پروردگار جن و انس در خطبه غدیر
پروردگار جن و انس از اوصاف خداوند در بخش توحیدی خطبه غدیر است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از توصیف خداوند به اجابت‌کننده دعا، فراوان‌بخش عطا و شمارش‌کننده نَفَس‌ها، می‌فرماید: وَرَبُّ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ؛ یعنی خداوند پروردگار جنّیان و انسان‌هاست.[۱]
در این فراز، واژه الْجِنَّةِ به معنای گروه جن است، نه «بهشت». یادکرد جن و انسان در کنار یکدیگر با آیات قرآن نیز هماهنگ است؛ قرآن هر دو گروه را دارای شعور و تکلیف معرفی می‌کند و هدف آفرینش آنان را عبادت خداوند می‌داند.
وصف رَبُّ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ همچنین بر ربوبیت فراگیر خداوند دلالت دارد؛ یعنی جن و انسان در اصل آفرینش، بقا، روزی، هدایت و نظام تکلیف تحت تدبیر و پروردگاری او قرار دارند.
عبارت خطبه غدیر
در بخش توحیدی خطبه آمده است: مُسْتَجِیبُ الدُّعَاءِ وَمُجْزِلُ الْعَطَاءِ، مُحْصِی الْأَنْفَاسِ وَرَبُّ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ؛ اجابت‌کننده دعا و فراوان‌بخش عطاست؛ شمارش‌کننده نَفَس‌ها و پروردگار جن و انسان است.
این فراز در ادامه مجموعه‌ای از صفات و افعال الهی آمده و بر احاطه ربوبی خداوند نسبت به دو گروهِ برخوردار از شعور و تکلیف تأکید می‌کند.
معنای «رَبّ»
«رَبّ» در کاربرد دینی تنها به معنای «مربی» نیست، بلکه مفاهیمی مانند مالکیت، تدبیر، پرورش و اداره امور را نیز دربر می‌گیرد؛ بنابراین، وصف خداوند به رَبُّ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ به این معناست که جن و انسان:
- مخلوق خداوندند؛
- وجود و بقای آنان به او وابسته است؛
- در نظام آفرینش تحت تدبیر او قرار دارند؛
- و در حوزه تشریع، مخاطب هدایت و فرمان الهی‌اند.
در برخی شرح‌های خطبه غدیر، این دو بُعد با عنوان ربوبیت تکوینی و ربوبیت تشریعی توضیح داده شده‌اند.[۲]
معنای «الْجِنَّة»
واژه الْجِنَّة در عبارت خطبه به معنای جنّیان است. نباید آن را با الْجَنَّة به معنای «بهشت» اشتباه کرد. همین کاربرد در پایان سوره ناس آمده است: 
مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ؛ از جنّیان و مردمان.
(ناس:۶). ازاین‌رو، ترکیب الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ در خطبه غدیر از نظر زبانی کاملاً روشن و ناظر به دو گروه «جن» و «انسان» است.
معنای ناس و جنه
محققان درباره این قسمت از خطبه غدیر از معنای «النّاس» آغاز کرده‌اند. آنان دو معنا از این واژه ارائه کرده‌اند: برخی گفته‌اند از نسیان و برخی دیگر گفته‌اند از انسان آمده است. درباره واژه «جِنَّة» هم گفته شده که همان جن است که به‌معنای موجود غیرمرئی است. در قرآن کریم می‌فرماید:فَلَمَّا جَنَّ عَلَیهِ اللَّیْلِ؛ هنگامی‌که شب، روشنی‌ها را پوشاند.[۳]وجه تسمیهٔ جِن هم این دانسته شده که پنهان است و دیده نمی‌شود.[۴]
وجه نام‌گذاری جن
ماده «جن» در زبان عربی با مفهوم پوشیدگی و پنهان‌بودن ارتباط دارد. قرآن درباره فراگیرشدن تاریکی شب بر حضرت ابراهیم علیه‌السلام می‌فرماید: فَلَمَّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ؛ پس هنگامی که شب بر او پوشیده شد.(انعام:۷۶). در شرح فعلی این فراز نیز وجه نام‌گذاری «جن» پنهان‌بودن آنان از دید عادی انسان دانسته شده است.[۵]
جن در قرآن
قرآن جن را گروهی دارای ادراک و اراده معرفی می‌کند. در آغاز سوره جن آمده است: قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقالُوا إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً یَهْدی إِلَی الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ؛ بگو به من وحی شده است که گروهی از جن گوش فرا دادند و گفتند: ما قرآنی شگفت شنیدیم که به راه رشد هدایت می‌کند؛ پس به آن ایمان آوردیم.(جن:۱–۲). این آیات نشان می‌دهند که جن می‌تواند قرآن را بشنود، درباره آن داوری کند و ایمان بیاورد.
علت یادکردن جن و انس در کنار یکدیگر
در شرح خطبه غدیر، یکی از دلایل ذکر جن و انسان در کنار یکدیگر، اشتراک آنان در تکلیف دانسته شده است.[۶] قرآن نیز این دو گروه را در یک آیه در کنار هم قرار داده است: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ؛ جن و انسان را نیافریدم مگر برای اینکه مرا عبادت کنند.(ذاریات:۵۶).
بر این اساس، هر دو گروه:
- دارای شعورند.
- با هدایت الهی روبه‌رو می‌شوند.
- می‌توانند ایمان یا کفر را انتخاب کنند.
- و نسبت به اعمال اختیاری خود مسئول‌اند.
از این جهت، تعبیر «پروردگار جن و انس» تنها بیان آفرینندگی خداوند نیست، بلکه با نظام هدایت و تکلیف نیز ارتباط دارد.
ربوبیت تکوینی خداوند
ربوبیت تکوینی ناظر به تدبیر خداوند در اصل آفرینش و نظام وجودی مخلوقات است.
در این معنا، هم انسان و هم جن:
- وجود خود را از خداوند دارند.
- در بقا به او وابسته‌اند.
- در نظامی که او آفریده زندگی می‌کنند.
- و هیچ‌یک در وجود خود استقلال ذاتی ندارند.
بنابراین، ربوبیت تکوینی خداوند منحصر به انسان نیست و همه موجودات را دربر می‌گیرد. تعبیر رَبُّ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ در این فراز، این ربوبیت را درباره جن و انسان به‌طور خاص یادآور می‌شود.
ربوبیت تشریعی خداوند
ربوبیت تشریعی به هدایت، فرمان، تکلیف و تعیین مسیر بندگی مربوط است. جن و انسان در قرآن از موجوداتی‌اند که در برابر پیام الهی موضع می‌گیرند و می‌توانند آن را بپذیرند یا رد کنند. ازاین‌رو، برخی شارحان خطبه غدیر از کاربرد «رب» درباره جن و انسان چنین استفاده کرده‌اند که هر دو گروه تحت هدایت و تربیت تشریعی خداوند قرار دارند.[۷]
این تفسیر با آیات مربوط به ایمان گروهی از جن به قرآن نیز سازگار است.
رسالت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و جن
قرآن گزارشی از حضور گروهی از جن نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و شنیدن قرآن ارائه می‌کند: وَ إِذْ صَرَفْنا إِلَیْکَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ یَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِیَ وَلَّوْا إِلی قَوْمِهِمْ مُنْذِرِینَ؛ و هنگامی که گروهی از جن را به سوی تو متوجه کردیم تا قرآن را بشنوند؛ هنگامی که نزد آن حاضر شدند گفتند: خاموش باشید؛ و چون پایان یافت، به سوی قوم خود بازگشتند در حالی که آنان را هشدار می‌دادند.(احقاف:۲۹).
در آیات بعد، آنان از کتابی سخن می‌گویند که پس از موسی نازل شده و قوم خود را به پذیرش دعوت الهی فرا می‌خوانند. از این گزارش قرآنی استفاده می‌شود که پیام قرآن و دعوت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به انسان‌ها محدود نبوده است.
جن؛ مؤمن و غیرمؤمن
قرآن همه جن را یکسان معرفی نمی‌کند. در سوره جن از زبان آنان آمده است: وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذلِکَ کُنَّا طَرائِقَ قِدَداً؛ و از میان ما گروهی صالح‌اند و گروهی جز آن؛ ما دارای راه‌های گوناگون بوده‌ایم.(جن:۱۱). بنابراین، تعبیر «جن» در آموزه‌های قرآنی به معنای گروهی یکپارچه از نظر ایمان و رفتار نیست؛ همان‌گونه که انسان‌ها نیز مؤمن و کافر، صالح و غیرصالح دارند.
این نکته با اشتراک جن و انسان در اختیار و تکلیف هماهنگ است.
جن و انس و هدف آفرینش
آیه ۵۶ سوره ذاریات یکی از مهم‌ترین آیات مرتبط با این فراز است: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ؛ جن و انسان را نیافریدم مگر برای عبادت من.(ذاریات:۵۶). «عبادت» در این آیه نشان می‌دهد که جن و انسان در نظام الهی موجوداتی رها و بی‌هدف معرفی نشده‌اند. آفرینش آنان در چارچوب بندگی، معرفت، اختیار و مسئولیت معنا می‌یابد.
از این جهت، وصف خداوند به «پروردگار جن و انس» با هدفی که قرآن برای آفرینش این دو گروه بیان می‌کند ارتباط مستقیم دارد.
تفاوت «رب الجنّة والناس» با «رب الناس»
در سوره ناس خداوند با تعبیر: قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ؛ بگو به پروردگار مردم پناه می‌برم.(ناس:۱) معرفی شده است و در پایان همان سوره، جن و انسان کنار یکدیگر ذکر شده‌اند: مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ؛ از جنّیان و مردمان.(ناس:۶).
در خطبه غدیر، این معنا با تعبیر صریح رَبُّ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ بیان شده و ربوبیت خداوند نسبت به هر دو گروه مورد تصریح قرار گرفته است.
نسبت اهل‌بیت علیهم‌السلام با تربیت الهی
خداوند برخی بندگان برگزیده را در نظام تشریع واسطه هدایت دیگران قرار داده و اهل‌بیت علیهم‌السلام از مربیان الهی امت‌اند.[۸] این مطلب را باید از معنای مستقیم رَبُّ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ تفکیک کرد. معنای مستقیم فراز، ربوبیت خداوند بر جن و انسان است. نقش پیامبران و اولیای الهی در هدایت بندگان، در مرتبه‌ای دیگر و در چارچوب مأموریت تشریعی آنان مطرح می‌شود.
بنابراین، نباید از خود این عبارت نتیجه گرفت که جنّیان «نمایندگان خداوند» هستند؛ تعبیر دقیق‌تر آن است که جن نیز مانند انسان مخاطب هدایت و تربیت الهی است.
ربوبیت خداوند و اختیار جن و انسان
پروردگاری خداوند به معنای مجبوربودن جن و انسان در اعمال اختیاری نیست. خداوند آفریننده قدرت، اختیار و نظامی است که انتخاب در آن تحقق می‌یابد؛ اما قرآن جن و انسان را در برابر انتخاب‌هایشان مسئول می‌داند. ازاین‌رو، ربوبیت الهی با مسئولیت اخلاقی و دینی این دو گروه منافاتی ندارد.
چرا از میان مخلوقات، جن و انسان ذکر شده‌اند؟
در شرح این فراز، مکلف‌بودن جن و انسان دلیل اصلی برای ذکر مشترک آنان مطرح شده است.[۹] این توضیح با آیات قرآن درباره عبادت، ایمان، کفر و مسئولیت جن و انسان تناسب دارد. با این حال، ذکر این دو گروه به معنای محدودبودن ربوبیت خداوند به آنان نیست؛ زیرا خطبه اندکی بعد خداوند را:
رَبُّ الْعالَمِينَ؛ پروردگار جهانیان. معرفی می‌کند؛ بنابراین، رَبُّ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ تأکید ویژه بر دو گروه مکلف است و رَبُّ الْعالَمِينَ عموم ربوبیت خداوند را بیان می‌کند.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- شرح خطبه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.