حدیث غدیر از زبان امیر المؤمنین علیه السلام (کتاب)
حدیث غدیر از زبان امیرالمؤمنین علیه‌السلام کتابی به زبان فارسی، نوشتهٔ محمد محمدیان است که موارد نقل، استناد، احتجاج و گواه‌خواهی امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام دربارهٔ حدیث غدیر را گردآوری و تا حد امکان به‌ترتیب تاریخی تنظیم کرده است.
نویسنده در این اثر نشان می‌دهد که امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در دوره‌های مختلف زندگی خود، از روزهای پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم تا دوران خلافت و حوادثی مانند شورای شش‌نفره، جنگ جمل، جنگ صفین و اجتماع رحبه، به واقعه و حدیث غدیر استناد کرده است. کتاب همچنین زمینه‌های تاریخی هر احتجاج و منابع روایی آن را توضیح می‌دهد.
این کتاب پیش‌تر با عنوان روایت دریا منتشر شده بود و چاپ جدید آن با عنوان «حدیث غدیر از زبان امیرالمؤمنین علیه‌السلام» در دسترس قرار گرفته است.
نویسنده
محمد محمدیان، متولد سال ۱۳۳۶ش، روحانی، پژوهشگر و نویسندهٔ حوزهٔ معارف اسلامی است. او در زمینه‌های تاریخ و سیرهٔ اهل‌بیت علیهم‌السلام، اندیشهٔ سیاسی و اجتماعی اسلام و معارف امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام آثاری نوشته است.
محمدیان در مجموعه‌ای از آثار خود کوشیده است وقایع تاریخی و معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام را با تکیه بر سخنان منقول از خود آنان روایت کند. کتاب‌های «علی از زبان علی»، «فاطمه سلام‌الله‌علیها از نگاه علی علیه‌السلام» و «حسین علیه‌السلام از زبان حسین علیه‌السلام» از نمونه‌های این شیوه‌اند.
آثار نویسنده
| روایت دریا | شهید و شهادت |
| برادری داشتم که | شرحه شرحه |
| قاسطین، مارقین و ناکثین | تصمیم‌های بزرگ جوانی |
| علی علیه‌السلام از زبان علی علیه‌السلام | حسین علیه‌السلام از زبان حسین علیه‌السلام |
| فاطمه سلام‌الله‌علیها از نگاه علی علیه‌السلام | زیبایی‌های کربلا |
| پیمان الهی با اهل ایمان | جاودانهٔ تاریخ |
محتوای کتاب
کتاب با طرح این پرسش آغاز می‌شود که آیا امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام برای اثبات حقانیت و امامت خود به حدیث غدیر استناد کرده است یا خیر. نویسنده در پاسخ، مجموعه‌ای از گزارش‌های تاریخی و روایی را بررسی می‌کند که نشان می‌دهند آن حضرت در موقعیت‌های گوناگون، واقعهٔ غدیر و سخن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را یادآوری کرده است.
روش کتاب، تنظیم تاریخی گزارش‌هاست. نویسنده ابتدا فضای سیاسی و اجتماعی هر واقعه را توضیح می‌دهد و سپس سخن یا احتجاج امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و منابع نقل‌کنندهٔ آن را معرفی می‌کند.
پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
یکی از نخستین گزارش‌های کتاب به روزهای پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم مربوط است. هنگامی که امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام را برای بیعت به مسجد آوردند، آن حضرت به حق خود در خلافت اشاره کرد و از حاضران خواست کسانی که سخن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را در غدیر شنیده‌اند، شهادت دهند.[۱]
این احتجاج نشان می‌دهد که امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام واقعهٔ غدیر را حجتی آشکار و عمومی می‌دانست که حاضران در آن، وظیفهٔ گواهی‌دادن و انتقال آن به دیگران را بر عهده داشتند.
خطبهٔ وسیله
کتاب سپس به خطبه‌ای مشهور به «خطبهٔ وسیله» می‌پردازد که امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم ایراد کرد. در این خطبه، آن حضرت به واقعهٔ غدیر، اعلام ولایت و نزول آیه اکمال اشاره کرده و ولایت خود را کمال دین معرفی کرده است.[۲]
این بخش، پیوند میان واقعه غدیر، ولایت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و کامل‌شدن دین را در سخنان خود آن حضرت بررسی می‌کند.
احتجاج در شورای شش‌نفره
در شورای شش‌نفره‌ای که برای تعیین خلیفه پس از خلیفهٔ دوم تشکیل شد، امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام فضایل و امتیازهای اختصاصی خود را برشمرد و اعضای شورا را سوگند داد که آیا جز او کسی در میان آنان وجود دارد که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم درباره‌اش فرموده باشد: «هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست». اعضای شورا چنین فضیلتی را دربارهٔ شخص دیگری تأیید نکردند.[۳]
این واقعه در منابع حدیثی با عنوان «حدیث مناشده» یا «حدیث انشاد» شناخته شده و از نمونه‌های صریح استناد امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به غدیر در مسئلهٔ خلافت است.
اجتماع مهاجران و انصار در روزگار عثمان
از دیگر موضوعات کتاب، اجتماع گروهی از مهاجران و انصار در مسجد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در دورهٔ عثمان است. در این مجلس، افراد به بیان فضایل قبایل و سوابق خود پرداختند. امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام پس از درخواست حاضران، بخشی از فضایل خود را بیان کرد و از آنان دربارهٔ اعلان ولایتش در روز غدیر اقرار گرفت.[۴]
اهمیت این گزارش در آن است که گروهی از بزرگان مهاجر و انصار، اصل واقعه و اعلان ولایت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام را تأیید کردند.
احتجاج با طلحه در جنگ جمل
پیش از آغاز جنگ جمل، امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در گفت‌وگو با طلحه، او را به خدا سوگند داد که آیا سخن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را در روز غدیر شنیده است. طلحه شنیدن حدیث را تأیید کرد. امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام پس از این اقرار، علت جنگیدن او را پرسید.
نویسنده این گفت‌وگو را نمونه‌ای از کاربرد حدیث غدیر برای اتمام حجت با مخالفان سیاسی و نظامی امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام می‌داند.
استناد در جنگ صفین
کتاب بخشی را نیز به سخنان امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در جنگ صفین اختصاص می‌دهد. آن حضرت در گفت‌وگو با فرستادگان معاویه، آیاتی مانند آیه اطاعت و آیه ولایت را مطرح کرد و سپس به چگونگی اعلان ولایتش از سوی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در غدیر اشاره نمود.[۵]
در این گزارش، ولایت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام همانند ولایت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، به معنای اولویت و حق سرپرستی معرفی شده است.
گواه‌خواهی در رحبه و مسجد کوفه
یکی از گسترده‌ترین مباحث کتاب، گواه‌خواهی امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در رحبه و مسجد کوفه است. آن حضرت از کسانی که در غدیر حضور داشتند خواست برخیزند و شنیده‌های خود از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را بازگو کنند.
بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، گروهی از اصحاب پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم برخاستند و شهادت دادند که سخن «من کنت مولاه فعلی مولاه» را در غدیر شنیده‌اند.[۶]
کتاب همچنین گزارش افرادی را بررسی می‌کند که با وجود حضور در واقعهٔ غدیر، از ادای شهادت خودداری کردند. این گزارش‌ها در منابع تاریخی و حدیثی شیعه و اهل‌سنت نقل شده‌اند.[۷]
نامه پس از جنگ نهروان
پس از جنگ نهروان، امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام نامه‌ای خطاب به شیعیان خود نوشت که در آن، برای اثبات حق ولایت و سرپرستی خود به حدیث غدیر استناد کرد. در این نامه، ولایت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم بر امت و انتقال این ولایت به امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام تبیین شده است.
دیگر گزارش‌ها
کتاب علاوه بر موارد پیش‌گفته، گزارش‌های دیگری را نیز بررسی می‌کند؛ از جمله:
- خطبهٔ امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در روز جمعه‌ای که با سالگرد غدیر هم‌زمان شده بود؛
- نامه و اشعار آن حضرت خطاب به معاویه؛
- گواه‌خواستن از انس بن مالک و گروهی دیگر از اصحاب؛
- بیان هفتاد فضیلت اختصاصی و اشاره به واقعهٔ غدیر؛
- سخنان آن حضرت هنگام حرکت به‌سوی شام؛
- گزارش عمامه‌گذاری پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم بر سر امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در غدیر؛
- پاسخ آن حضرت به پرسش دربارهٔ مهم‌ترین فضیلت خود؛
- نقل حدیث غدیر در توضیح دشواری پذیرش معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام.
نویسنده برای بررسی این گزارش‌ها به منابع روایی، تاریخی و کلامی شیعه و اهل‌سنت مراجعه کرده و کوشیده است اختلاف نقل‌ها و فضای تاریخی هر گزارش را نیز توضیح دهد.
فهرست مطالب
محورهای اصلی و ترتیب تاریخی مباحث کتاب چنین است:
- مقدمه
- جایگاه حدیث غدیر در ادلهٔ امامت
- پاسخ به شبههٔ استناد نکردن امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به غدیر
- احتجاج در مسجد پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
- حدیث غدیر در خطبهٔ وسیله
- احتجاج در شورای شش‌نفره
- اجتماع مهاجران و انصار در روزگار عثمان
- احتجاج با طلحه در میدان جنگ جمل
- استناد به حدیث غدیر در جنگ صفین
- گواه‌خواهی در رحبه
- گواه‌خواهی در مسجد کوفه
- خودداری برخی شاهدان از ادای شهادت
- نامهٔ امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام پس از جنگ نهروان
- خطبهٔ روز جمعه هم‌زمان با سالگرد غدیر
- نامه و اشعار امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام خطاب به معاویه
- حدیث غدیر در بیان هفتاد فضیلت
- سخنان امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام هنگام حرکت به‌سوی شام
- گزارش عمامه‌گذاری در روز غدیر
- حدیث غدیر در پاسخ به پرسش از مهم‌ترین فضیلت
- حدیث غدیر و آزمون پذیرش ولایت
- جمع‌بندی
- منابع
مخاطبان و کاربرد کتاب
این کتاب برای پژوهشگران تاریخ اسلام، حدیث‌پژوهان، دانشجویان و طلاب رشته‌های تاریخ، کلام و امامت‌پژوهی و نیز مبلغان و سخنرانان دینی قابل استفاده است.
تنظیم تاریخی گزارش‌ها به خواننده کمک می‌کند تا چگونگی استناد امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به حدیث غدیر را در دوره‌های مختلف زندگی آن حضرت دنبال کند. توضیح فضای تاریخی گزارش‌ها نیز کتاب را برای مطالعات مقدماتی و پژوهش‌های موضوعی دربارهٔ احتجاجات غدیر سودمند ساخته است.
اهمیت و جایگاه کتاب
اهمیت کتاب در پاسخ مستند به این شبهه است که امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام برای اثبات امامت خود به حدیث غدیر استناد نکرده است. گزارش‌های گردآوری‌شده نشان می‌دهند که آن حضرت در موقعیت‌های سیاسی، اجتماعی و نظامی متعدد، واقعهٔ غدیر را یادآوری کرده و حاضران در آن واقعه را به شهادت فراخوانده است.
کتاب همچنین نشان می‌دهد که امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام حدیث غدیر را تنها به‌عنوان فضیلتی شخصی مطرح نمی‌کرد، بلکه آن را دلیلی بر ولایت، امامت و حق سرپرستی خود پس از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم می‌دانست.
استفاده هم‌زمان از منابع شیعه و اهل‌سنت و تنظیم گزارش‌ها بر پایهٔ ترتیب تاریخی، از ویژگی‌های پژوهشی این اثر است.
کتاب‌های مرتبط
- حدیث غدیر (کتاب)
- استدلال به حدیث غدیر (کتاب)
- حدیث الغدیر فوق الشبهات (کتاب)
- حدیث الولایة فی یوم الغدیر (کتاب)
- حدیث الغدیر الاسناد التاریخیة (کتاب)
- غدیر در چهار عصر (کتاب)
پانویس
منابع
- حدیث غدیر از زبان امیرالمؤمنین علیه‌السلام، محمد محمدیان، قم، دفتر نشر معارف، ۱۴۰۲ش.
- الاحتجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، عبدالحسین امینی، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ چهارم، ۱۳۹۷ق.
- مسند أحمد بن حنبل، احمد بن حنبل، تحقیق شعیب ارناؤوط و همکاران، بیروت، مؤسسهٔ الرسالة، ۱۴۲۱ق.
- الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، شیخ مفید، تحقیق مؤسسهٔ آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، قم، کنگرهٔ جهانی هزارهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.