نهج الحق و کشف الصدق (کتاب)
نهج الحق و کشف الصدق کتابی عربی نوشتهٔ علامه حلی در تبیین دیدگاه‌های شیعهٔ امامیه و نقد آرا در مسائل اختلافی کلام و فقه است. اثر در هشت «مسئله» تنظیم شده و از ادراک حسی و معرفت نظری تا نبوت، امامت، معاد، اصول فقه و فقه را در بر می‌گیرد. علامه حلی در مسئلهٔ پنجم، حدیث غدیر را در شمار ادلهٔ نقلی امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام بررسی می‌کند. این کتاب بعدها موضوع نقد فضل بن روزبهان خنجی و پاسخ‌های قاضی نورالله شوشتری و محمدحسن مظفر قرار گرفت.
معرفی کتاب
آقابزرگ تهرانی در الذریعة از این اثر با نام دیگر «کشف الحق و نهج الصدق» نیز یاد کرده و نوشته است که علامه حلی آن را برای سلطان محمد خدابنده، مشهور به اولجایتو، تألیف کرد. موضوع کتاب اصول دین و مسائلی از فروع دین است که مؤلف در آن‌ها با دیدگاه‌های دیگر مذاهب اختلاف دارد.[۱]
روش اثر کلامی و جدلی است. علامه حلی دیدگاه‌های مورد اختلاف را طرح می‌کند و برای دفاع از رأی امامیه، متناسب با موضوع، به استدلال عقلی، آیات قرآن و روایات استناد می‌کند. قرار گرفتن مباحث اصول فقه و فقه در کنار اصول اعتقادی، دامنهٔ کتاب را از بحث امامت فراتر می‌برد و امکان مقایسهٔ شیوهٔ استدلال مؤلف را در مسائل اعتقادی و فقهی فراهم می‌کند.
نویسنده
حسن بن یوسف بن مطهر حلی (۶۴۸–۷۲۶ ق)، مشهور به علامه حلی، فقیه و متکلم امامیه بود. آثار او حوزه‌هایی چون فقه، اصول فقه، کلام و رجال را در بر می‌گیرد. «منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة» و «کشف الیقین فی فضائل أمیر المؤمنین» از دیگر آثار او در موضوع امامت و فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام‌اند.
آثار نویسنده
| منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة | کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد |
| کشف الیقین فی فضائل أمیر المؤمنین | نهج المسترشدین فی أصول الدین |
| تذکرة الفقهاء | قواعد الأحکام فی معرفة الحلال والحرام |
| إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان | خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال |
محتوای کتاب
- ادراک حسی و رؤیت. مؤلف از شرایط ادراک و رؤیت آغاز می‌کند و در پایان این مسئله به نفی امکان رؤیت خداوند با چشم می‌پردازد.
- نظر و معرفت. این بخش به نسبت مقدمات و نتیجه در استدلال و به وجوب عقلی نظر و معرفت اختصاص دارد.
- صفات و عدل الهی. قدرت خداوند، نفی جسمانیت و جهت، کلام الهی و مباحث عدل از موضوعات این مسئله‌اند. مؤلف در بحث عدل، حسن و قبح عقلی، اختیار انسان، جبر و تکلیف به امر بیرون از توان را بررسی می‌کند.
- نبوت. علامه حلی دلایل نبوت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را طرح می‌کند و به عصمت پیامبران و طهارت نسب پیامبر می‌پردازد.
- امامت. عصمت و افضلیت امام، شیوهٔ تعیین امام و ادلهٔ امامت بلافصل امیرالمؤمنین علیه‌السلام در این مسئله بررسی می‌شود. مؤلف در کنار دلایل عقلی، به آیات و احادیث استناد می‌کند و فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام را نیز در همین چارچوب می‌آورد.
- معاد. این مسئله به حشر جسمانی و استحقاق ثواب و عقاب می‌پردازد.
- اصول فقه. مؤلف ابتدا از حکم و تکلیف و سپس از ادله و شیوه‌های استنباط بحث می‌کند. جایگاه اجماع و خبر و ارزیابی قیاس و استحسان از مباحث این مسئله‌اند.
- فقه. بخش پایانی به مسائل اختلافی در ابواب گوناگون فقه، از جمله طهارت، نماز، زکات، روزه، حج، نکاح و طلاق، اختصاص دارد. مؤلف در این بخش دیدگاه امامیه را در برابر آرای فقهی دیگر مذاهب توضیح می‌دهد.
حدیث غدیر در بحث امامت
علامه حلی در مسئلهٔ امامت، روایت غدیر را در بحث آیات مرتبط با امامت و در شمار شواهد نقلی می‌آورد. او در نقل مربوط به آیهٔ تبلیغ، پرسش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم دربارهٔ اولویت ایشان بر مؤمنان را پیش از عبارت «من کنت مولاه فعلی مولاه» گزارش می‌کند. در بحث آیهٔ اکمال نیز روایتی را نقل می‌کند که نزول آیه را به واقعهٔ غدیر و اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام پیوند می‌دهد. جایگاه این دو نقل در کتاب نشان می‌دهد که مؤلف حدیث غدیر را در چارچوب استدلال خود دربارهٔ تعیین امام پس از پیامبر بررسی می‌کند.
فهرست مطالب
- المسألة الأولى: المحسوسات أصل الاعتقادات
- المسألة الثانية: في النظر
- المسألة الثالثة: في صفاته تعالى
- المسألة الرابعة: في النبوة
- المسألة الخامسة: في الإمامة
- المسألة السادسة: في المعاد
- المسألة السابعة: فيما يتعلق بأصول الفقه
- المسألة الثامنة: فيما يتعلق بالفقه
نقدها و پاسخ‌ها
فضل بن روزبهان خنجی در کتاب «إبطال نهج الباطل وإهمال کشف العاطل» دیدگاه‌های علامه حلی را نقد کرد. قاضی نورالله شوشتری در إحقاق الحق وإزهاق الباطل به نقدهای خنجی پاسخ داد. ساختار إحقاق الحق امکان پیگیری سخن علامه حلی، اعتراض خنجی و پاسخ شوشتری را در کنار هم فراهم می‌کند.[۲]
محمدحسن مظفر نیز در «دلائل الصدق لنهج الحق» به نقد استدلال‌های خنجی پرداخت و دفاع از دیدگاه‌های علامه حلی را پی گرفت. این آثار برای مطالعهٔ تاریخ مناقشه بر سر مسائل کلامی نهج الحق، به‌ویژه مباحث امامت، در کنار یکدیگر خوانده می‌شوند.[۳]
نسخه‌ها، چاپ‌ها و ترجمه
نسخه‌های خطی اثر در چند مجموعه نگهداری می‌شود. از جمله، نسخه‌ای با شمارهٔ ۱۳۹۶ در کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی و نسخه‌ای با شمارهٔ ۱۷۷۹ در مرکز احیاء میراث اسلامی قم فهرست شده است. نسخهٔ اخیر در سدهٔ یازدهم هجری قمری به خط نسخ کتابت شده است.
| چاپ | مشخصات |
|---|---|
| بیروت، ۱۹۸۲ م | به کوشش فرج‌الله حسنی، دار الکتاب اللبنانی و مکتبة المدرسة. تصویر جلد و نسخهٔ دیجیتال جعبهٔ اطلاعات به این چاپ تعلق دارد. |
| قم، ۱۴۰۷ ق | با تعلیقات عین‌الله حسنی ارموی و مقدمهٔ سید رضا صدر، دار الهجرة. مشاهدهٔ نسخهٔ تصویری |
ترجمه‌ای فارسی از اثر به قلم علیرضا کهنسال با عنوان «نهج الحق و کشف الصدق» معرفی شده است.
کتاب‌های مرتبط
پانویس
منابع
- نهج الحق و کشف الصدق، حسن بن یوسف بن مطهر حلی، به کوشش فرج‌الله حسنی، بیروت، دار الکتاب اللبنانی و مکتبة المدرسة، ۱۹۸۲ م. نسخهٔ دیجیتال
- نهج الحق و کشف الصدق، حسن بن یوسف بن مطهر حلی، با تعلیقات عین‌الله حسنی ارموی و مقدمهٔ سید رضا صدر، قم، دار الهجرة، چاپ اول، ۱۴۰۷ ق. نسخهٔ تصویری
- الذریعة إلی تصانیف الشیعة، محمدمحسن آقابزرگ تهرانی، بیروت، دار الأضواء، چاپ سوم، ۱۴۰۳ ق. نسخهٔ دیجیتال
- دلائل الصدق لنهج الحق، محمدحسن مظفر، قم، مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، ۱۴۲۲ ق. نسخهٔ دیجیتال