نزهة الکرام (کتاب)
نُزْهَةُ الکِرام وَ بُسْتانُ العَوام کتابی فارسی در موضوع امامت و ولایت است که به قلم جمال‌الدین المرتضی محمد بن حسین بن حسن رازی، مؤلف کتاب تبصرة العوام، در سده‌های ششم و هفتم هجری تألیف شده است.
این کتاب در دو جلد و در مجموع ۹۰ باب تنظیم شده است؛ جلد نخست شامل ۳۰ باب و جلد دوم شامل ۶۰ باب است. نویسنده در این اثر، زندگی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، فضائل و مناقب امیرالمؤمنین علیه‌السلام، امامت امامان شیعه، احتجاجات، معجزات و برخی حوادث تاریخ اهل‌بیت را با رویکردی تاریخی و کلامی بررسی کرده است.
از ویژگی‌های مهم کتاب، نگارش آن به زبان فارسی و تلاش برای ارائه مباحث اعتقادی و کلامی برای مخاطبان عمومی است. کتاب در شمار آثار فارسی کهن شیعه درباره امامت و ولایت قرار دارد.
درباره عنوان و انتساب کتاب
عنوان کامل اثر «نزهة الکرام و بستان العوام» است. این کتاب در برخی منابع با عنوان کوتاه «نزهة الکرام» نیز شناخته می‌شود.
در برخی معرفی‌های متأخر، نویسنده کتاب با ابوالفتوح رازی، مفسر مشهور شیعه، اشتباه شده است؛ اما منابع کتاب‌شناختی، مؤلف را جمال‌الدین المرتضی محمد بن حسین بن حسن رازی، مؤلف «تبصرة العوام»، معرفی کرده‌اند.
ازاین‌رو، ابوالفتوح رازی و محمد بن حسین رازی را نباید بدون دلیل، یک شخصیت دانست.
نویسنده
جمال‌الدین المرتضی محمد بن حسین بن حسن رازی از عالمان شیعه در فاصله قرن ششم و هفتم هجری و مؤلف کتاب «تبصرة العوام» است.
اطلاعات موجود درباره زندگی او محدود است؛ اما آثار باقی‌مانده از وی نشان می‌دهد که در مباحث امامت، ولایت، احتجاجات و تاریخ اهل‌بیت فعالیت علمی داشته است. تألیف کتاب به زبان فارسی، نشان‌دهنده توجه او به انتقال مباحث اعتقادی برای مخاطبان عمومی و فارسی‌زبان است.
آثار نویسنده
| اثر | اثر |
|---|---|
| تبصرة العوام | نزهة الکرام و بستان العوام |
| الفصول التامة فی هدایة العامة |
محتوای کتاب
زندگی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
بخش‌هایی از جلد نخست کتاب به زندگی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم اختصاص دارد. در این مباحث، ولادت پیامبر، نسب، ایمان نیاکان، نشانه‌های پیش از بعثت و برخی رخدادهای دوران زندگی ایشان بررسی می‌شود.
امیرالمؤمنین علیه‌السلام و فضائل ایشان
کتاب به ولادت، فضائل، مناقب و جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام توجه ویژه دارد. در این بخش، امیرالمؤمنین به‌عنوان نخستین امام شیعیان و جانشین پیامبر معرفی می‌شود.
احتجاجات و مناظرات
بخش مهمی از کتاب به احتجاجات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و امیرالمؤمنین علیه‌السلام اختصاص دارد. این احتجاجات در موضوعاتی مانند توحید، نبوت، امامت، حقانیت اهل‌بیت و پاسخ به مخالفان نقل شده‌اند.
واقعه غدیر
در کتاب، واقعه غدیر و سخنان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم درباره ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام مطرح شده است. از جمله مباحث مرتبط، احتجاج پیامبر در روز غدیر و توجه به جایگاه ولایت در ساختار اعتقادی شیعه است.
رخدادهای پس از رحلت پیامبر
بخش‌هایی از کتاب به حوادث پس از رحلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، مسئله خلافت، احتجاجات امیرالمؤمنین علیه‌السلام و رخدادهای مربوط به جامعه اسلامی اختصاص دارد.
امامان اهل‌بیت علیهم‌السلام
جلد دوم کتاب، علاوه بر احتجاجات امیرالمؤمنین علیه‌السلام، به فضائل و جایگاه دیگر امامان اهل‌بیت علیهم‌السلام می‌پردازد. در این بخش، روایات، معجزات، کرامات و حوادث مربوط به زندگی امامان نقل شده است.
منابع و روش نقل
نویسنده در بسیاری از موارد منابع خود را به‌صورت کامل ذکر نکرده است و گاهی سند روایت را در آغاز متن می‌آورد. محتوای کتاب ترکیبی از گزارش‌های تاریخی، روایات فضائل، مناظرات و مطالب کلامی است.
نخستین ترجمه فارسی خطبه غدیر
در منابع مربوط به تاریخ ترجمه خطبه غدیر، «نزهة الکرام» به‌عنوان یکی از نخستین آثاری معرفی شده است که ترجمه فارسی خطبه غدیر را در خود آورده است. این ترجمه به قرن ششم هجری بازمی‌گردد و از اهمیت کتاب در تاریخ ادبیات فارسی غدیری حکایت دارد.[۱]
نقل خطبه غدیر
در این کتاب، خطبه غدیر با روایتی منسوب به امام محمد باقر علیه‌السلام نقل شده است. این گزارش در شمار نقل‌هایی قرار دارد که متن مفصل خطبه غدیر را با سلسله سند ارائه می‌کنند.[۲]
نقل خطبه در «نزهة الکرام» از این جهت اهمیت دارد که نشان‌دهنده حضور متن غدیر در آثار فارسی شیعی قرون میانه است.
جایگاه کتاب
نزهة الکرام و بستان العوام از آثار مهم فارسی در زمینه امامت و ولایت است. این کتاب علاوه بر ارزش اعتقادی و حدیثی، از نظر تاریخ زبان فارسی و انتقال مفاهیم کلامی شیعه به زبان فارسی نیز اهمیت دارد.
اثر حاضر برای شناخت ادبیات فارسی شیعی، تاریخ اندیشه امامت و منابع قدیمی درباره فضائل اهل‌بیت قابل استفاده است.
فهرست مطالب
جلد نخست
- باب نخست: میلاد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
- باب دوم: عبدالله و آمنه و دوران ولادت پیامبر
- باب سوم: ایمان پدران و نیاکان پیامبر
- باب چهارم: پادشاهان و کاهنان
- باب پنجم: داستان بحیرای راهب
- باب ششم: گزارش خالد بن اسید
- باب هفتم: خبر سطیح درباره پیامبر
- باب هشتم: گزارش یوسف یهودی
- باب نهم: ایمان نیاکان پیامبر
- باب دهم: ولادت امیرالمؤمنین علیه‌السلام
- باب یازدهم: ایمان ابوطالب
- باب دوازدهم: وفات ابوطالب
- باب سیزدهم: جواز مناظره در امور دینی
- باب چهاردهم: احتجاج پیامبر با مشرکان
- باب پانزدهم: معجزات پیامبر
- باب شانزدهم: احتجاج پیامبر با یهود
- باب هفدهم: احتجاج پیامبر با منافقان
- باب هجدهم: احتجاج پیامبر در غدیر خم
- باب نوزدهم: داستان صحیفه
- باب بیستم: نوشتن صحیفه و اشاره پیامبر به آن در خطبه غدیر
- باب بیست‌ویکم: حوادث پس از رحلت پیامبر
- باب بیست‌ودوم: احتجاج امیرالمؤمنین علیه‌السلام با ابوبکر
- باب بیست‌وسوم: مناظره جاثلیق با ابوبکر
- باب بیست‌وچهارم: پاسخ امیرالمؤمنین علیه‌السلام به جاثلیق
- باب بیست‌وپنجم: مسائل دشوار و پاسخ‌های عمر
- باب بیست‌وششم: داستان امیرالمؤمنین علیه‌السلام و خالد بن ولید
- باب بیست‌وهفتم: خالد، بنی‌زاهر و مالک بن نویره
- باب بیست‌وهشتم: داستان خضر و عبدالله بن عباس
- باب بیست‌ونهم: گفت‌وگوی ابوموسی، مغیره و عمرو بن عاص با عمر
- باب سی‌ام: نکوهش بدعت و معرفی اهل حق
جلد دوم
- ادامه مباحث امامت و ولایت
- احتجاجات امیرالمؤمنین علیه‌السلام
- فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام
- فضائل امام حسن و امام حسین علیهماالسلام
- فضائل امامان اهل‌بیت علیهم‌السلام
- معجزات و کرامات اهل‌بیت
- حوادث دوران امامان
- مناظرات و پاسخ به شبهات
- نقل روایات مربوط به ولایت و امامت
- فهرست مطالب و منابع
کتاب‌های مرتبط
پانویس
منابع
- نزهة الکرام و بستان العوام، جمال‌الدین المرتضی محمد بن حسین بن حسن رازی، تصحیح محمد شیروانی.
- چهارده قرن با غدیر، ص ۱۵۷.
- اسرار غدیر، ص ۱۰۸ و ۱۲۹.
- غدیر در آیینه کتاب، محمد انصاری.
- الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بخش معرفی نزهة الکرام.