کتاب غدیر در قرآن (قرائتی)
غدیر در قرآن، با عنوان تکمیلی گزیده‌ای از مباحث درس‌هایی از قرآن، اثری فارسی از محسن قرائتی دربارهٔ ارتباط واقعه غدیر با آیات قرآن و مسئلهٔ امامت امام علی علیه‌السلام است. نویسنده پس از گزارشی از آخرین حج پیامبر، آیهٔ تبلیغ و آیهٔ اکمال را از دیدگاه شیعه تفسیر می‌کند و پیوند آن‌ها را با اعلام ولایت در غدیر توضیح می‌دهد. ویژگی اثر، ارائهٔ مباحث اعتقادی در قالب پرسش‌وپاسخ و نکته‌های کوتاه قرآنی است.[۱]
معرفی کتاب
این کتاب گزیده‌ای موضوعی از مباحث «درس‌هایی از قرآن» است و موضوع غدیر را با تمرکز بر دو آیهٔ ۳ و ۶۷ سورهٔ مائده بررسی می‌کند. ترتیب مطالب از طرح پرسش دربارهٔ نام امام علی علیه‌السلام در قرآن آغاز می‌شود، با گزارش حجةالوداع و واقعهٔ غدیر ادامه می‌یابد و به تبیین قرآنی امامت و تعیین جانشین پیامبر می‌رسد.[۲]
چاپ دوم کتاب در سال ۱۳۸۷، به‌وسیلهٔ مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن در تهران منتشر شده است. این چاپ ۳۲ صفحه دارد و ابعاد آن در شناسنامه ۱۰٫۵ در ۱۴ سانتی‌متر ثبت شده است.[۳]
نویسنده
محسن قرائتی، پدیدآورندهٔ مجموعهٔ «درس‌هایی از قرآن»، در این اثر موضوع امامت و غدیر را با توضیح آیات و طرح پرسش‌های اعتقادی بررسی می‌کند. شیوهٔ بیان کتاب بر توضیح واژه‌ها و عبارت‌های قرآنی، مقایسهٔ آیات و استفاده از مثال‌های ساده استوار است.[۴]
دیگر آثار نویسنده
برخی دیگر از آثار محسن قرائتی، با پیوند مطالعه و معرفی، عبارت‌اند از:
| پرتوی از نور: گزیدهٔ تفسیر نور، جلد اول | پرتوی از نور: گزیدهٔ تفسیر نور، جلد دوم |
| دقایقی با قرآن | نماز در قرآن |
محتوای کتاب
کتاب شش بخش اصلی دارد و مطالب آن از معرفی مسئلهٔ غدیر تا بیان استدلال‌های قرآنی دربارهٔ امامت تنظیم شده است.
مقدمه
نویسنده بحث را با این پرسش آغاز می‌کند که چرا نام امام علی علیه‌السلام در قرآن به‌صراحت نیامده است. او در پاسخ، میان ذکر نام اشخاص و بیان ویژگی‌های آنان تفاوت می‌گذارد و توضیح می‌دهد که قرآن در مواردی، اشخاص را با اوصاف و موقعیتشان معرفی می‌کند. سپس آیات تبلیغ و اکمال را محور بحث قرار می‌دهد و به گردآوری گزارش‌های غدیر در کتاب «الغدیر» اشاره می‌کند.[۵]
گزارش آخرین حجّ پیامبر
این بخش گزارشی فشرده از سیر دعوت پیامبر، هجرت، صلح حدیبیه، فتح مکه و آخرین سفر حج ارائه می‌کند. در ادامه، ماجرای توقف در غدیر خم، گردآمدن حاضران، سخنرانی پیامبر و معرفی امام علی علیه‌السلام روایت می‌شود.
در گزارش کتاب، سفارش به پیروی از قرآن و اهل‌بیت، اعلام ولایت امام علی علیه‌السلام، دعای پیامبر دربارهٔ دوستداران و مخالفان او و مأموریت حاضران برای رساندن خبر به غایبان مطرح شده است. پایان این بخش به نزول آیهٔ اکمال و تبریک‌گفتن حاضران اختصاص دارد.[۶]
آیهٔ تبلیغ
نویسنده در تفسیر آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده، عبارت‌های آیه را جداگانه بررسی می‌کند. خطاب «یا أیها الرسول»، فرمان ابلاغ، الهی‌بودن پیام، اهمیت انجام مأموریت و وعدهٔ حفاظت از پیامبر، محورهای توضیح او هستند.
سپس سه پرسش مطرح می‌شود: موضوع این مأموریت چه بوده است، چرا ابلاغ‌نکردن آن با ناتمام‌ماندن رسالت برابر شمرده شده و نگرانی پیامبر از چه چیزی بوده است؟ قرائتی با مرور اصول و فروع دین و زمان ابلاغ آن‌ها، استدلال می‌کند که موضوع آیه، اعلام امامت و جانشینی پس از پیامبر است. این نتیجه در کتاب بر نقش امام در تداوم هدایت دینی استوار شده است.[۷]
نکته‌ای لطیف
این بخش به تکرار تعبیر «ما أُنزل» در آیات ۶۶، ۶۷ و ۶۸ سورهٔ مائده می‌پردازد. نویسنده با مقایسهٔ این سه آیه، میان برپاداشتن کتاب آسمانی و مسئلهٔ رهبری جامعه ارتباط برقرار می‌کند. او این پیوند را در کنار مضمون حدیث ثقلین قرار می‌دهد و همراهی قرآن و اهل‌بیت را مبنای توضیح خود می‌سازد.[۸]
آیهٔ اکمال دین
در این بخش، عبارت‌های مربوط به کامل‌شدن دین، اتمام نعمت، خشنودی خدا از اسلام و ناامیدی کافران در آیهٔ ۳ سورهٔ مائده بررسی می‌شود. نویسنده برای توضیح مقصود از «امروز»، روزهای مهم زندگی پیامبر، از جمله بعثت، هجرت، پیروزی‌های نظامی و فتح مکه را با مضمون آیه مقایسه می‌کند.
نتیجهٔ استدلال او این است که تعیین جانشین پیامبر در غدیر، با مجموعهٔ ویژگی‌های بیان‌شده در آیه تناسب دارد؛ زیرا از دیدگاه نویسنده، استمرار رهبری پس از پیامبر، امید مخالفان به پایان‌یافتن دعوت اسلامی با رحلت او را از میان می‌برد.[۹]
نکات لطیف
بخش پایانی سه محور دارد. نخست، تعبیر «اتمام نعمت» در آیات مربوط به قبله، فتح و طهارت با آیهٔ اکمال مقایسه می‌شود. دوم، نویسنده از پیوند تعبیرهای «رضیت» و «ارتضی» در آیات اکمال و استخلاف، برای توضیح ارتباط ولایت و آیندهٔ جامعهٔ اسلامی استفاده می‌کند.
محور سوم، الهی‌بودن تعیین امام است. قرائتی با استناد به آیات مربوط به گزینش الهی، امامت حضرت ابراهیم و مشورت، میان امور عمومی مردم و منصب امامت تفاوت می‌گذارد. او بحث را با اشاره به وظیفهٔ پیروی از عالمان واجد شرایط در عصر غیبت به پایان می‌رساند.[۱۰]
فهرست مطالب
فهرست بخش‌های اصلی، مطابق نسخهٔ الکترونیکی کتاب، چنین است:[۱۱]
- ۱. مقدمه
- ۲. گزارش آخرین حجّ پیامبر
- ۳. آیهٔ تبلیغ
- ۴. نکته‌ای لطیف
- ۵. آیهٔ اِکمال دین
- ۶. نکات لطیف
مخاطبان و کاربرد کتاب
بیان پرسشی، توضیح عبارت‌های قرآنی و کوتاهی بخش‌ها، کتاب را برای آشنایی مقدماتی با استدلال‌های قرآنی شیعه دربارهٔ غدیر مناسب می‌سازد. مطالب آن می‌تواند در مطالعهٔ عمومی، نشست‌های آموزشی و آماده‌سازی بحث‌های کوتاه به مناسبت عید غدیر به کار رود. محور اثر، تبیین اعتقادی و تفسیری است و گزارش تاریخی غدیر نیز در خدمت همین هدف قرار دارد.[۱۲]
جایگاه کتاب در موضوع غدیر
«غدیر در قرآن» نمونه‌ای از آثار آموزشی دربارهٔ مبانی قرآنی غدیر است. تمرکز آن بر آیات تبلیغ و اکمال، به خواننده امکان می‌دهد با مسیر استدلال نویسنده دربارهٔ پیوند رسالت، امامت و تداوم هدایت آشنا شود. اهمیت معرفی این اثر در کتاب‌شناسی غدیر، نشان‌دادن شیوهٔ بیان عمومی و درس‌محور این مباحث است.[۱۳]
کتاب‌های مرتبط
پانویس
- ↑ غدیر در قرآن، بخش‌های «مقدمه»، «آیه تبلیغ» و «آیه اِکمال دین».
- ↑ غدیر در قرآن، بخش‌های «مقدمه» و «گزارش آخرین حجّ پیامبر».
- ↑ غدیر در قرآن، شناسنامه.
- ↑ غدیر در قرآن، بخش‌های «آیه تبلیغ»، «آیه اِکمال دین» و «نکات لطیف».
- ↑ غدیر در قرآن، بخش «مقدمه».
- ↑ غدیر در قرآن، بخش «گزارش آخرین حجّ پیامبر».
- ↑ غدیر در قرآن، بخش «آیه تبلیغ».
- ↑ غدیر در قرآن، بخش «نکته‌ای لطیف».
- ↑ غدیر در قرآن، بخش «آیه اِکمال دین».
- ↑ غدیر در قرآن، بخش «نکات لطیف».
- ↑ غدیر در قرآن، فهرست مطالب.
- ↑ غدیر در قرآن، بخش‌های «مقدمه»، «آیه تبلیغ» و «نکات لطیف».
- ↑ غدیر در قرآن، بخش‌های «آیه تبلیغ» و «آیه اِکمال دین».
منابع
- غدیر در قرآن: گزیده‌ای از مباحث درس‌هایی از قرآن، محسن قرائتی، یک جلد، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، چاپ دوم، ۱۳۸۷ ش، ۳۲ صفحه؛ نسخهٔ الکترونیکی در کتابخانهٔ قائمیه.