مفاهیم مربوط به تقوا در خطبه غدیر

تقوا و یاد قیامت در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	سفارش به تقوا و یادآوری مرگ، حساب و پاداش و کیفر
مفاهیم	پرهیزکاری؛ مسئولیت‌پذیری؛ قیامت؛ توشه آخرت؛ عمل صالح
منابع و پیوندها
آیات	حج: ۱–۲؛ مائده: ۲۷؛ بقره: ۱۹۷
روایات	فراز «التقوى التقوى»؛ سخنان امیرالمؤمنین درباره کوچ از دنیا و توشه آخرت

تقوا و یاد قیامت در خطبه غدیر موضوع فرازی از خطبه غدیر است که در آن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، پس از سخن درباره امامان، مردم را با تکرار واژه «تقوا» به پرهیزکاری فرامی‌خواند. استشهاد به آیه نخست سوره حج و یادآوری مرگ، حساب، سنجش اعمال و پاداش و کیفر، بخش‌های اصلی این فرازند. این سفارش در نقل الاحتجاج، پیش از درخواست اقرار زبانی و بیان تعهد بیعت قرار دارد.

متن فراز و ترجمه

در الاحتجاج چنین آمده است:

مَعَاشِرَ النَّاسِ، التَّقْوَى التَّقْوَى، احْذَرُوا السَّاعَةَ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: «إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ». اذْكُرُوا الْمَمَاتَ وَالْحِسَابَ وَالْمَوَازِينَ وَالْمُحَاسَبَةَ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالثَّوَابَ وَالْعِقَابَ، فَمَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ أُثِيبَ عَلَيْهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَيْسَ لَهُ فِي الْجِنَانِ نَصِيبٌ.

ترجمه: ای مردم! تقوا، تقوا! از قیامت برحذر باشید؛ چنان‌که خدای عزوجل فرموده است: «زلزله قیامت چیزی بزرگ است». مرگ، حساب، ترازوهای سنجش، حسابرسی در پیشگاه پروردگار جهانیان و پاداش و کیفر را به یاد آورید؛ پس هرکس کار نیک بیاورد، بر آن پاداش می‌یابد و هرکس کار بد بیاورد، بهره‌ای در بهشت‌ها ندارد.

مفهوم تقوا و تعبیرهای فراز

تقوا در این بحث، مراقبت از رفتار و مهار خواسته‌هایی است که انسان را به نافرمانی خدا می‌کشاند. انجام وظایف دینی، پرهیز از گناه و توجه به رضایت پروردگار، صورت عملی این مراقبت‌اند. در شرح این فراز، سفارش به تقوا با پرهیز از دلبستگیِ غفلت‌آور به دنیا و مراقبت از گفتار و کردار پیوند داده شده است.

تکرار «التَّقْوَى التَّقْوَى» بر اهمیت سفارش می‌افزاید. «اِحْذَرُوا» فعل امر جمع از «حَذِرَ، يَحْذَرُ» و به معنای «برحذر باشید» است؛ الف آغاز آن همزه وصل است و هنگام آغاز خواندن، با کسره تلفظ می‌شود. «السّاعة» نیز در این سیاق به قیامت اشاره دارد. در ادامه، فرمان «اذْكُرُوا» نشان می‌دهد که این هشدار با یادکردِ حسابرسی و نتیجه اعمال همراه است، نه صرفاً بیان ترسی گذرا.

تقوا و پذیرش عمل

در داستان دو فرزند آدم، پاسخِ برادری که قربانی او پذیرفته شده، چنین نقل شده است:

إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ؛ خدا فقط از پرهیزکاران می‌پذیرد.(مائده:۲۷)

استشهاد به آیه زلزله قیامت

متن کامل آیه‌ای که پیامبر در این فراز به بخش پایانی آن استشهاد می‌کند، چنین است:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ؛ ای مردم! از پروردگارتان پروا کنید؛ زیرا زلزله قیامت چیزی بزرگ است.(حج:۱)

هم آغاز آیه و هم سفارش پیامبر، مردم را به تقوا فرامی‌خوانند. تعبیر «كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ» در نقل خطبه نیز انتساب عبارت پس از آن به قرآن را آشکار می‌کند.

آیه دوم سوره حج، هول این رویداد را چنین وصف می‌کند:

يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى وَلَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ؛ روزی که آن را می‌بینید، هر زن شیردهی از آنچه شیر می‌دهد غافل می‌شود و هر بارداری بار خود را فرو می‌نهد؛ و مردم را مست می‌بینی، حال آنکه مست نیستند، بلکه عذاب خدا سخت است.(حج:۲)

آیه دوم در اینجا برای توضیح سیاق آیه نخست آمده است؛ در عبارت نقل‌شده از خطبه، تنها بخش پایانی آیه نخست تصریح شده است.

یاد مرگ، حساب و مسئولیت انسان

پس از هشدار درباره قیامت، فراز خطبه چند موضوع را کنار هم می‌آورد: مرگ، حساب، میزان‌ها، حسابرسی در پیشگاه خدا و پاداش و کیفر. ترتیب این یادآوری، توجه مخاطب را از پایان زندگی دنیا به ارزیابی کردار او در آخرت می‌برد.

در شرح این بخش، یاد قیامت عاملی برای مراقبت از رفتار دانسته شده است: انسان نباید زندگی را به فرصت کوتاه دنیا محدود ببیند یا چنان به مال و جایگاه دل ببندد که فرمان خدا و پیامبر را نادیده بگیرد. از این منظر، توجه به آخرت با مسئولیت انسان در زندگی روزمره پیوند می‌یابد.

قرارگرفتن این مضمون در کنار بحث امامان و تعهد بیعت، زمینه توجه به بُعد اخلاقیِ پذیرش پیام غدیر را فراهم می‌کند: یاد حسابرسی، مخاطب را به مسئولیت خویش در برابر گفته‌ها و تعهدهایش متوجه می‌سازد. این پیوند، شرحِ مضمون و جایگاه فراز است، نه جمله‌ای افزوده به متن آن.

تقوا؛ بهترین توشه آخرت

قرآن در ضمن احکام حج، از فراهم‌کردن توشه سخن می‌گوید و برتری توشه تقوا را یادآور می‌شود:

وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ؛ و توشه برگیرید که بهترین توشه، پرهیزکاری است؛ و ای خردمندان، از من پروا کنید.(بقره:۱۹۷)

این عبارت بخشی از آیه ۱۹۷ سوره بقره است. پیوند «توشه» و «تقوا»، در شرح اخلاقیِ سفر آخرت نیز به کار می‌رود؛ زندگی دنیا فرصت فراهم‌آوردن سرمایه‌ای است که نتیجه آن به آینده انسان می‌رسد.

فرمان کوچ و راهنمایی به توشه در نهج‌البلاغه

امیرالمؤمنین علیه‌السلام در خطبه ۲۸ نهج البلاغه می‌فرماید:

أَلَا وَإِنَّكُمْ قَدْ أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ، وَدُلِلْتُمْ عَلَى الزَّادِ.

ترجمه: آگاه باشید که به کوچ فرمان یافته‌اید و به توشه راهنمایی شده‌اید.

«ظَعْن» به معنای کوچ و رحیل است. در شرح این جمله، کوچ از دنیا به مرگ و پایان فرصت زندگی، و توشه به کردار نیک و پرهیز از بدی تفسیر شده است.

از این هشدار نباید نتیجه گرفت که هر مرگی الزاماً پس از رسیدن به پیری رخ می‌دهد. نکته اصلی، پایان‌پذیری فرصت زندگی و ضرورت آمادگی است، نه محدودکردن مرگ به فرسودگی جسم.

در پایان همین خطبه، مطابق نسخه شرح محمد عبده، آمده است:

تَزَوَّدُوا مِنَ الدُّنْيَا مَا تَحْرُزُونَ أَنْفُسَكُمْ بِهِ غَدًا.

ترجمه: از دنیا توشه‌ای برگیرید که فردا خود را با آن حفظ کنید.

«تَحْرُزُونَ» در این عبارت به معنای حفظ‌کردن است. شرحِ توشه‌اندوزی برای آخرت، در پیام امام امیرالمؤمنین نیز ذیل همین مضمون مطرح شده است.

جستارهای وابسته

امامان از نسل امیرالمؤمنین • معاد • خطبه غدیر

منابع

• قرآن کریم، سوره حج، آیات ۱–۲؛ سوره مائده، آیه ۲۷؛ سوره بقره، آیه ۱۹۷.
• الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م.
• نهج البلاغة، گردآوری سید رضی از سخنان امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، شرح محمد عبده، قم: دار الذخائر، ج۱، ص۷۲، خطبه ۲۸.
• شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، سید محمدتقی نقوی، مقدمه، ویرایش، تنظیم و پاورقی مهدی جعفری، تهران: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی منیر و مؤسسه تحقیقاتی فرهنگی جلیل، چاپ اول، ۱۳۷۴ش/۱۴۱۵ق، ۵۱۲ صفحه.
• پیام امام امیرالمؤمنین: شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ناصر مکارم شیرازی با همکاری جمعی از پژوهشگران، تهران: دار الکتب الإسلامیة.