طرق حدیث من کنت مولاه (کتاب)
طرق حدیث من کنت مولاه رساله‌ای حدیثی از شمس‌الدین محمد بن احمد بن عثمان ذهبی، محدث و رجال‌شناس اهل‌سنت در قرن هشتم هجری، است که با تحقیق و تصحیح سید عبدالعزیز طباطبایی منتشر شده است.
عنوان کامل اثر «رسالة طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه» است. موضوع اصلی کتاب، گردآوری و بررسی طرق و سلسله سندهای حدیث «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلیٌّ مَولاهُ» و گزارش‌های مرتبط با واقعه غدیر است.
در این رساله، حدود پنجاه طریق روایی از آثار ذهبی و برخی منابع پیشین، از جمله گزارش‌های مربوط به طبری، گردآوری شده است. مؤلف پس از نقل هر روایت، توضیحی کوتاه درباره سند، راویان و ارزش حدیثی آن ارائه می‌کند.
نویسنده
شمس‌الدین محمد بن احمد بن عثمان ذهبی در سال ۶۷۳ق متولد شد و در سال ۷۴۸ق درگذشت. او از محدثان، تاریخ‌نگاران و رجال‌شناسان برجسته اهل‌سنت در قرن هشتم هجری بود.
ذهبی از نوجوانی به فراگیری علوم قرآن، حدیث، رجال و تاریخ پرداخت و برای استفاده از استادان و محدّثان به شهرهای مختلف شام، حجاز و مصر سفر کرد. وی از شمار زیادی از عالمان عصر خود بهره برد و در دانش رجال و ارزیابی راویان، شهرت یافت.
ذهبی در فقه پیرو مذهب شافعی و در مباحث اعتقادی نزدیک به جریان اهل حدیث بود. آثار او در زمینه تاریخ، رجال، تراجم و نقد راویان، از منابع مهم مطالعات حدیثی اهل‌سنت به شمار می‌رود.
آثار نویسنده
| اثر | اثر |
|---|---|
| سیر أعلام النبلاء | تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام |
| میزان الاعتدال | المغنی فی الضعفاء |
| الکاشف فی معرفة من له روایة فی الکتب الستة | تذکرة الحفاظ |
| العبر فی خبر من غبر | طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه |
محقق کتاب
سید عبدالعزیز بن جواد طباطبایی یزدی، مشهور به محقق طباطبایی، کتاب‌شناس، نسخه‌شناس و پژوهشگر شیعه بود. او در سال ۱۳۰۸ش در نجف اشرف متولد شد و در سال ۱۳۷۴ش درگذشت.
طباطبایی در حوزه کتاب‌شناسی، نسخه‌شناسی، تاریخ تشیع و آثار مربوط به اهل‌بیت فعالیت گسترده‌ای داشت. همکاری با علامه امینی در تدوین و گردآوری منابع الغدیر و همکاری علمی با آقابزرگ تهرانی از فعالیت‌های مهم او بود.
وی نسخه‌های خطی فراوانی را در کتابخانه‌های ایران و دیگر کشورها شناسایی و بررسی کرد و در تصحیح و معرفی بسیاری از آثار حدیثی و تاریخی نقش داشت.
آثار محقق
| اثر | اثر |
|---|---|
| مستدرک الذریعة | أضواء علی الذریعة |
| معجم أعلام الشیعة | تعلیقات علی طبقات أعلام الشیعة |
| تنظیم و تصحیح نقباء البشر | علی ضفاف الغدیر |
| أنباء السماء برزیة کربلا | أهل‌البیت فی المکتبة العربیة |
| الغدیر فی التراث الإسلامي | نهج‌البلاغة عبر القرون |
| مخطوطات اللغة العربیة | فهرست تصانیف کراجکی |
| الحسین علیه‌السلام و السنة | المهدی علیه‌السلام فی السنة النبویة |
| حیاة الشیخ یوسف بحراني | شخصیة علمی و مشایخ شیخ طوسی |
محتوای کتاب
گردآوری طرق حدیث
محتوای اصلی کتاب به گردآوری طرق حدیث «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلیٌّ مَولاهُ» اختصاص دارد. در برخی گزارش‌ها، تنها عبارت حدیث نقل شده و در برخی دیگر، ماجرای غدیر و زمینه تاریخی صدور حدیث نیز آمده است.
مؤلف روایت‌ها را از منابع گوناگون گرد آورده و تلاش کرده است مسیر نقل هر روایت و نام راویان آن را مشخص کند.
بررسی سند و راویان
پس از نقل هر طریق، اطلاعاتی درباره راویان و سلسله سند ارائه می‌شود. این بررسی‌ها بیشتر جنبه رجالی و حدیثی دارد و به شناخت جایگاه راویان، اتصال یا گسست سند و میزان اعتبار نقل‌ها مربوط است.
ذهبی در ارزیابی‌های خود از روش خاص رجالی خویش پیروی کرده است. ازاین‌رو، استفاده از این رساله در مطالعات شیعی نیازمند مقایسه با منابع رجالی و حدیثی دیگر است.
نقل‌های مربوط به غدیر
بخشی از روایت‌های کتاب به واقعه غدیر و خطبه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم مربوط می‌شود. در این گزارش‌ها، نام برخی از صحابه و تابعین به‌عنوان راویان حدیث غدیر آمده است.
کتاب از این جهت، برای بررسی حضور حدیث غدیر در منابع اهل‌سنت و شناخت مسیرهای مختلف نقل آن اهمیت دارد.
نسخه خطی و کار تحقیقی محقق
محقق کتاب در مقدمه خود، درباره نسخه خطی و سابقه bibliographical اثر توضیح داده است. نسخه‌ای از این رساله در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، در ضمن مجموعه‌ای خطی نگهداری می‌شود.
نسخه خطی مورد استفاده، شامل حدود ۲۵ صفحه بوده و در بخش پایانی کتاب، تصویر کامل نسخه خطی نیز ارائه شده است. محقق با مقابله نسخه و منابع کتاب‌شناختی، متن رساله را برای چاپ آماده کرده است.
نام‌های مختلف کتاب
این اثر در منابع کتاب‌شناختی با نام‌های گوناگونی معرفی شده است؛ از جمله:
- طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه
- حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه
- رسالة فی حدیث الغدیر
- رسالة طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه
تعدد این نام‌ها به تفاوت شیوه معرفی نسخه و عنوان‌گذاری در منابع کتاب‌شناسی بازمی‌گردد.
جایگاه کتاب در مطالعات غدیر
طرق حدیث من کنت مولاه از آثار حدیثی مرتبط با بررسی سندی حدیث غدیر است. ویژگی اصلی آن، تمرکز بر طرق روایت و نقل‌های موجود در منابع اهل‌سنت است.
این اثر برای پژوهشگرانی که به دنبال شناسایی راویان، مقایسه اسناد و مطالعه دیدگاه‌های رجالی درباره حدیث غدیر هستند، اهمیت دارد. همچنین می‌توان از آن در کنار آثاری مانند الغدیر، الدرایة فی حدیث الولایة و دیگر کتاب‌های اسنادی غدیر استفاده کرد.
فهرست مطالب
ساختار موضوعی کتاب
- مقدمه محقق
- معرفی نسخه و پیشینه کتاب
- طرق حدیث «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلیٌّ مَولاهُ»
- روایت‌های مربوط به واقعه غدیر
- بررسی سلسله اسناد و راویان
- گزارش‌های نقل‌شده از منابع حدیثی
- بررسی روایت‌های منقول از طبری و دیگر محدّثان
- تحلیل کوتاه رجالی و حدیثی هر طریق
- توضیح درباره نام‌های مختلف رساله
- فهرست راویان
- فهرست منابع
- تصویر نسخه خطی کتاب
کتاب‌های مرتبط
- طرق حدیث الغدیر
- صحابه و حدیث غدیر
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب
- حدیث غدیر
- سند، متن و تفسیر حدیث غدیر
پیوندهای بیرونی
منابع
- طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه، نوشته شمس‌الدین محمد بن احمد ذهبی، تحقیق سید عبدالعزیز طباطبایی، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش، ۱۶۰ صفحه.
- سیر أعلام النبلاء، شمس‌الدین ذهبی.
- تراثنا، بخش معرفی و شناسایی نسخه‌های حدیثی و غدیری.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، عبدالحسین امینی.