مشیت و اراده پروردگار در خطبه غدیر
مشیت و اراده پروردگار از اوصاف فعل الهی در خطبه غدیر است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش توحیدی خطبه، خداوند را چنین وصف می‌کند که آنچه را بخواهد امضا می‌کند و آنچه را اراده کند به مرحله قضا و تحقق می‌رساند.[۱]
در شرح این فراز، میان اصطلاحاتی مانند «مشیت»، «اراده»، «امضا»، «قدر» و «قضا» تفکیک‌هایی مطرح شده است. در برخی روایات، مشیت و اراده با معنایی نزدیک یا واحد به‌کار رفته‌اند و در برخی دیگر، برای هر یک مرحله‌ای متفاوت از تحقق فعل الهی بیان شده است.[۲]
از این رو، مقصود از این تعابیر را باید با توجه به سیاق روایت یا عبارت موردنظر بررسی کرد و نمی‌توان در همه کاربردها برای آنها یک تفاوت اصطلاحی ثابت در نظر گرفت.
عبارت خطبه غدیر
در خطبه غدیر درباره خداوند آمده است: يَشاءُ فَيُمْضي وَ يُريدُ فَيَقْضي؛ می‌خواهد و آن را به انجام می‌رساند، و اراده می‌کند و حکم و قضای آن را تحقق می‌بخشد.[۳]
برخی شارحان از ترتیب این عبارت چنین برداشت کرده‌اند که «مشیت» با مرحله امضا و «اراده» با مرحله قضا پیوند یافته است؛ یعنی آنچه متعلق مشیت الهی قرار گیرد، امضا می‌شود و آنچه اراده الهی به آن تعلق گیرد، به مرحله قضا می‌رسد.[۴]
این تفسیر یکی از تحلیل‌های ارائه‌شده درباره فراز خطبه است و باید در کنار کاربردهای متفاوت مشیت و اراده در روایات بررسی شود.
معنای واژگان فراز
مشیت
«مشیت» از ماده «شاء» و در کاربرد عمومی به معنای خواستن است. در متون کلامی و روایی، این واژه گاه به اصل تعلق خواست الهی به یک فعل و گاه به مرحله‌ای از تحقق آن اطلاق شده است.
فخرالدین طریحی در مجمع البحرین هنگام توضیح این واژه، روایاتی را نقل کرده که نشان می‌دهند «مشیت» و «اراده» همیشه در یک معنای اصطلاحی ثابت به‌کار نرفته‌اند.[۵]
اراده
«اراده» نیز در اصل با مفهوم خواستن و قصد مرتبط است. در برخی روایات، اراده مرحله‌ای پس از مشیت دانسته شده و در برخی نقل‌ها این دو تعبیر نزدیک به یکدیگر یا هم‌معنا معرفی شده‌اند. از این رو، تفاوت مشیت و اراده در متون دینی وابسته به سیاق و اصطلاح روایت است.
امضا
در عبارت فَيُمْضي، «امضا» به معنای نافذکردن، قطعی‌کردن و به اجرا رساندن آمده است. فعل يُمْضي از «أمضى، يُمضي، إمضاءً» است و در اینجا بر تحقق و نافذشدن آنچه متعلق مشیت الهی قرار گرفته دلالت می‌کند.[۶]
قضا
در عبارت فَيَقْضي، «قضا» با حکم قطعی و تحقق امر ارتباط دارد. این فعل از «قضى، يقضي، قضاءً» است و در برخی روایات، قضا آخرین مرحله‌ای معرفی شده که با تحقق و تثبیت فعل همراه است.[۷]
مشیت و اراده؛ یک معنا یا دو معنا؟
فعل مضارع، یعنی یُمضی و یَقضی، در هر دو به ضمّ یاء نیست؛ بلکه اول به ضم یاء و دوم به فتح آن است؛ زیرا اقضاء استعمال نشده، پس فعل اول از اَمضی، یُمضی، امضاءً و فعل دوم از قضی، یُقضی، قضاءً است.
حضرت در کلام اول اشاره به مقام مشیت حق و در کلام دوم اشاره به مقام اراده آن ذات دارد؛ یعنی آنچه را که مشیت او بر آن قرار گرفت امضا می‌کند و آنچه را که اراده می‌کند حکم می‌نماید. بر این اساس، مقام امضا قبل از مقام حکم و انفاذ است.[یادداشت ۱]
از ظاهر عبارت حضرت استفاده می‌شود که مشیت غیر از اراده است؛ در غیر این صورت، جمله دوم یُریدُ فَیَقْضی بی‌مورد است. از آنجا که کلام از مقام عصمت صادر شده است، نمی‌شود حمل بر عبث شود. پس مشیت غیر از اراده و مقام امضا غیر از مقام قضا است.[۸]
معنای مشیّت در روایات
روایات درباره نسبت مشیت و اراده یکسان نیستند و همین امر باعث شده شارحان از تحمیل یک معنای اصطلاحی ثابت بر همه موارد خودداری کنند. در روایتی منسوب به امام رضا علیه‌السلام آمده است: إِنَّ الإِبْداعَ وَ الْمَشِيَّةَ وَ الإِرادَةَ مَعْناها واحِدٌ وَ الأَسْماءُ ثَلاثَةٌ؛ ابداع، مشیت و اراده از نظر معنا یکی هستند و نام‌ها سه‌گانه‌اند.[۹]
بر اساس این روایت، این اصطلاحات می‌توانند در یک کاربرد به حقیقت واحدی اشاره داشته باشند. در مقابل، روایاتی نیز نقل شده که مراحل مختلفی برای مشیت، اراده، تقدیر و قضا بیان می‌کنند. از این رو، برخی شارحان نتیجه گرفته‌اند که تفاوت مشیت و اراده در پاره‌ای موارد می‌تواند تفاوتی اعتباری یا ناظر به مرحله و نحوه استعمال باشد، نه لزوماً تفاوت دو حقیقت کاملاً مستقل.[۱۰]
مراحل مشیت، اراده، تقدیر و قضا در روایات
در روایتی از امام باقر علیه‌السلام، برای تحقق اشیا چند مرحله بیان شده است. بر اساس این نقل، چیزی تحقق نمی‌یابد مگر آنکه خداوند بخواهد، اراده کند، آن را اندازه‌گذاری کند و درباره آن قضا نماید.[۱۱]
در توضیح این مراحل آمده است:
- «شاء» به آغاز تعلق فعل اشاره دارد؛
- «قدر» به تعیین اندازه و حدود اشیا مربوط است؛
- «قضی» مرحله‌ای است که پس از آن امر تحقق می‌یابد و تخلف نمی‌کند.[۱۲]
در روایتی دیگر از امام رضا علیه‌السلام نیز درباره این مفاهیم چنین توضیح داده شده است: المَشِيَّةُ الذِّكْرُ الأَوَّلُ ... وَ الإِرادَةُ العَزْمُ عَلى ما يَشاءُ ... وَ القَدَرُ هَنْدَسَةُ الشَّيْءِ مِنْ طُولِهِ وَ عَرْضِهِ وَ بَقائِهِ ... وَ القَضاءُ هُوَ الإِبْرامُ وَ إِقامَةُ العَيْنِ؛ مشیت یادکرد و مرحله نخست است؛ اراده، عزم بر چیزی است که خواسته شده؛ قدر، اندازه‌گذاری شیء از جهت حدود و بقاست؛ و قضا، استوارکردن و تحقق خارجی آن است.[۱۳][۱۴]
بر اساس این نقل، مشیت، اراده، قدر و قضا می‌توانند مراحل متفاوتی در تبیین تحقق فعل الهی باشند.
مشیت و اراده خداوند در قرآن
قرآن در آیات متعددی فعل خداوند را به مشیت و اراده او نسبت می‌دهد.
انجام آنچه خدا بخواهد
قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ؛ خداوند چنین است؛ هرچه بخواهد انجام می‌دهد.
(آل‌عمران:۴۰). این آیه بر نفوذ مشیت الهی و محدودنبودن قدرت خداوند به اسباب عادی تأکید می‌کند.[۱۵]
تحقق اراده الهی
إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُريدُ؛ همانا خداوند هرچه را اراده کند انجام می‌دهد.(حج:۱۴). این آیه نیز تحقق فعل مورد اراده خداوند را بیان می‌کند.[۱۶]
خداوند مورد بازخواست قرار نمی‌گیرد
لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ؛ او از آنچه انجام می‌دهد بازخواست نمی‌شود، ولی آنان بازخواست می‌شوند.(انبیاء:۲۳). در منابع کلامی، این آیه در تبیین حاکمیت و حکمت مطلق خداوند مورد توجه قرار گرفته است.[۱۷]
قضا و فرمان «کن»
فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ؛ و هنگامی که امری را مقرر کند، تنها به آن می‌گوید: باش؛ پس موجود می‌شود.(غافر:۶۸). این آیه قضا و تحقق امر الهی را با فرمان «کن» بیان می‌کند.[۱۸]
مشیت الهی و اختیار انسان
بحث مشیت و اراده خداوند با مسئله اختیار انسان ارتباط دارد؛ زیرا تحقق هیچ موجود یا فعلی بیرون از قلمرو قدرت و مشیت الهی نیست، اما انسان نیز در حوزه تکلیف دارای اراده و مسئولیت معرفی شده است. ازاین‌رو، در مباحث کلامی میان خواست تکوینی خداوند و فرمان و خواست تشریعی تفکیک شده است.
- در اراده تشریعی، خداوند بندگان را به انجام کارهای نیک فرمان می‌دهد و از گناه نهی می‌کند، اما آنان را به اطاعت مجبور نمی‌سازد.
- در اراده تکوینی، سخن از نظام تحقق اشیا و حوادث در عالم است.
این تفکیک برای توضیح این نکته به‌کار می‌رود که وقوع یک رفتار اختیاری در قلمرو قدرت الهی، به معنای رضایت تشریعی خداوند از آن رفتار نیست.[۱۹]
نظریه مشیت حتم و مشیت عزم
در برخی شرح‌ها، نظریه‌ای درباره دو نوع مشیت و اراده گزارش شده است:
- مشیت و اراده حتم؛
- مشیت و اراده عزم یا غیرحتم.
بر پایه این دیدگاه، میان امر و نهی تشریعی خداوند و آنچه در نظام تکوین واقع می‌شود تفاوت گذاشته شده است.[۲۰]
برای توضیح این نظریه، به ماجرای نهی آدم و حوا از درخت و فرمان ذبح اسماعیل علیه‌السلام استناد شده است. با این حال، این تقسیم‌بندی یکی از دیدگاه‌های مطرح‌شده در شرح مسئله مشیت است و نباید بدون نسبت‌دادن به صاحب‌نظران، به‌عنوان معنای قطعی فراز خطبه معرفی شود.
مشیت الهی و حکمت
نفوذ مشیت و اراده خداوند به معنای فعل بی‌حکمت یا بی‌هدف نیست. در الهیات اسلامی، قدرت و مشیت الهی همراه با علم، حکمت و عدالت خداوند در نظر گرفته می‌شود. از این رو، تعبیر «هرچه بخواهد انجام می‌دهد» به معنای آن نیست که فعل خداوند تابع هوس، تغییر حالت یا نیاز باشد؛ بلکه خداوند از ویژگی‌های نفسانی و محدودیت‌های موجود در اراده انسان منزه دانسته می‌شود.
بحث تفصیلی درباره حقیقت اراده الهی، ازلی یا حادث‌بودن آن و نسبت آن با صفات ذات و فعل، از مباحث گسترده علم کلام و فلسفه است و فراتر از موضوع مستقیم این مدخل قرار دارد.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۰۵–۳۰۶.
- ↑ مجمع البحرین، ج۱، ص۲۵۶.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۰۵–۳۰۶.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۰۵–۳۰۶.
- ↑ مجمع البحرین، ج۱، ص۲۵۶.
- ↑ شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۳۰۵–۳۰۶.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۳۰۵–۳۰۶.
- ↑ مجمع البحرین، ج۱، ص۲۵۶.
- ↑ شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۳۰۶–۳۰۷.
- ↑ مجمع البحرین، ج۱، ص۲۵۶.
- ↑ مجمع البحرین، ج۱، ص۲۵۶.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ مجمع البحرین، ج۱، ص۲۵۷.
- ↑ شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۳۰۷–۳۰۸.
- ↑ شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۳۰۷–۳۰۸.
- ↑ شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۳۰۷–۳۰۸.
- ↑ شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۳۰۷–۳۰۸.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر خم، ص۱۲۸–۱۳۰.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر خم، ص۱۳۰.
- ↑ باید توجه داشت که بحث مشیّت و ارادهٔ ازلی و حادث از بحث‌های جنجال‌برانگیز تاریخ اسلام است که در میان متکلمان و حکما بحث‌های درازدامنی را برانگیخته است. بیشتر دانشمندان اهل سنت بر این نظرند که مشیّت و اراده از صفات ذاتند؛ اما دانشمندان شیعه بر این عقیده‌اند که هم از صفات ذات است و هم صفت فعل. روایاتی که از ائمه معصومین علیهم السلام رسیده است بر دو نوع است: برخی از روایات مؤیّد این نظرند که مشیّت و اراده حادثند و روایات دستهٔ دوم ازلی‌بودن این دو را در عین عینیت با علم مورد تأیید قرار می‌دهد. برخی از محققان با وانهادان روایات دسته دوم، به این بهانه که روایات وارده در کتاب «فقه الرضا علیه السلام» آمده است و سند این کتاب معتبر نمی‌باشد، اظهار داشته‌اند که علم حق تعالی مصداقی برای اراده نیست و اراده فقط کیف نفسانی است و از مقام فعل انتزاع می‌گردد (شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیرخم، پاورقی ش۲، ص ۱۲۹–۱۲۸).
منابع
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مجمع البحرین؛ فخرالدین بن محمدعلی طریحی، بیروت: دار و مکتبة الهلال، ۱۹۸۵م.