روضة الواعظین (کتاب)
روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، مشهور به روضه الواعظین، از آثار حدیثی، اخلاقی و اعتقادی محمد بن حسن فتال نیشابوری، از عالمان شیعه در قرن پنجم و ششم هجری قمری است. این کتاب در ۹۶ مجلس تنظیم شده و موضوعاتی مانند توحید، نبوت، امامت، معاد، اخلاق، آداب اسلامی، سیره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و فضائل و مصائب اهل‌بیت علیهم‌السلام را بررسی می‌کند.
کتاب روضه الواعظین از منابع مهم روایی شیعه به‌شمار می‌رود و در آثار حدیثی پس از خود، از جمله بحارالانوار، مورد استفاده قرار گرفته است. بخشی از اهمیت کتاب در موضوع غدیر، به نقل متن خطبه غدیر و گزارش‌های مربوط به فضائل و امامت امام علی علیه‌السلام بازمی‌گردد.
نویسنده
محمد بن حسن بن علی بن احمد فتال نیشابوری، مشهور به ابن‌فتال نیشابوری، فقیه، محدث، مفسر و واعظ شیعه در قرن پنجم و ششم هجری قمری بود. او در نیشابور می‌زیست و به سبب توانایی در وعظ، خطابه و نقل روایات، جایگاه ویژه‌ای در میان عالمان شیعه داشت.
ابن‌فتال در سال ۵۰۸ق به شهادت رسید. در منابع، از او به‌عنوان عالمی دانشمند و واعظی توانا یاد شده است. آثار او در انتقال معارف اعتقادی، اخلاقی و روایی شیعه نقش داشته‌اند.
آثار نویسنده
| اثر | اثر |
|---|---|
| روضة الواعظین و بصیرة المتعظین | التنویر فی معانی التفسیر |
| مونس الحزین | آثار روایی و مواعظ منسوب به ابن‌فتال |
محتوای کتاب
کتاب روضه الواعظین مجموعه‌ای از مواعظ، روایات، مباحث اعتقادی، گزارش‌های تاریخی و فضائل اهل‌بیت علیهم‌السلام است. نویسنده مطالب را در قالب مجلس‌های مستقل تنظیم کرده و در هر مجلس، موضوعی مشخص را با استفاده از آیات قرآن و روایات بررسی می‌کند.
توحید و اصول اعتقادی
مجلس‌های آغازین کتاب به توحید، صفات خداوند، شناخت عقل و علم، نبوت، معاد، عدل الهی و قضا و قدر اختصاص دارد. نویسنده در این بخش، مبانی اعتقادی شیعه را با استناد به آیات و روایات توضیح می‌دهد.
از موضوعات این بخش می‌توان به ماهیت عقل، فضیلت دانش، نقد تقلید، صفات خداوند، آفرینش افعال، قضا و قدر و فضیلت توحید اشاره کرد.
نبوت و سیره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
در بخش دیگری از کتاب، مباحث مربوط به نبوت و زندگی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم مطرح می‌شود. ولادت پیامبر، بعثت، معراج، معجزات، اخلاق و رحلت ایشان از موضوعات این بخش است.
نویسنده در ضمن گزارش سیره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، به فضائل و ویژگی‌های اخلاقی آن حضرت نیز توجه می‌کند و از روایات برای تبیین جایگاه پیامبر در هدایت امت بهره می‌گیرد.
امامت و فضائل امام علی علیه‌السلام
در روضه الواعظین، چندین مجلس به مسئله امامت، امامت امام علی علیه‌السلام، فضائل آن حضرت، ولادت، اسلام‌آوردن و جایگاه ایشان در میان اهل‌بیت علیهم‌السلام اختصاص دارد.
در این بخش، امامت به‌عنوان ادامه مسیر هدایت الهی پس از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم بررسی می‌شود. نویسنده با نقل روایات فضائل، جایگاه علمی، معنوی و رهبری امام علی علیه‌السلام را توضیح می‌دهد.
حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و امام حسن و امام حسین علیهماالسلام
کتاب به ولادت حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها، ازدواج ایشان با امام علی علیه‌السلام، فضائل و رحلت آن حضرت نیز پرداخته است. همچنین ولادت امام حسن و امام حسین علیهماالسلام، امامت و فضائل آنان در چند مجلس گزارش شده است.
بخش گسترده‌ای از کتاب درباره واقعه عاشورا، شهادت امام حسین علیه‌السلام، یاران ایشان، اسارت خاندان پیامبر و فضیلت زیارت امام حسین علیه‌السلام است.
امامان شیعه علیهم‌السلام
در ادامه، مجالسی درباره امامت و فضائل امام سجاد، امام باقر، امام صادق، امام کاظم، امام رضا، امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری علیهم‌السلام آمده است.
در این مجالس، ولادت، امامت، فضائل، معجزات، سیره، شهادت و برخی روایات نقل‌شده از هر یک از امامان بررسی شده است. درباره امام رضا علیه‌السلام، موضوعاتی مانند اعلام ولایت‌عهدی، معجزات، نماز عید و شهادت آن حضرت نیز مطرح شده است.
امام مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه
جلد دوم کتاب با مباحث مربوط به ولادت امام مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه، امامت، فضائل و نشانه‌های مربوط به آن حضرت آغاز می‌شود. این بخش، دیدگاه شیعه درباره استمرار امامت و انتظار ظهور را بیان می‌کند.
فضائل اهل‌بیت و شیعیان
در بخش‌هایی از کتاب، فضائل آل‌محمد علیهم‌السلام، اصحاب ائمه، شیعیان، امت پیامبر و مؤمنان بررسی شده است. نویسنده محبت اهل‌بیت علیهم‌السلام و پیروی از آنان را از عوامل هدایت و نجات معرفی می‌کند.
آداب و احکام عبادی
روضه الواعظین تنها کتابی درباره تاریخ و فضائل نیست؛ بلکه بخش‌هایی از آن به آداب و عبادات اسلامی اختصاص دارد. فضیلت طهارت، اذان، نماز، نماز شب، روزه، ماه رمضان، شب قدر، حج، زکات، دعا و صلوات بر پیامبر از جمله مباحث این بخش است.
اخلاق و تهذیب نفس
بخش مهمی از جلد دوم به مباحث اخلاقی اختصاص دارد. نویسنده درباره صبر، توکل، توبه، زهد، تقوا، شکر، تواضع، حلم، کظم غیظ، سخاوت، رعایت حقوق برادران دینی، صله رحم، نیکی به والدین، حفظ زبان، راست‌گویی، پرهیز از حسد و کنترل نفس سخن می‌گوید.
در این مباحث، هدف اصلی نویسنده تربیت اخلاقی مخاطب و آماده‌کردن او برای زندگی دینی و مسئولانه است.
دنیا، مرگ و معاد
در پایان کتاب، مباحثی درباره دنیا، فقر، مال و فرزند، مرگ، قبر، قیامت، صراط، میزان، شفاعت، حوض، بهشت و جهنم مطرح می‌شود. نویسنده با استفاده از مواعظ و روایات، مخاطب را به یاد مرگ، آمادگی برای آخرت و انجام اعمال صالح فرا می‌خواند.
خطبه غدیر در کتاب
یکی از بخش‌های مهم روضه الواعظین، نقل متن خطبه غدیر است. این خطبه در روایت کتاب، با سلسله سندی که به امام باقر علیه‌السلام می‌رسد، گزارش شده است.
نقل خطبه غدیر در روضه الواعظین از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا این متن، بخش‌هایی از سخنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم درباره توحید، نبوت، قرآن، ولایت امام علی علیه‌السلام، معرفی امامان پس از آن حضرت و مسئولیت مسلمانان در برابر پیام غدیر را دربر دارد.
روایت روضه الواعظین در بسیاری از بخش‌ها با متن خطبه غدیر در کتاب التحصین شباهت دارد، هرچند در برخی عبارت‌ها با دیگر نسخه‌های خطبه تفاوت‌هایی دیده می‌شود. متن نقل‌شده در کتاب، یکی از منابع مهم برای پژوهش درباره روایت‌های خطبه غدیر است.[۱]
روش نویسنده
روش فتال نیشابوری در این کتاب، ترکیبی از نقل حدیث، موعظه، گزارش تاریخی و تحلیل اعتقادی است. او در هر مجلس، ابتدا موضوع را مطرح می‌کند و سپس با استناد به آیات و روایات، ابعاد مختلف آن را توضیح می‌دهد.
زبان کتاب عربی و سبک آن روایی و خطابی است. بسیاری از مطالب کتاب برای استفاده در مجالس وعظ و سخنرانی تنظیم شده و به همین دلیل، در کنار مباحث علمی، لحن تربیتی و موعظه‌ای نیز دارد.
جایگاه کتاب
روضه الواعظین یکی از منابع مهم حدیثی و موعظه‌ای شیعه است. جامعیت موضوعی کتاب سبب شده است که هم در مباحث اعتقادی و اخلاقی و هم در مطالعات تاریخ اهل‌بیت علیهم‌السلام مورد استفاده قرار گیرد.
این کتاب به‌ویژه برای پژوهش درباره فضائل اهل‌بیت، گزارش‌های مربوط به عاشورا، سیره امامان و روایت خطبه غدیر اهمیت دارد. همچنین ساختار ۹۶ مجلسی آن، امکان استفاده از کتاب را در برنامه‌های تبلیغی و مجالس دینی فراهم کرده است.
مخاطبان و کاربرد کتاب
- پژوهشگران تاریخ و حدیث شیعه؛
- مبلغان و سخنرانان دینی؛
- علاقه‌مندان به سیره پیامبر و اهل‌بیت علیهم‌السلام؛
- پژوهشگران واقعه غدیر و خطبه غدیر؛
- علاقه‌مندان به مباحث اخلاقی و تربیتی؛
- مراکز آموزشی و پژوهشی علوم اسلامی.
فهرست مطالب
جلد اول
- هویة الکتاب
- مقدمه تحقیق
- زندگی مؤلف و معرفی کتاب
- معرفی ابن‌فتال در منابع
- استادان و شاگردان
- شهادت مؤلف
- آثار مؤلف
- معرفی کتاب
- روش تحقیق
- روضة الواعظین؛ جلد اول
- مجلس فی ماهیة العقول و فضلها
- باب الکلام فی ماهیة العلوم و فضلها
- باب الکلام فی النظر و ما یؤدی إلیه
- باب الکلام فی فساد التقلید
- باب الکلام فی صفات الله تعالی
- باب الکلام فی خلق الأفعال و القضاء و القدر
- باب فی فضل التوحید
- مجلس فی العجائب التی تدل علی عظمة الله تعالی
- مجلس فی النبوات
- باب الکلام فی مبعث النبی محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
- باب الکلام فی معراج النبی
- باب ما ورد من معجزات النبی
- مجلس فی مولد النبی
- مجلس فی وفاة النبی
- مجلس فی ذکر مولد أمیرالمؤمنین علی علیه‌السلام
- مجلس فی ذکر إسلام أمیرالمؤمنین
- مجلس فی ذکر الإمامة و إمامة علی بن أبی‌طالب و أولاده
- مجلس فی ذکر فضائل أمیرالمؤمنین
- مجلس فی ذکر وفاة أمیرالمؤمنین
- مجلس فی ذکر ولادة فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها
- مجلس فی ذکر تزویج فاطمه
- خطبة النبی عند تزویج فاطمه و علی
- مجلس فی مناقب فاطمه
- مجلس فی وفاة فاطمه
- مجلس فی ولادة الحسن و الحسین علیهماالسلام
- مجلس فی إمامة الحسن و الحسین و مناقبهما
- مجلس فی وفاة الإمام الحسن
- مجلس فی مقتل الإمام الحسین
- هلاک معاویه و بیعت‌گرفتن برای یزید
- حرکت مسلم بن عقیل به کوفه
- خروج امام حسین به عراق
- ورود حرّ
- ورود سپاه عمر بن سعد
- شهادت علی‌اکبر
- شهادت قاسم بن حسن
- شهادت عبدالله رضیع
- شهادت امام حسین
- بازگشت اسیران به مدینه
- فضیلت زیارت امام حسین
- مجلس در امامت امام سجاد
- مجلس در امامت امام باقر
- مجلس در امامت امام صادق
- مجلس در امامت امام کاظم
- مجلس در امامت امام رضا
- مجلس در امامت امام جواد
- مجلس در امامت امام هادی
- مجلس در امامت امام حسن عسکری
- مجلس در نرجس، مادر امام مهدی
- فهرس الموضوعات
جلد دوم
- هویة الکتاب
- اشاره
- مجلس در ولادت امام مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه
- مجلس در امامت و فضائل امام مهدی
- مجلس در فضائل آل‌محمد علیهم‌السلام
- مجلس در اسلام‌آوردن سلمان فارسی
- مجلس در اسلام‌آوردن ابوذر
- مجلس در فضائل اصحاب ائمه
- مجلس در فضائل شیعیان
- مجلس در فضائل امت محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
- مجلس در فضیلت طهارت
- مجلس در آداب و موضوعات گوناگون
- فصل در فضیلت اذان
- مجلس در فضیلت نماز
- مجلس در فضیلت نماز شب
- مجلس در صلوات بر پیامبر
- مجلس در دعا برای نیازهای مؤمنان
- مجلس در فضیلت روز جمعه
- مجلس در فضیلت مسجدها
- مجلس در فضیلت ماه رمضان
- مجلس در شب قدر و فضیلت روزه
- مجلس در دهه ذی‌حجه
- مجلس در فضیلت دو عید
- مجلس در زکات
- مجلس در فضیلت حج
- مجلس در فضیلت جهاد
- مجلس در امر به معروف و نهی از منکر
- مجلس در نیکی به پدر و مادر
- فصل در حقوق فرزند بر پدر
- مجلس در انجام کار نیک و ادای امانت
- مجلس در فضیلت ازدواج
- مجلس در حلم و فروبردن خشم
- فصل در کظم غیظ
- مجلس در تواضع و نکوهش تکبر
- مجلس در سخاوت و نکوهش بخل
- مجلس در حقوق برادران دینی، خویشاوندان و همسایگان
- مجلس در فضیلت ذکر و یادکنندگان خدا
- مجلس در اوقات و زمان‌های ویژه
- مجلس در فضیلت ماه رجب
- مجلس در فضیلت ماه شعبان
- مجلس در فضیلت مکه
- مجلس در فضیلت مدینه، بیت‌المقدس و کوفه
- فصل در فضیلت کربلا و تربت امام حسین
- مجلس در آفرینش انسان
- مجلس در شناخت قلب
- مجلس در محبت خدا و محبت و بغض برای خدا
- مجلس در مخالفت با نفس و هوا
- مجلس در فضیلت صبر
- مجلس در نصیحت و حسد
- مجلس در توکل
- مجلس در مال و فرزند
- مجلس در زهد و تقوا
- مجلس در دنیا
- مجلس در اندوه و گریه از ترس خدا
- مجلس در فقر و روزی
- مجلس در افشای سلام
- مجلس در حیا
- مجلس در قتل نفس و زنا
- مجلس در شراب و ربا
- مجلس در پیامدهای ظلم
- مجلس در حفظ زبان و راست‌گویی
- مجلس در رضا و شکر خدا
- مجلس در پیری و خضاب
- مجلس در توبه
- مجلس در وصیت
- مجلس در نشانه‌های قیامت
- مجلس در مرگ و روح
- مجلس در قبر
- مجلس در قیامت، صراط و میزان
- مجلس در شفاعت و حوض
- مجلس در امید و رحمت خدا
- مجلس در بهشت
- مجلس در جهنم
- فهرست‌های فنی
- فهرس الآیات
- فهرس الأحادیث
- فهرس الأشعار
- فهرس المصادر
- فهرس الموضوعات
کتاب‌های مرتبط
پانویس
- ↑ اسرار غدیر، ص ۱۰۸؛ چهارده قرن با غدیر، ص ۱۲۲.
منابع
- روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، محمد بن حسن فتال نیشابوری، تحقیق سید محمدمهدی خرسان، ج ۱ و ۲، قم، منشورات الرضی، ۱۳۷۵ش.
- ترجمه روضة الواعظین، محمد بن حسن فتال نیشابوری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نشر نی، ۱۳۶۶ش.
- اسرار غدیر، محمدباقر انصاری، تهران، نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- چهارده قرن با غدیر، محمدباقر انصاری، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
- دانشنامه غدیر، محمدرضا شریفی، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.