سوره عصر در خطبه غدیر
سوره عصر در خطبه غدیر به فرازی از خطبه غدیر اشاره دارد که در آن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، سوره عصر را با جایگاه ایمانی و معنوی امیرالمؤمنین علیه‌السلام مرتبط می‌سازد. در این فراز، پیامبر پس از بیان اینکه دشمنی با امیرالمؤمنین علیه‌السلام با شقاوت و ولایت‌پذیری نسبت به آن حضرت با تقوا و اخلاص ارتباط دارد، از سوره عصر یاد می‌کند و امیرالمؤمنین علیه‌السلام را از مصادیق برجسته ایمان، حق و صبر معرفی می‌فرماید.[۱]
عبارت اصلی فراز چنین است: وَفِي عَلِيٍّ وَاللَّهِ نَزَلَتْ سُورَةُ الْعَصْرِ؛ و به خدا سوگند، سوره عصر درباره علی علیه‌السلام نازل شده است.
در ادامه نقل خطبه، پس از یادکرد آغاز سوره، عبارت «إِلَّا عَلِيًّا الَّذِي آمَنَ وَرَضِيَ بِالْحَقِّ وَالصَّبْرِ» آمده است که امیرالمؤمنین علیه‌السلام را به‌عنوان مصداق استثناشدگان از خسران معرفی می‌کند.
در برخی منابع تفسیری شیعه و اهل‌سنت نیز گزارش‌هایی درباره ارتباط آیات سوره عصر با امیرالمؤمنین علیه‌السلام و دیگر مؤمنان برجسته نقل شده است.[۲][۳]
متن سوره عصر و ترجمه آن
سوره عصر، صدوسومین سوره قرآن و دارای سه آیه است.
متن کامل این سوره چنین است: 
وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ؛ سوگند به عصر، که انسان قطعاً در زیان است؛ مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند و یکدیگر را به حق و شکیبایی سفارش کرده‌اند.
(عصر:۱–۳)
این سوره با سوگند به «عصر» آغاز می‌شود، سپس از زیان انسان سخن می‌گوید و در پایان چهار ویژگی را برای رهایی از خسران بیان می‌کند:
- ایمان؛
- انجام عمل صالح؛
- سفارش متقابل به حق؛
- سفارش متقابل به صبر.
این چهار ویژگی، محور اصلی ارتباط سوره عصر با فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام در تفسیر غدیری است.
عبارت سوره عصر در خطبه غدیر
در نقل مشهور خطبه مفصل غدیر آمده است:
أَلَا وَإِنَّهُ لَا يُبْغِضُ عَلِيًّا إِلَّا شَقِيٌّ، وَلَا يُوَالِي عَلِيًّا إِلَّا تَقِيٌّ، وَلَا يُؤْمِنُ بِهِ إِلَّا مُؤْمِنٌ مُخْلِصٌ، وَفِي عَلِيٍّ وَاللَّهِ نَزَلَتْ سُورَةُ الْعَصْرِ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَالْعَصْرِ، إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ، إِلَّا عَلِيًّا الَّذِي آمَنَ وَرَضِيَ بِالْحَقِّ وَالصَّبْرِ؛ آگاه باشید که جز فرد شقی با علی علیه‌السلام دشمنی نمی‌ورزد، جز فرد پرهیزکار ولایت او را نمی‌پذیرد و جز مؤمنی بااخلاص به او ایمان نمی‌آورد. و به خدا سوگند، سوره عصر درباره علی علیه‌السلام نازل شده است: به نام خداوند بخشنده مهربان؛ سوگند به عصر، که انسان در زیان است؛ مگر علی که ایمان آورده و حق و صبر را پذیرفته است.[۴]
در این عبارت، آغاز سوره عصر نقل شده و در ادامه، مضمون استثنای آیه سوم بر امیرالمؤمنین علیه‌السلام تطبیق شده است. بنابراین، برای نقل دقیق باید میان دو بخش تفاوت گذاشت:
- متن قرآن: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ
- عبارت تفسیری در نقل خطبه: إِلَّا عَلِيًّا الَّذِي آمَنَ وَرَضِيَ بِالْحَقِّ وَالصَّبْرِ
عبارت دوم، جایگزین متن آیه سوم قرآن نیست و نباید با قالب آیه قرآنی نمایش داده شود.
جایگاه این فراز در ساختار خطبه غدیر
اشاره به سوره عصر پس از هشدار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره حسادت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده است. در فراز پیشین، پیامبر صلی الله علیه وآله با یادآوری سرگذشت ابلیس و حضرت آدم علیه‌السلام، مردم را از حسادت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام برحذر می‌دارد. سپس می‌فرماید: لَا يُبْغِضُ عَلِيًّا إِلَّا شَقِيٌّ، وَلَا يُوَالِي عَلِيًّا إِلَّا تَقِيٌّ، وَلَا يُؤْمِنُ بِهِ إِلَّا مُؤْمِنٌ مُخْلِصٌ؛ جز فرد شقی با علی علیه‌السلام دشمنی نمی‌کند، جز فرد پرهیزکار ولایت او را نمی‌پذیرد و جز مؤمنی بااخلاص به او ایمان نمی‌آورد.
پس از این عبارت، به سوره عصر اشاره می‌شود. این ترتیب از نظر معنایی اهمیت دارد؛ زیرا مفاهیم شقاوت، تقوا و اخلاص در فراز پیشین با مضمون خسران، ایمان و نجات در سوره عصر ارتباط پیدا می‌کنند. در تفسیر امامیه، این پیوستگی از شواهد جایگاه ویژه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در ایمان و هدایت دانسته شده است.
معنای «عصر» در قرآن
واژه «عصر» در نخستین آیه سوره آمده است: وَالْعَصْرِ؛ سوگند به عصر.(عصر:۱)
مفسران درباره معنای «عصر» دیدگاه‌های مختلفی مطرح کرده‌اند.
از جمله:
- زمان و روزگار؛
- بخشی از روز، به‌ویژه هنگام عصر؛
- دوران نبوت یا دوره‌ای خاص از تاریخ دینی.
در تفسیر عمومی سوره، معنای زمان و روزگار از برداشت‌های مشهور است. بااین‌حال، متن خطبه غدیر به‌صورت صریح تعیین نمی‌کند که مقصود از «عصر» در این آیه کدام‌یک از این معانی است. بنابراین، تفسیر سوره در ارتباط با امیرالمؤمنین علیه‌السلام نباید بدون دلیل به معنای اختصاص واژه «عصر» به شخص آن حضرت دانسته شود.
خسران انسان در سوره عصر
خداوند در آیه دوم می‌فرماید: إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ؛ بی‌گمان انسان در زیان است.(عصر:۲). «خُسر» به معنای زیان و ازدست‌دادن سرمایه یا منفعت است. در تفسیر اخلاقی سوره، خسران انسان به از دست رفتن فرصت عمر و بهره‌نبردن از امکانات زندگی برای رسیدن به سعادت مرتبط دانسته شده است. آیه سوم نشان می‌دهد که همه انسان‌ها به‌صورت یکسان در این زیان باقی نمی‌مانند؛ بلکه گروهی با برخورداری از ایمان، عمل صالح، حق‌مداری و صبر از آن استثنا می‌شوند.
امیرالمؤمنین علیه‌السلام و رهایی از خسران
در نقل خطبه غدیر، امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌عنوان مصداقی برجسته از کسانی معرفی شده است که از خسران استثنا می‌شوند. عبارت: إِلَّا عَلِيًّا الَّذِي آمَنَ وَرَضِيَ بِالْحَقِّ وَالصَّبْرِ؛ مگر علی که ایمان آورده و حق و صبر را پذیرفته است.
در همین چارچوب قابل فهم است.
بر اساس تفسیر امامیه، امیرالمؤمنین علیه‌السلام به سبب ایمان، عمل صالح، حق‌مداری و شکیبایی، از برترین مصادیق مؤمنان رستگار به‌شمار می‌رود. برخی شارحان خطبه غدیر این فراز را دلیلی بر جایگاه ممتاز آن حضرت در رهایی از خسران معنوی دانسته‌اند.[۵] بااین‌حال، متن قرآن استثنا را به‌صورت جمع بیان کرده است و شامل همه کسانی می‌شود که چهار ویژگی یادشده را داشته باشند.
بنابراین، معرفی امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌عنوان مصداق برتر آیه، به معنای نفی شمول عمومی آن نسبت به دیگر مؤمنان نیست.
ایمان؛ نخستین شرط رهایی از خسران
در آیه سوم آمده است: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا؛ مگر کسانی که ایمان آورده‌اند.(عصر:۳) ایمان نخستین ویژگی کسانی است که از زیان استثنا می‌شوند. در منابع اسلامی، امیرالمؤمنین علیه‌السلام از نخستین ایمان‌آورندگان به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله معرفی شده است. در سنت امامیه، پیشگامی و استواری آن حضرت در ایمان از فضائل برجسته ایشان به‌شمار می‌رود. این جایگاه با عبارت تفسیری خطبه غدیر ارتباط دارد که می‌فرماید: إِلَّا عَلِيًّا الَّذِي آمَنَ؛ مگر علی که ایمان آورده است. در این برداشت، امیرالمؤمنین علیه‌السلام از مصادیق برجسته و پیشگام ایمان دانسته می‌شود.
عمل صالح؛ دومین شرط رهایی از خسران
قرآن پس از ایمان می‌فرماید: وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ؛ و کارهای شایسته انجام داده‌اند.(عصر:۳) در این آیه، ایمان با رفتار شایسته همراه شده است. عمل صالح عنوانی عمومی است و مصادیق گوناگونی مانند عبادت، عدالت، انفاق، وفای به عهد و دیگر رفتارهای پسندیده را دربر می‌گیرد. در تفسیر امامیه، اعمال و فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام از مصادیق برجسته عمل صالح دانسته می‌شوند.
از جمله می‌توان به فداکاری آن حضرت در لیلة المبیت، حضور در جهادهای صدر اسلام و رفتارهای مرتبط با عدالت و انفاق اشاره کرد.
سفارش به حق؛ سومین شرط رهایی از خسران
در آیه سوم آمده است: وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ؛ و یکدیگر را به حق سفارش کرده‌اند.(عصر:۳) «تواصی» از باب تفاعل است و به سفارش متقابل اشاره دارد. بنابراین، این عبارت تنها بر بیان حق از سوی یک فرد دلالت نمی‌کند، بلکه بر مسئولیت مشترک مؤمنان در دعوت یکدیگر به حق تأکید دارد. حق‌مداری در این آیه دارای معنایی عمومی است و با ایمان، عدالت، صداقت و دیگر آموزه‌های دینی ارتباط دارد.
در تفسیر امامیه، امیرالمؤمنین علیه‌السلام از برجسته‌ترین مصادیق پایبندی به حق و دعوت دیگران به آن دانسته شده است.
نسبت «تواصوا بالحق» با حدیث علی مع الحق
در منابع حدیثی، روایاتی با مضمون همراهی امیرالمؤمنین علیه‌السلام با حق نقل شده است. یکی از عبارت‌های مشهور چنین است: عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَالْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ؛ علی با حق است و حق با علی است. روایات هم‌مضمون این عبارت در آثار حدیثی و کلامی شیعه مورد توجه قرار گرفته‌اند. در برخی شرح‌های سوره عصر در خطبه غدیر، از این مضمون برای تبیین جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در حق‌مداری استفاده شده است.[۶][۷] بااین‌حال، باید میان معنای عام «حق» در سوره عصر و تطبیق آن بر امیرالمؤمنین علیه‌السلام تفاوت گذاشت.
سفارش به صبر؛ چهارمین شرط رهایی از خسران
آخرین ویژگی ذکرشده در سوره عصر چنین است: وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ؛ و یکدیگر را به شکیبایی سفارش کرده‌اند.(عصر:۳) صبر از مفاهیم اساسی اخلاق اسلامی است و در قرآن با پایداری در برابر دشواری‌ها، استقامت در مسیر حق و خودداری از رفتار نادرست ارتباط دارد. در تفسیر خطبه غدیر، امیرالمؤمنین علیه‌السلام از مصادیق برجسته این ویژگی دانسته شده است. برخی شارحان، شکیبایی آن حضرت در حفظ دین و پایداری در برابر دشواری‌های تاریخی را در توضیح عبارت «رَضِيَ بِالْحَقِّ وَالصَّبْرِ» مطرح کرده‌اند.[۸]
ارتباط حق و صبر با ولایت
در برخی روایات تفسیری امامیه، «حق» با ولایت اهل‌بیت علیهم‌السلام و «صبر» با پایداری بر این ولایت ارتباط داده شده است. بر اساس این نگاه، پذیرش ولایت و استقامت در مسیر آن از مصادیق سفارش به حق و صبر شمرده می‌شوند. در برخی نقل‌های تفسیری خطبه غدیر، «الَّذِينَ آمَنُوا» بر پذیرندگان ولایت اهل‌بیت علیهم‌السلام و «تَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ» بر سفارش به پایداری در دوران غیبت تطبیق شده است.[۹]
تفسیر سوره عصر در برخی نقل‌های خطبه غدیر
در برخی صورت‌های نقل خطبه غدیر و گزارش‌های مرتبط با آن، تفسیری تفصیلی‌تر از آیات سوره عصر آمده است. در این تفسیر، خسران بر دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام و ایمان بر پذیرندگان ولایت آنان تطبیق می‌شود. همچنین عمل صالح به یاری برادران دینی و سفارش به صبر به پایداری در دوران غیبت امام مرتبط دانسته شده است. این گزارش در نقل دیگری از خطبه مفصل غدیر در بحارالانوار دیده می‌شود.[۱۰]
با توجه به تفاوت صورت‌های نقل، باید این تفسیر تفصیلی را از عبارت کوتاه‌تر: إِلَّا عَلِيًّا الَّذِي آمَنَ وَرَضِيَ بِالْحَقِّ وَالصَّبْرِ متمایز دانست.
- وجود این دو صورت نشان می‌دهد که در منابع نقل خطبه، گزارش‌های متفاوتی درباره چگونگی اشاره به سوره عصر وجود دارد.
تفسیر سوره عصر در منابع شیعه
در منابع تفسیری و حدیثی شیعه، سوره عصر در برخی گزارش‌ها با امیرالمؤمنین علیه‌السلام و اهل‌بیت علیهم‌السلام مرتبط دانسته شده است. از جمله منابع مورد استناد در این موضوع عبارت‌اند از:
تفسیر القمی
در تفسیر القمی گزارشی درباره سوره عصر و تفسیر آن در ارتباط با فضائل و جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام نقل شده است.[۱۱]
مناقب آل ابی‌طالب
در مناقب آل ابی‌طالب نیز از ارتباط سوره عصر با امیرالمؤمنین علیه‌السلام یاد شده است.[۱۲]
کشف الغمة
در کشف الغمة گزارشی مرتبط با فضائل قرآنی امیرالمؤمنین علیه‌السلام و سوره عصر آمده است.[۱۳]
بحارالانوار
در بحارالانوار گزارش‌هایی درباره نزول یا تفسیر سوره عصر در ارتباط با امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است.[۱۴][۱۵][۱۶]
سوره عصر در منابع اهل‌سنت
در برخی منابع تفسیری اهل‌سنت نیز گزارش‌هایی درباره ارتباط آیات سوره عصر با امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است.
شواهد التنزیل
در شواهد التنزیل گزارش‌هایی درباره سوره عصر و جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در آیات آن آمده است.[۱۷] این گزارش‌ها از منابع مورد استفاده در پژوهش‌های فضائل قرآنی امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌شمار می‌روند.
فضائل الثقلین
در فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل نیز گزارشی در ارتباط با سوره عصر و امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است.[۱۸]
الدر المنثور
در الدر المنثور، از ابن‌عباس گزارشی در تفسیر سوره عصر نقل شده که در آن، امیرالمؤمنین علیه‌السلام و سلمان فارسی در شمار مصادیق مؤمنان نیکوکار معرفی شده‌اند.[۱۹]
ارزیابی سندی روایات
در بررسی حدیثی سوره عصر و غدیر، باید چند دسته گزارش از یکدیگر جدا شوند:
- نقل عبارت سوره عصر در خطبه مفصل غدیر؛
- روایات تفسیری درباره نزول یا تطبیق سوره بر امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛
- گزارش‌هایی که آیات را بر ولایت اهل‌بیت علیهم‌السلام یا پایداری در دوران غیبت تطبیق می‌کنند.
این گزارش‌ها از نظر لفظ، سند و مضمون یکسان نیستند.
آیا سوره عصر فقط درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام است؟
در ظاهر قرآن، سوره عصر خطاب و مضمونی عمومی دارد. آیه دوم از خسران انسان سخن می‌گوید و آیه سوم گروهی از مؤمنان را با چهار ویژگی از این خسران استثنا می‌کند. بنابراین، از نظر لفظی، سوره تنها درباره یک شخص نیست. اما در تفسیر روایی امامیه، امیرالمؤمنین علیه‌السلام از مصادیق برجسته و کامل این ویژگی‌ها دانسته شده است. به همین دلیل، عبارت خطبه غدیر درباره نزول سوره در شأن امیرالمؤمنین علیه‌السلام، در چارچوب فضائل قرآنی آن حضرت مورد توجه قرار می‌گیرد.
برای بیان دقیق باید میان سه موضوع تفاوت گذاشت:
- شأن نزول: واقعه یا زمینه‌ای که به نزول یک آیه یا سوره ارتباط داده شده است.
- تفسیر: توضیح معنای آیات و مفاهیم آنها.
- تطبیق: معرفی یک شخص یا گروه به‌عنوان مصداق یک مضمون قرآنی.
این مفاهیم با یکدیگر ارتباط دارند، اما یکسان نیستند.
نسبت سوره عصر با ایمان و ولایت
در اندیشه امامیه، ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام یکی از مباحث بنیادی ایمان و هدایت دینی است. بر این اساس، برخی روایات تفسیری، ایمان و عمل صالح را در ارتباط با پذیرش ولایت اهل‌بیت علیهم‌السلام توضیح داده‌اند. در این تفسیر، ولایت از مصادیق مهم حق‌مداری و هدایت دانسته می‌شود. بااین‌حال، آیه سوم سوره عصر مجموعه‌ای از چهار ویژگی را بیان می‌کند و از نظر ظاهر لفظی، ایمان و عمل صالح را به یک عمل یا یک مصداق محدود نمی‌سازد. در تفسیر امامیه، پذیرش ولایت اهل‌بیت علیهم‌السلام از مصادیق برجسته ایمان و پایبندی به حق دانسته شده است.
ارتباط سوره عصر با حدیث علی مع الحق
یکی از روایات مشهور درباره فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام، حدیث علی مع الحق است. در این روایت و صورت‌های هم‌مضمون آن، از همراهی امیرالمؤمنین علیه‌السلام با حق سخن گفته شده است. در مطالعات غدیری، این مضمون با عبارت «وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ» ارتباط داده می‌شود. از این منظر، امیرالمؤمنین علیه‌السلام شخصیتی معرفی می‌شود که خود بر حق است و دیگران را نیز به حق دعوت می‌کند.
ارتباط سوره عصر با صبر در عصر غیبت
در برخی گزارش‌های روایی مرتبط با سوره عصر، سفارش به صبر بر پایداری مؤمنان در دوران غیبت امام تطبیق شده است.[۲۰] در این برداشت، مؤمنان در دوران غیبت، افزون بر حفظ ایمان، باید یکدیگر را به پایداری، استقامت و حفظ پیوند دینی سفارش کنند. از نظر تفسیری، چنین برداشتی یکی از مصادیق کاربرد مفهوم عمومی صبر در شرایط تاریخی خاص است. اما معنای «وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ» در قرآن به دوران غیبت محدود نمی‌شود و همه عرصه‌های صبر در مسیر حق را شامل می‌شود.
چهار اصل سوره عصر و شخصیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام
در تفسیر غدیری سوره عصر، چهار اصل مطرح‌شده در آیه سوم با فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام ارتباط پیدا می‌کنند.
| اصل قرآنی | معنای اصلی | ارتباط با امیرالمؤمنین علیه‌السلام در تفسیر غدیری |
|---|---|---|
| ایمان | باور و پذیرش حق | پیشگامی و استواری آن حضرت در ایمان |
| عمل صالح | کردار شایسته | فضائل عملی، عبادت، ایثار و عدالت |
| تواصی به حق | سفارش متقابل به حقیقت | حق‌مداری و دعوت مردم به حق |
| تواصی به صبر | سفارش به شکیبایی | پایداری و استقامت در راه دین |
این جدول، بیانگر تفسیر و تطبیق روایی مفاهیم سوره عصر بر شخصیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام است، نه جایگزینی معنای عمومی آیات.
پیام اخلاقی سوره عصر در خطبه غدیر
سوره عصر در سه آیه کوتاه، معیارهایی برای رهایی از زیان معنوی بیان می‌کند. در خطبه غدیر نیز اشاره به این سوره در کنار هشدار درباره دشمنی و حسادت نسبت به امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده است. از این جهت، در تفسیر غدیری، پیام اخلاقی و اعتقادی این بخش بر چند محور استوار است:
- ایمان و پایبندی به حقیقت؛
- انجام اعمال شایسته؛
- دفاع از حق و دعوت دیگران به آن؛
- و استقامت در برابر دشواری‌ها.
در این چارچوب، امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌عنوان الگویی برجسته از اجتماع این ویژگی‌ها معرفی شده است.
جستارهای وابسته
• خطبه غدیر • سوره عصر • ابلیس • وظیفه پیامبران • مدح امیرالمؤمنین علیه السلام در قرآن • حدیث غدیر • امیرالمؤمنین علی علیه السلام
پانویس
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، ص۳۴۴.
- ↑ شواهد التنزیل، ج۲، ص۴۸۰–۴۸۳.
- ↑ فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل، ص۱۹۹.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، خطبه غدیر.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۹–۴۰.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۲۹۴.
- ↑ شرح الأخبار، ج۲، ص۶۰.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، ص۳۴۴.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۹–۴۰.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۷، ص۱۳۴.
- ↑ تفسیر القمی، ج۲، ص۴۴۱.
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۶۱.
- ↑ کشف الغمة، ج۱، ص۳۲۰.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۵، ص۳۴۳، ح۱۶.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۶، ص۱۸۳، ح۱۸۱.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۸، ص۲۸، ح۱.
- ↑ شواهد التنزیل، ج۲، ص۴۸۰–۴۸۳، ح۱۱۵۴–۱۱۵۸.
- ↑ فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل، ص۱۹۹.
- ↑ الدر المنثور، ج۶، ص۳۹۲.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۷، ص۱۳۴.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف: مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- تفسیر القمی؛ علی بن ابراهیم قمی، تحقیق طیب موسوی جزائری، قم: دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
- الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار؛ نعمان بن محمد قاضی نعمان مغربی، تحقیق محمد حسینی جلالی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۹ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
- شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی أهل البیت علیهم‌السلام؛ عبیدالله بن عبدالله حسکانی، تحقیق محمدباقر محمودی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات، ۱۴۱۱ق.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل؛ احمد بن محمد ایجی، تحقیق حسین حسنی بیرجندی، تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ۱۴۲۸ق.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- کشف الغمة فی معرفة الأئمة؛ علی بن عیسی اربلی، تبریز: انتشارات بنی‌هاشمی، ۱۳۸۱ق.
- مناقب آل أبی‌طالب؛ محمد بن علی ابن‌شهرآشوب مازندرانی، قم: انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.