خطبة النبی صلی الله علیه و آله و سلم یوم الغدیر (کتاب)
«خطبة النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم یوم الغدیر» یا «جزء فی خطبة النبی فی یوم الغدیر»، اثری منسوب به خلیل بن احمد فراهیدی است که از نخستین کتاب‌های مستقل درباره خطبه غدیر به‌شمار می‌آید. این اثر، متن خطبه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در غدیر خم را ثبت کرده بود و در ادامه، توضیح برخی واژه‌ها و دشواری‌های متن نیز به آن افزوده شد. اصل کتاب امروزه در دسترس نیست، اما عنوان و مشخصات آن در منابع کتاب‌شناختی و تراجم حفظ شده است.[۱]
معرفی کتاب
اهمیت این اثر در آن است که به‌عنوان یکی از نخستین تألیف‌های مستقل درباره غدیر شناخته می‌شود. پیش از آن، گزارش غدیر در ضمن کتاب‌های حدیثی، تاریخی و تفسیری نقل می‌شد؛ اما خلیل بن احمد فراهیدی خطبه غدیر را در جزئی مستقل گرد آورد و بدین‌گونه یکی از قدیمی‌ترین مدارک مکتوب درباره متن خطبه را پدید آورد.
عنوان اثر در منابع به صورت‌های گوناگون ثبت شده است؛ از جمله «جزء فی خطبة النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم فی یوم الغدیر» و «جزء فیه خطبة النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم یوم الغدیر». اختلاف عنوان‌ها به تفاوت نقل‌های کتاب‌شناختی و نسخه‌ای بازمی‌گردد.[۲]
نویسنده
خلیل بن احمد بن عمرو فراهیدی أزدی، مشهور به خلیل بن احمد فراهیدی، از زبان‌شناسان و دانشمندان بزرگ عرب در قرن دوم قمری بود. او در حوزه لغت، نحو، عروض و تدوین فرهنگ عربی نقش مهمی داشت و مؤلف کتاب «العین» دانسته می‌شود. خلیل بن احمد در سال ۱۷۵ق درگذشت.
در انتساب این اثر، میان گزارش‌های کتاب‌شناختی تفاوتی جزئی وجود دارد: برخی منابع خلیل بن احمد را مؤلف و ابوغالب زراری را راوی اثر دانسته‌اند و برخی دیگر نقش ابوغالب را در انتقال و روایت کتاب برجسته کرده‌اند. قدر مشترک این گزارش‌ها، قدمت اثر و ارتباط آن با روایت مکتوب خطبه غدیر است.[۳]
آثار نویسنده
از آثار و نوشته‌های شناخته‌شده خلیل بن احمد فراهیدی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
| العین | العروض |
| رساله النقط و الشکل | خطبة النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم یوم الغدیر |
محتوای کتاب
اصل کتاب مفقود است و متن کامل آن در دسترس پژوهشگران نیست؛ ازاین‌رو جزئیات فصل‌ها و ترتیب داخلی آن را نمی‌توان با قطعیت بازسازی کرد. بر پایه گزارش‌های موجود، محتوای اثر در دو مرحله شکل گرفته است:
ثبت متن خطبه غدیر
هسته نخستین کتاب، متن خطبه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در غدیر خم بوده است. این اقدام، خطبه را از نقل‌های پراکنده جدا کرد و آن را در قالب جزئی مستقل در اختیار راویان و پژوهشگران قرار داد.
توضیح واژه‌ها و دشواری‌های متن
در ادامه، شرح برخی لغات و عبارت‌های دشوار خطبه به اثر افزوده شد. این بخش با تخصص خلیل بن احمد در لغت و زبان عربی تناسب دارد و نشان می‌دهد که کتاب تنها یک ثبت ساده از متن خطبه نبوده، بلکه می‌توانسته برای فهم واژه‌ها و تعبیرهای آن نیز استفاده شود.
جایگاه تاریخی و علمی
این کتاب در تاریخ نگارش آثار غدیر جایگاه ویژه‌ای دارد، زیرا از نخستین نمونه‌های تألیف مستقل درباره خطبه غدیر است. اهمیت آن برای پژوهشگران در چند محور خلاصه می‌شود:
- نشان‌دهنده اهتمام دانشمندان سده‌های نخست به ثبت خطبه غدیر؛
- فراهم‌کردن شاهدی بر قدمت نقل مکتوب خطبه؛
- پیوند دادن دانش لغت و شرح واژه‌ها با مطالعه متن حدیثی؛
- قرار گرفتن در زنجیره منابعی که بعدها گزارش‌های غدیر را حفظ و منتقل کردند.
نسخه‌ها و وضعیت کنونی
اصل اثر در روزگار حاضر مفقود است و اطلاعات آن از کتاب‌های تراجم، فهرست‌ها و آثار کتاب‌شناختی به دست آمده است. بنابراین مشخصات ۳۲ صفحه‌ای و چاپ نجف اشرف مربوط به نسخه‌ای است که در صفحه کتاب معرفی شده و نباید آن را با اصل مفقود اثر یکسان دانست.
کتاب‌های مرتبط
پانویس
منابع
- رسالة أبي غالب الزراري، احمد بن محمد بن سلیمان زراری.
- الذریعة إلی تصانیف الشیعة، آقابزرگ تهرانی.
- الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، عبدالحسین امینی، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، ۱۴۱۶ق.