند، و هرگونه تشکیک و خدشه در این امر در واقع تشکیک درباره فرمان الهی و پشت پا زدن به کسانی است که خداوند مقام آنان را امضا نموده است.

از جانب دیگر انحصارِ عدد امامان علیهم السلام به این معنی است که هیچ‌کس دیگری لایق این شأن نیست، و اگر کسی در قبول ایشان تشکیک کند درباره خداوند شک کرده است. در این باره عبداللَّه بن عباس به معاویه گفت: «وَ تَعْجَبُ -یا مُعاوِیَةُ - اَنَّ رَسُولَ اللَّه صلی الله علیه وآله سَمَّی الأئِمَّةَ بِغَدیرِ خُمٍّ …، یَحْتَجُّ عَلَیْهِمْ وَ یَأْمُرُ بِوِلایَتِهِمْ»: «ای معاویه، تعجب می‌کنی که پیامبرصلی الله علیه وآله در غدیر خم ائمه علیهم السلام را نام برد …، و بدین وسیله حجت را بر آنان تمام کرد و دستور به اطاعت آنان داد».

در خطبه غدیر برای تعیین امامان به کلمه «هذا علی» در چند مورد خطبه، و نیز نام بردن امام حسن و امام حسین علیهما السلام برمی‌خوریم که نسل امامت را روشن می‌نماید. مسئله معرفی و بلند کردن بازوان امیرالمؤمنین علیه السلام صراحت را کامل نموده و راه هرگونه تشکیک را بسته است.

در چند مورد هم به این عبارات تصریح شده است:

• - «امامت تا روز قیامت در نسل من و در فرزندان من است».
• - «امامان از فرزندان من و از صلب علی علیه السلام خواهند بود». در مورد لزوم قبول همه دوازده امام در خطبه غدیر به این جمله برمی‌خوریم:
• - «هر کس درباره یکی از امامان شک کند در همه آنان شک کرده است، و شک کننده درباره ما در آتش خواهد بود».

همچنین در خطبه به وجود نورانی ایشان تصریح شده، آنجا که می‌فرماید: «نور از جانب خداوند در من و سپس در علی بن ابی طالب علیه السلام و سپس در نسل او تا مهدی قائم علیه السلام قرار داده شده است». پس از نزول آیه النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ …، هنوز مردم مدینه در پیِ معنی و مفهوم این آیه بودند که خداوند سه آیه دیگر از قرآن نازل کرد، که در هر سه مسئله ولایت به میان آمده بود و بار دیگر اهمیت موضوعِ ولایت انگیزه‌ای برای سؤال مردم شد.

این سه آیه عبارت بود از:

• یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّه وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّه وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّه وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید از خدا و رسول و صاحب اختیاران خود پیروی کنید. اگر در چیزی نزاع کردید آن را به خدا و رسول ارجاع دهید، اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید. این بهتر است و از جهت تأویل نیکوتر است».
• أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّه الَّذِینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّه وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً وَ اللَّه خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ: «آیا گمان کرده‌اید که رها می‌شوید در حالی که هنوز خدا باید جهاد کنندگان از شما را ببیند که جز خدا و رسول و مؤمنین محل اعتمادی برای خود برنگزیده اند؛ و خدا به آنچه انجام می‌دهید آگاه است».
• إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّه وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ: «صاحب اختیار شما خدا و رسول و کسانی هستند که ایمان آورده نماز را بپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌پردازند».

با در نظر گرفتن این سه آیه، و اینکه مراسم عظیم غدیر به دستور خداوند و برای پاسخ به چند سؤال حیاتی پیرامون رکن اعتقادی ولایت تشکیل شد، نتایج زیر بدست می‌آید که تفسیری بر آیات مذکور نیز هست:

• سؤال: آیا مسئله ولایت و صاحب اختیاری مردم مخصوص افراد خاصی است یا آنکه منظور اصل بدست گرفتن امور مردم است و افراد آن مهم نیستند و می‌توانند در هر زمانی انتخاب شوند؟
  • پاسخ: ولایت و صاحب اختیاری مردم نه تنها عمومیت ندارد، بلکه مخصوص دوازده نفرِ معین شده است، که مقام عصمت را دارند.
• سؤال: پشتوانه این ولایت و صاحب اختیاری مردم چیست؟
  • پاسخ: ولایتِ خدا اصل و ریشه این ولایت بر مردم است. در پله دوم ولایت رسول اللَّه صلی الله علیه وآله است، و در امتداد آن ولایت ائمه علیهم السلام قرار دارد؛ بنابراین ولایت پیامبر و امام به ترتیب تکیه بر ولایت اول دارد، که ولایت خالق جهان بر مخلوقاتش است.
• سؤال: آیا ولایت مخصوص علی علیه السلام است؟
  • پاسخ: علی و جانشینانش تا روز قیامت صاحب این ولایتند، که عبارتند از حسن و حسین و نه نفر از فرزندان حسین علیهم السلام.
• سؤال: محدوده این ولایت چقدر است؟
  • پاسخ: عیناً مانند ولایت پیامبر صلی الله علیه وآله است و هیچ فرقی ندارد، و به معنای صاحب اختیاری بر همه مردم در همه ابعاد حتی امور شخصی آنان است.
• سؤال: اهمیت ولایت چقدر است؟
  • پاسخ: با این ولایت دین کامل شده و رسالت پیامبر صلی الله علیه وآله به عنوان ختم نبوت به انجام رسیده است.

بنابراین مردم هنگام نزول این آیات درباره ولایت سؤالاتی داشتند و به امر خدا وعده آنها غدیر قرار داده شد، و واقعاً جواب‌های کاملی برای سؤالات خود یافتند.

ولایت ائمه علیهم السلام اراده خداوند

با اینکه کوردلان همیشه در صدد فرار از فرامین الهی و هدایت‌های ذوالجلالی هستند، ولی مؤمنین حقیقی در صدد یافتن راه دقیق خدایی هستند که قبولی آن نزد پروردگار صد در صد باشد و جای شبهه ای نداشته باشد. از اینجاست که وقتی مؤمنین، اراده پروردگار درباره انتخاب شدگان او را در غدیر دانستند، آن را مهم‌ترین جشن خود در بزرگ‌ترین عیدشان تلقی کردند و قلوبشان نور باران شد. امیرالمؤمنین علیه السلام این برخورد زیبای مؤمنین با غدیر را در عبارتی دل‌انگیز چنین فرموده است:

خداوند دینی را قبول نمی‌کند مگر با ولایت آنکه به ولایتش دستور داده و اسباب اطاعتش با تمسک به دستاویزهای او و اهل ولایتش نظام می‌یابد. این است که خداوند در روز غدیر بر پیامبرش فرستاد آنچه بیانگر اراده اش درباره انتخاب شدگانش بود و به او دستور ابلاغش را داد …، و برای او حفظ از منافقین را ضمانت نمود. خداوند دینش را کامل نمود و چشم پیامبرش و مؤمنین و تابعین را روشن ساخت.

ولایت ائمه علیهم السلام در آیات قرآن

در غدیر منافقین سؤالی مطرح کردند که نشان می‌داد هدف آن قرار دادن آیاتی از قرآن در برابر آیات غدیر است!

آنان سه آیه اَطیعُوا اللَّهَ وَ اَطیعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِی الأَمْرِ مِنْکُمْ و اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ و اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لا الْمُؤْمِنینَ وَلیجَةً را مطرح کردند.

هر سه آیه ظاهری کلی داشت و سه کلمه «اولی الامر» در آیه اول و «زکات در حال رکوع» در آیه دوم و «مؤمنین» در آیه سوم قابلیت انطباق بر مصادیق مختلفی داشت. اما پیامبرصلی الله علیه وآله درباره هر سه آیه بارها فرموده بود که منظور از این موارد فقط علی بن ابی طالب علیه السلام است. اکنون منافقین با پیش کشیدن این سه آیه، تفسیر همیشگی پیامبرصلی الله علیه وآله را درباره آنها زیر سؤال بردند و گفتند: «آیا این سه آیه مخصوص علی علیه السلام است»؟

پیامبر صلی الله علیه وآله فرصت را بسیار مناسب برای بستن راه هر شبهه ای دید و با سؤال کنندگان وارد گفتگو شد تا با ذکر تفصیلی درباره آیات مزبور به تکمیل مفاهیم خطبه غدیر بپردازد. آن حضرت ابتدا در پاسخ آنان یازده امام را به علی علیه السلام اضافه کرد و فرمود: «آری، این آیات درباره علی و جانشینان من تا روز قیامت است»!

منافقین گفتند: یا رسول اللَّه، آنان را برای ما بیان فرما. حضرت که منتظر چنین سؤالی بود پاسخ داد: علی برادرم و وزیرم و وارثم و وصیم و خلیفه ام در امّتم و صاحب اختیار هر مؤمنی بعد از من، سپس پسرم حسن، و سپس حسین، و بعد از او نُه نفر از فرزندان پسرم حسین، یکی پس از دیگری که قرآن با آنان است و آنان با قرآنند. از آن جدا نمی‌شوند و قرآن از آنان جدا نمی‌شود تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند.

با معرفی دوازده امام علیهم السلام اکنون جای آن بود که دست و پای نفاق بسته شود و با نشان دادن گستره ولایتِ امامان، همسان بودن و صاحب اختیاری آنان با صاحب اختیاری خود اعلام گردد. برای این منظور پیامبر صلی الله علیه وآله در پیشگاه مردم رو به علی علیه السلام کرد و فرمود: «هر کس تو را اطاعت کند مرا اطاعت کرده، و هر کس مرا اطاعت کند خدا را اطاعت کرده است؛ و هر کس از تو سرپیچی کند از خدای تعالی سرپیچی کرده است».

ولایت ائمّه علیهم السلام ولایت الله

در فرازی از بخش سوم خطبه غدیر، پیامبر صلی الله علیه وآله برای آنکه عصاره سخن را در آغاز خطابه بیان کرده باشد، در فراز بعدی با خاطر نشان کردن اینکه آخرین خطابه من در چنین شرایطی بوده و غدیر یک امر الهی است، مراحل صاحب اختیاری خدا و رسول و علی و یازده امام علیهم السلام را به صورت سلسله ای متصل ترسیم کرد و فرمود: خداوند عز و جل صاحب اختیار شماست، و در درجه بعدی پیامبر و بعد از او علی است که به امر خدا اختیار شما را دارد، و سپس امامت در فرزندان او تا قیامت قرار دارد.

«مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّهُ آخِرُ مَقامٍ اَقُومُهُ فی هذَا الْمَشْهَدِ، فَاسْمَعُوا وَ اَطیعُوا وَ انْقادُوا لاَمْرِ اللَّهِ رَبِّکُمْ، فَاِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ مَوْلاکُمْ وَ اِلهُکُمْ، ثُمَّ مِنْ دُونِهِ رَسُولُهُ وَ نَبِیُّهُ الْمُخاطِبُ لَکُمْ، ثُمَّ مِنْ بَعْدی عَلِیٌّ وَلِیُّکُمْ وَ اِمامُکُمْ بِاَمْرِ اللَّهِ رَبِّکُمْ، ثُمَّ الاِمامَةُ فی ذُرِّیَّتی مِنْ وُلْدِهِ اِلی یَوْمٍ تَلْقَوْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ»:

ای مردم، این آخرین باری است که در چنین اجتماعی به پا می‌ایستم. پس بشنوید و اطاعت کنید و در مقابل امر خداوند پروردگارتان سر تسلیم فرود آورید، چرا که خداوند عز و جل صاحب اختیار شما و معبود شماست، و بعد از خداوند رسولش و پیامبرش که شما را مخاطب قرار داده، و بعد از من علی صاحب اختیار شما و امام شما به امر خداوند است، و بعد از او امامت در نسل من از فرزندان اوست تا روزی که خدا و رسولش را ملاقات خواهید کرد.