توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل (کتاب)
«توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل»، با عنوان دیگر «توضیح الدلائل علی تصحیح الفضائل»، اثری عربی از شهاب‌الدین احمد بن جلال‌الدین حسینی ایجی شافعی، از عالمان قرن نهم قمری، درباره فضائل قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام است. بخش اصلی کتاب به فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام اختصاص دارد و مؤلف در یکی از باب‌های آن، واقعه غدیر و حدیث «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» را گزارش و بررسی کرده است. گزیده تحقیق‌شده این اثر با عنوان «فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل» منتشر شده و متن چاپی در دسترس، همان گزیده است.[۱]
معرفی کتاب
کتاب در شمار آثار حدیثی و مناقبی اهل‌سنت درباره فضائل ثقلین قرار می‌گیرد. مؤلف با گردآوری آیات، احادیث، گزارش‌های تاریخی، سخنان عالمان و اشعار، نخست فضائل قرآن و سپس فضائل خاندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را بیان می‌کند. گسترده‌ترین بخش اثر به منزلت، فضائل و سیره امیرالمؤمنین علیه‌السلام اختصاص یافته است.
بر پایه مقدمه چاپ تحقیق‌شده، عنوان اثر در نسخه‌ها یکسان نیست: در برخی نسخه‌ها «توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل» و در برخی دیگر «توضیح الدلائل علی تصحیح الفضائل» آمده است. چاپ سال ۱۴۲۸ق، همه کتاب اصلی نیست، بلکه منتخبی از بخش‌های مربوط به قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام است و ازاین‌رو عنوان «فضائل الثقلین» بر آن نهاده شده است.[۲]
این اثر از جهت بازتاب فضائل اهل‌بیت علیهم‌السلام در نوشته یکی از عالمان شافعی و نیز گردآوری شماری از گزارش‌های حدیثی غدیر اهمیت دارد. مؤلف تصریح می‌کند که در تدوین فضائل، به آثار رایج نزد اهل‌سنت مراجعه کرده است؛ هرچند در مجموعه نقل‌های او، روایات و مضامینی از منابع گوناگون اسلامی نیز دیده می‌شود.[۳]
نویسنده
شهاب‌الدین احمد بن جلال‌الدین بن محمد بن عبدالله حسینی ایجی شافعی، محدّث و نویسنده قرن نهم قمری است. نسب او به حسین اصغر، فرزند امام سجاد علیه‌السلام، می‌رسد. خاندان وی از خاندان‌های علمی و دینی ناحیه ایج و شیراز به‌شمار می‌رفتند و با دانش‌های حدیثی، فقهی و عرفانی پیوند داشتند. تاریخ دقیق تولد و وفات او روشن نیست؛ بااین‌حال، از قرائن نسخه‌شناختی و گزارش‌های تراجم برمی‌آید که در سال ۸۲۰ق زنده بوده است.[۴]
مؤلف در آغاز قصد داشت اثری درباره فضائل خلفای چهارگانه فراهم آورد؛ اما فراوانی گزارش‌هایی که درباره فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام یافت، سبب شد این مطالب را به‌صورت اثری مستقل سامان دهد.
محتوای کتاب
محتوای گزیده چاپ‌شده در سه بخش اصلی تنظیم شده است:[۵]
فضائل قرآن
بخش نخست در سه باب، به فضیلت تلاوت قرآن، پاداش قرائت سوره‌ها و آیات معین و سوره‌ها یا آیاتی می‌پردازد که خواندن آنها در نمازها و زمان‌های خاص سفارش شده است. این بخش، زمینه ورود مؤلف به بحث «ثقلین» و پیوند قرآن با اهل‌بیت علیهم‌السلام را فراهم می‌کند.
فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام
بخش دوم و مفصل‌ترین قسمت کتاب، در ۴۱ باب سامان یافته است. موضوعات آن از ولادت و نام‌ها و القاب امیرالمؤمنین علیه‌السلام آغاز می‌شود و مباحثی چون پیشگامی در اسلام، محبت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم به آن حضرت، ولایت، وصایت، وراثت، خلافت، برادری با پیامبر، علم و داوری، پرچم‌داری، زهد، سخاوت، کرامات و جایگاه آن حضرت در قیامت و بهشت را دربرمی‌گیرد.
مؤلف در این بخش تنها به نقل روایت بسنده نکرده و گاه دلالت حدیث، مؤیدهای قرآنی، سخن عالمان و نتایج اعتقادی یا اخلاقی گزارش‌ها را نیز مطرح کرده است. بااین‌حال، شیوه کتاب بیشتر گردآورانه و نقلی است و اسناد همه گزارش‌ها به‌صورت کامل ذکر نشده‌اند.
فضائل اهل‌بیت علیهم‌السلام
بخش سوم در چهار باب، فضائل اهل‌بیت علیهم‌السلام، آیه مودت و آیه تطهیر، فضائل حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها، امام حسن علیه‌السلام، امام حسین علیه‌السلام و دیگر فرزندان و نوادگان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را گرد آورده است.
فهرست مطالب
القسم الأوّل: في فضائل القرآن الكريم
- فيما ورد فيه جملة من الفضائل، وثواب من قرأها خصوصاً في الغدايا والأصائل.
- فيما ورد في بعض السور والآيات ذوات الفضائل الغزار، وما لمن قرأها من كثرة الثواب وغفر الذنوب وحطّ الأوزار.
- في ذكر سور وآي ورد قراءتها في بعض الصلوات المختصّة ببعض الأحيان.
القسم الثاني: في فضائل أمير المؤمنين علي بن أبي طالب عليه‌السلام
- في مولده، وأسمائه، وكناه، وألقابه.
- فيما ورد من فضائله في القرآن الكريم، وما نزل فيه من الآيات.
- في أنّه أوّل من آمن وصلّى مع رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم.
- في رسوخ قدمه في الإسلام والإيمان.
- في أنّ رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم منه وهو من رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم.
- في محبّة رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم له وشوقه إليه.
- في أنّه من أحبّ الخلق إلى الله ورسوله.
- في الحثّ على ولايته ومحبّته، والتحذير من عداوته وبغضه.
- في أنّه مولى من كان النبي مولاه.
- في أنّه وصيّ النبي ووارثه، ووليّ كلّ مؤمن بعده، وأنّه يقضي دين النبي وينجز وعده.
- في قول النبي إنّه خليفته، والحثّ على تأميره.
- في مؤاخاة النبي له واتّخاذه أخاً.
- في أنّه ظهر النبي ووزيره ونظيره.
- في اقتران اسمه باسم النبي في العرش والجنّة.
- في أنّه باب الحكمة ومدينة العلم، وأعلم الأمّة وأقضاها.
- في أنّه يقاتل على تأويل القرآن كما قاتل النبي على تنزيله.
- فيما أوحى الله إلى نبيّه في المعراج من فضائله، وتسميته سيّد المسلمين وأمير المؤمنين وإمام الأولياء.
- فيما جمعه الله فيه من خصال الأنبياء.
- فيما ورد من ذكر الملائكة له وإظهار فضائله.
- في حمله لواء رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم في المواطن، وحمله لواء الحمد يوم القيامة.
- في مباهات الله به ملائكته، وشوق الملائكة والأنبياء إليه.
- في اصطفائه بعد رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم.
- في منزلته من رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم.
- في مناجاة رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم له.
- في صعوده على منكب رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم لكسر الأصنام.
- في سدّ أبواب المسجد إلا بابه.
- فيما اختصّ به من الفضائل.
- في أفضليته وعلوّ منزلته.
- فيما جمعه من الفضائل والمناقب.
- في أنّ النظر إلى وجهه عبادة.
- فيما ورد له من البشارة بالمغفرة.
- فيما أُهدي إليه من الجنّة.
- في شفقته على رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم ونصرته له، وشفقة رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم عليه.
- فيما وصف به رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم شيعته وأتباعه.
- في منزلته يوم القيامة.
- في منزلته في الجنّة.
- في كراماته.
- في زهده وسخائه.
- في بغضه الدنيا ورغبته في الدار الآخرة.
- في أولاده وذرّيّته.
- في أدعيته وخطبه وقضاياه وكتبه وأجوبته.
القسم الثالث: في فضائل أهل البيت علیهم‌السلام
- في فضائل أهل البيت علیهم‌السلام وما نزل فيهم من آيتي المودّة والتطهير.
- في فضائل فاطمة الزهراء سلام‌الله‌علیها.
- في فضائل الحسن والحسين علیهماالسلام.
- في فضائل سائر أولادهم وذراريهم.
روش تألیف و منابع
روش مؤلف، گردآوری موضوعی روایات فضائل و مرتب‌کردن آنها در باب‌های جداگانه است. وی از منابع حدیثی و مناقبی پیش از خود بهره برده و در مواردی، نام کتاب یا راوی واسطه را ذکر می‌کند. از منابع پرکاربرد او می‌توان به «ذخائر العقبی» اثر محب‌الدین طبری و «نظم درر السمطین» اثر زرندی حنفی اشاره کرد. برای جلوگیری از طولانی‌شدن کتاب، گاه سند روایات را به‌اختصار آورده یا حذف کرده است.[۶]
وجود آیات قرآن، احادیث نبوی، اشعار، خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به امیرالمؤمنین علیه‌السلام، به کتاب ساختاری تلفیقی داده است. بنابراین اثر را می‌توان هم مجموعه‌ای در فضائل و هم منبعی برای مطالعه بازتاب جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام در میراث حدیثی و مناقبی شافعی دانست؛ هرچند اعتبار هر گزارش باید جداگانه و بر پایه سند و منابع نخستین ارزیابی شود.
غدیر در کتاب
باب نهم از بخش فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام به این عنوان اختصاص دارد: «در اینکه او مولای هر کسی است که پیامبر مولای اوست». مؤلف در آغاز این باب، روایت براء بن عازب از توقف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در غدیر خم را نقل می‌کند؛ در این گزارش، پیامبر پس از پرسش «آیا من نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نیستم؟»، دست امیرالمؤمنین علیه‌السلام را می‌گیرد و می‌فرماید: «اللهمّ من کنت مولاه فعلیّ مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه».[۷]
ایجی پس از نقل حدیث، دیدگاه‌هایی را درباره معنای «مولی» گزارش می‌کند. او تقدم جمله «ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم» را مؤید معنایی می‌داند که «مولی» را به سیادت و اولویت پیوند می‌دهد. ازاین‌رو گزارش او تنها نقل اصل حدیث نیست، بلکه به یکی از قرائن دلالی آن نیز توجه دارد.[۸]
در کتاب همچنین گزارش نزول آیه اکمال در غدیر خم آمده و از قول پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، تکمیل دین و اتمام نعمت با ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام پیوند داده شده است. مجموعه این مطالب، «توضیح الدلائل» را در شمار منابع اهل‌سنتِ مورد استناد پژوهش‌های مربوط به حدیث غدیر قرار داده است.
نسخه‌ها و چاپ
اصل «توضیح الدلائل» اثری مفصل‌تر از چاپ موجود بوده و نسخه‌های خطی آن اندک است. اختلاف عنوان «ترجیح الفضائل» و «تصحیح الفضائل» نیز از تفاوت نسخه‌ها ناشی شده است. چاپ تحقیق‌شده «فضائل الثقلین» با تحقیق حسین حسنی بیرجندی و ارزیابی متن شوقی محمد، در سال ۱۴۲۸ق/۱۳۸۶ش از سوی مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی در تهران منتشر شد. این چاپ ۶۵۶ صفحه دارد و چهارمین عنوان از مجموعه «فضائل اهل‌بیت علیهم‌السلام نزد اهل‌سنت» است.[۹]
جایگاه کتاب
اهمیت کتاب را می‌توان در چند محور خلاصه کرد:
- گردآوری گسترده روایات فضائل امیرالمؤمنین و اهل‌بیت علیهم‌السلام در اثری از یک عالم شافعی؛
- اختصاص بابی مستقل به حدیث غدیر و توجه به قرینه «اولی بالمؤمنین من أنفسهم»؛
- گزارش پیوند آیه اکمال با واقعه غدیر؛
- ارائه تصویری از حضور فضائل اهل‌بیت علیهم‌السلام در میراث حدیثی و مناقبی اهل‌سنت؛
- فراهم‌کردن مجموعه‌ای موضوع‌بندی‌شده برای پژوهش در فضائل، امامت و تاریخ حدیث غدیر.
کتاب‌های مرتبط
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب
- خلاصه عبقات الانوار
- فضائل الخمسة من الصحاح الستة
- شواهد التنزیل
- نزهة الکرام
پانویس
منابع
- فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل، شهاب‌الدین احمد بن جلال‌الدین حسینی ایجی شافعی، تحقیق حسین حسنی بیرجندی، ارزیابی متن شوقی محمد، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، مرکز تحقیقات و مطالعات علمی، چاپ اول، ۱۴۲۸ق/۱۳۸۶ش.