خداوند نزدیک‌کننده و دورکننده در خطبه غدیر

خداوند نزدیک‌کننده و دورکننده در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	نزدیک‌کردن و دورساختن از افعال خداوند
مفاهیم	قرب الهی؛ بُعد از خدا؛ طاعت؛ معصیت؛ محبت؛ بغض؛ توحید افعالی
منابع و پیوندها
آیات	بقره: ۱۸۶؛ ق: ۱۶؛ علق: ۱۹؛ مائده: ۳۵؛ زمر: ۳

خداوند نزدیک‌کننده و دورکننده از اوصاف فعلی خداوند در خطبه غدیر است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش توحیدی خطبه، پس از بیان افعالی مانند خنداندن و گریاندن، درباره خداوند می‌فرماید: وَیُدْنِی وَیُقْصِی؛ یعنی نزدیک می‌کند و دور می‌سازد.

در شرح این فراز سه احتمال مطرح شده است: نزدیک‌کردن انسان به مقام قرب بر اثر طاعت و دورشدن او بر اثر معصیت؛ ایجاد نزدیکی و جدایی میان انسان‌ها از طریق عواملی مانند ازدواج و طلاق؛ و ایجاد اسباب محبت یا دشمنی که موجب نزدیکی یا دوری افراد از یکدیگر می‌شود.

از میان این احتمالات، برخی شارحان احتمال نخست را با سیاق توحیدی خطبه مناسب‌تر دانسته‌اند؛ یعنی خداوند نظامی قرار داده است که ایمان و اطاعت، انسان را به مقام قرب الهی نزدیک و گناه و سرپیچی، او را از این مقام دور می‌کند.

عبارت خطبه غدیر

در بخش توحیدی خطبه، این اوصاف در کنار یکدیگر آمده‌اند: وَیُفْقِرُ وَیُغْنِی وَیُضْحِکُ وَیُبْکِی وَیُدْنِی وَیُقْصِی؛ فقیر می‌سازد و بی‌نیاز می‌کند، می‌خنداند و می‌گریاند و نزدیک می‌کند و دور می‌سازد.

قرارگرفتن وَیُدْنِی وَیُقْصِی در میان افعال الهی نشان می‌دهد که این تعبیر نیز در چارچوب قدرت و تدبیر خداوند مطرح شده است.

معنای «یُدنی» و «یُقصی»

یُدْنِی از ماده «دنو» به معنای نزدیک‌کردن و یُقْصِی از ماده «قصو» به معنای دورکردن است. نزدیکی و دوری در زبان می‌تواند هم درباره فاصله مکانی و هم درباره نزدیکی و دوری معنوی به‌کار رود. در این فراز، با توجه به موضوع توحیدی خطبه و توضیح برخی شارحان، یکی از مهم‌ترین احتمالات، قرب و بُعد معنوی انسان نسبت به خداوند است.

قرب خداوند مکانی نیست

در الهیات اسلامی، قرب خداوند به انسان به معنای فاصله مکانی نیست؛ زیرا خداوند جسم و محدود به مکان و جهت دانسته نمی‌شود. قرآن می‌فرماید: وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ؛ و هنگامی که بندگانم درباره من از تو بپرسند، من نزدیکم؛ دعای دعاکننده را هنگامی که مرا بخواند اجابت می‌کنم.(بقره:۱۸۶).

و در آیه‌ای دیگر: وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ؛ و ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم.(ق:۱۶). این قرب را نمی‌توان قرب جسمانی دانست؛ بلکه با احاطه، علم، قدرت و حضور تدبیر الهی نسبت به انسان ارتباط دارد.

قرب بنده به خداوند

در کنار قرب خداوند به بندگان، قرآن از نزدیک‌شدن انسان به خداوند نیز سخن گفته است: وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ؛ سجده کن و نزدیک شو.(علق:۱۹). در این آیه نیز نزدیک‌شدن انسان به خداوند نمی‌تواند به معنای جابه‌جایی مکانی باشد. در تفسیر معنوی، قرب انسان به خداوند با رشد ایمان، بندگی، معرفت، اخلاص و اطاعت ارتباط پیدا می‌کند.

بر همین اساس، برخی شارحان عبارت وَیُدْنِی را به رساندن بنده مطیع به مراتب قرب الهی تفسیر کرده‌اند.

طاعت و نزدیک‌شدن به خداوند

در احتمال نخستِ مطرح‌شده برای این فراز، طاعت سبب قرب و معصیت موجب دوری از مقام قرب معرفی شده است. این معنا با آموزه عمومی قرآن درباره تلاش برای نزدیک‌شدن به خداوند هماهنگ است: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا کنید و برای نزدیک‌شدن به او وسیله بجویید.(مائده:۳۵).

در این نگاه، طاعت ارزش مستقل از خداوند ندارد، بلکه راهی است که خداوند برای رشد و تقرب انسان قرار داده است.

معصیت و دوری از مقام قرب

همان‌گونه که طاعت با قرب معنوی ارتباط دارد، گناه و سرپیچی از فرمان الهی نیز می‌تواند سبب دورشدن انسان از مراتب قرب شود. این «دوری» به معنای دورشدن خداوند از نظر مکان نیست؛ زیرا خداوند از نظر علم و احاطه به همه انسان‌ها نزدیک است. بلکه بنده با انتخاب و رفتار خود از هدایت، رحمت خاص و مراتب کمالی که می‌توانست به آنها برسد محروم می‌شود.

بنابراین، باید میان دو مفهوم تفکیک کرد:

• قرب و احاطه عمومی خداوند نسبت به همه مخلوقات؛
• قرب معنوی و ارزشی بنده که با ایمان و عمل صالح افزایش می‌یابد.

آیا خداوند انسان را مجبور به طاعت یا معصیت می‌کند؟

در شرح قدیمی صفحه آمده است که چون «اسباب طاعت و معصیت به دست خداوند است»، او نزدیک‌کننده و دورکننده حقیقی است. این عبارت نباید به معنای مجبورکردن انسان به گناه فهمیده شود. در چارچوب توحید افعالی، اصل وجود انسان، قدرت انتخاب و امکان انجام فعل از خداوند است؛ اما انتخاب میان اطاعت و معصیت به انسان نسبت داده می‌شود و مسئولیت اخلاقی و شرعی نیز بر همین اختیار استوار است.

پس می‌توان گفت خداوند نظام قرب و بُعد را مقرر کرده، اما انسان با انتخاب خود در مسیر طاعت یا معصیت حرکت می‌کند.

احتمال دوم: نزدیکی و دوری اجتماعی

احتمال دیگری که در شرح فراز مطرح شده، مربوط به روابط اجتماعی است. بر اساس این احتمال، یُدْنِی می‌تواند به ایجاد نزدیکی میان زن و مرد از طریق ازدواج و یُقْصِی به جدایی آنان از طریق طلاق اشاره داشته باشد. در این تفسیر، خداوند واضع نظام و احکام شرعی‌ای است که به شکل‌گیری یا پایان برخی روابط اجتماعی می‌انجامد.

با این حال، این برداشت نسبت به تفسیر معنویِ قرب و بُعد، محدودتر است و برخی شارحان احتمال اول را مناسب‌تر دانسته‌اند.

احتمال سوم: محبت و بغض

تفسیر سوم، نزدیک‌شدن و دورشدن انسان‌ها را با محبت و دشمنی مرتبط می‌کند. بر اساس این دیدگاه، محبت سبب انس و نزدیکی و بغض سبب فاصله و جدایی می‌شود؛ و از آنجا که نظام روانی و عاطفی انسان نیز مخلوق خداوند است، این آثار در نهایت در قلمرو تدبیر الهی قرار می‌گیرند.

این تفسیر نیز نباید به معنای نفی اختیار انسان در ایجاد، تقویت یا کنترل محبت و دشمنی فهمیده شود.

تفاوت قرب خداوند و قرب انسان

برای جلوگیری از اشتباه، دو تعبیر باید از یکدیگر تفکیک شوند.

• خداوند به انسان نزدیک است، این قرب ناظر به علم، قدرت، احاطه و تدبیر الهی است و شامل همه انسان‌ها می‌شود. فَإِنِّي قَرِيبٌ؛ من نزدیکم.
• انسان به خدا نزدیک می‌شود، این قرب وصفی کمالی و معنوی برای بنده است و با ایمان، بندگی و اطاعت ارتباط دارد.. وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ؛ سجده کن و نزدیک شو.

بنابراین، ممکن است خداوند از نظر علم و احاطه به انسان نزدیک باشد، ولی خود انسان از نظر معنوی در مرتبه‌ای دور از قرب الهی قرار داشته باشد.

قرب الهی و توحید افعالی

عبارت وَیُدْنِی وَیُقْصِی را می‌توان در مجموعه فرازهای توحید افعالی خطبه بررسی کرد. در همین بخش آمده است:

• وَیُمِیتُ وَیُحْیِی؛ می‌میراند و زنده می‌کند.
• وَیُفْقِرُ وَیُغْنِی؛ فقیر می‌سازد و بی‌نیاز می‌کند.
• وَیُضْحِکُ وَیُبْکِی؛ می‌خنداند و می‌گریاند.

و سپس:

• وَیُدْنِی وَیُقْصِی؛ نزدیک می‌کند و دور می‌سازد.

این ساختار، شئون گوناگون زندگی و کمال انسان را در قلمرو تدبیر الهی قرار می‌دهد.

قرب الهی و ولایت

از آنجا که این عبارت در خطبه غدیر آمده، می‌توان جایگاه آن را در ساختار کلی خطبه نیز بررسی کرد. بخش آغازین خطبه پیش از ورود به مسئله ولایت، به توحید و صفات و افعال خداوند اختصاص دارد. در ادامه، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مسئله ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام را به‌عنوان فرمانی الهی اعلام می‌کند. از این جهت، پذیرش ولایت در منطق کلی خطبه در چارچوب اطاعت از فرمان خداوند قرار می‌گیرد.

جستارهای وابسته

• خطبه غدیر    • خنده و گریه به دست خدا    • عطا کردن و منع نمودن خداوند    • قرب به خدا • ولایت ائمه علیهم السلام

منابع

• شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.