بخشش و عطای خداوند در خطبه غدیر
بخشش و عطای خداوند از اوصاف الهی در خطبه غدیر است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش توحیدی خطبه، پس از وصف خداوند به اجابت‌کننده دعا، او را مُجْزِلُ الْعَطَاءِ؛ یعنی دارای عطای فراوان و گسترده معرفی می‌کند.[۱] واژه «مُجْزِل» از ماده «جَزْل» است و تعبیر أَجْزَلَ الْعَطاءَ در منابع لغوی به معنای فراوان‌کردن، گسترده‌ساختن و بسیار بخشیدن آمده است.[۲][۳] بنابراین، تعبیر مُجْزِلُ الْعَطَاءِ تنها اصل بخشش خداوند را بیان نمی‌کند، بلکه بر فراوانی، گستردگی و عظمت عطای الهی تأکید دارد.
عبارت خطبه غدیر
در بخش توحیدی خطبه آمده است: مُسْتَجِیبُ الدُّعَاءِ وَمُجْزِلُ الْعَطَاءِ، مُحْصِی الْأَنْفَاسِ وَرَبُّ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ؛ اجابت‌کننده دعا و فراوان‌بخش عطاست؛ شمارنده نفس‌ها و پروردگار جن و انسان است.[۴] قرارگرفتن مُسْتَجِیبُ الدُّعَاءِ در کنار مُجْزِلُ الْعَطَاءِ نشان می‌دهد که در ساختار خطبه، خداوند هم شنونده و پاسخ‌دهنده درخواست بندگان و هم صاحب عطای فراوان معرفی شده است.
معنای «مُجْزِلُ الْعَطَاءِ»
«مُجْزِل» اسم فاعل از «أجزل» است. در منابع لغوی آمده است: أَجْزَلَ لَهُ الْعَطاءَ؛ عطای او را فراوان و گسترده کرد. بنابراین، ترجمه‌هایی مانند «بسیار عطاکننده»، «فراوان‌بخش»، «دارای عطای گسترده» و «افزاینده عطا» برای این تعبیر قابل استفاده‌اند.[۵] عنوان فارسی «بخشش و عطای خداوند» نیز معنای کلی عبارت را منتقل می‌کند؛ هرچند مفهوم دقیق‌تر مُجْزِلُ الْعَطَاءِ فراوانی عطا است.
تفاوت «مُجْزِلُ الْعَطَاءِ» با «وَیَمْنَعُ وَیُعْطِی»
در بخش پیشین خطبه آمده است: وَیَمْنَعُ وَیُعْطِی؛ منع می‌کند و عطا می‌بخشد. این عبارت بر اختیار خداوند در عطا و منع تأکید دارد. اما تعبیر: مُجْزِلُ الْعَطَاءِ؛ فراوان‌بخشِ عطاست. بیشتر ناظر به گستردگی و کثرت بخشش الهی است. از این رو، این دو فراز اگرچه به یک حوزه معنایی مربوط‌اند، دو تأکید متفاوت دارند:
- وَیَمْنَعُ وَیُعْطِی؛ اختیار و حاکمیت خداوند در دادن و ندادن؛
- مُجْزِلُ الْعَطَاءِ؛ فراوانی و گستردگی آنچه خداوند می‌بخشد.
این تفکیک از تکرار محتوایی دو مدخل جلوگیری می‌کند.
همه نعمت‌ها از خداوند است
قرآن می‌فرماید:
وَ ما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ؛ هر نعمتی که دارید از خداوند است.
(نحل:۵۳)
این آیه یکی از مبانی قرآنی نسبت‌دادن نعمت و عطا به خداوند است.
نعمت در این کاربرد تنها به ثروت مالی محدود نیست و اموری مانند:
- اصل وجود؛
- حیات؛
- عقل؛
- سلامتی؛
- علم؛
- هدایت؛
- امنیت؛
- روزی؛
- توانایی؛
و امکانات مادی و معنوی را نیز دربر می‌گیرد. از این رو، گستردگی عطای الهی تنها با مقدار دارایی اقتصادی سنجیده نمی‌شود.
عطای خداوند و شمارش‌ناپذیری نعمت‌ها
قرآن می‌فرماید:
وَ آتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها؛ و از هر آنچه از او خواستید به شما عطا کرد؛ و اگر نعمت خدا را بشمارید، نمی‌توانید آن را به شمار آورید.(ابراهیم:۳۴)
این آیه بر گستردگی نعمت‌های الهی تأکید دارد.
تعبیر لا تُحْصُوها نشان می‌دهد که انسان حتی در شمارش کامل نعمت‌هایی که در اختیار او قرار گرفته با محدودیت مواجه است.
این مضمون با وصف مُجْزِلُ الْعَطَاءِ تناسب دارد؛ زیرا فراوانی عطای خداوند فراتر از برخی نعمت‌های آشکار و محسوس است.
عطای الهی محدود به خواسته‌های آگاهانه انسان نیست
انسان بسیاری از نعمت‌های خود را پیش از آنکه از خداوند درخواست کند دریافت کرده است. اصل آفرینش، اعضای بدن، قوای ادراکی، جهان طبیعی و بسیاری از امکانات حیات، پیش از درخواست آگاهانه انسان در اختیار او قرار گرفته‌اند. از این جهت، عطای خداوند را نمی‌توان تنها به پاسخ درخواست‌های لفظی یا دعاهای انسان محدود کرد. مُجْزِلُ الْعَطَاءِ وصفی عام‌تر است و اصل فیض و بخشش گسترده خداوند را نیز شامل می‌شود.
عطای پایان‌ناپذیر
قرآن درباره نعمت‌های آخرت می‌فرماید:
عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ؛ عطایی پایان‌ناپذیر.(هود:۱۰۸). «مجذوذ» به معنای قطع‌شده است؛ بنابراین عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ بر عطایی دلالت دارد که قطع و پایان نمی‌یابد. این تعبیر درباره نعمت‌های بهشتی است، اما نمونه‌ای روشن از کاربرد «عطا» برای بخشش گسترده الهی در قرآن به‌شمار می‌رود.
خداوند سرچشمه رزق
یکی از مهم‌ترین مصادیق عطای الهی، رزق است. قرآن می‌فرماید:
- إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ؛ همانا خداوند خود روزی‌دهنده و صاحب قدرت استوار است.(ذاریات:۵۸)
- وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ؛ هر چیزی را که انفاق کنید، او جایگزین آن می‌کند و او بهترین روزی‌دهندگان است.(سبأ:۳۹)
در این آیات، خداوند سرچشمه اصلی رزق معرفی شده است.
آیا عطای الهی فقط مادی است؟
خیر. در قرآن و متون دینی، عطای خداوند می‌تواند مادی یا معنوی باشد. از عطاهای مادی می‌توان به روزی، سلامت، امکانات زندگی و نعمت‌های طبیعی اشاره کرد. عطاهای معنوی نیز می‌توانند شامل: •ایمان؛ •معرفت؛ •هدایت؛ •توفیق عمل صالح؛ •آرامش؛ •علم؛ •حکمت؛ •و مغفرت باشند. از این منظر، ممکن است انسانی از نظر مالی برخوردار نباشد، اما از نعمت‌های معنوی فراوان بهره‌مند باشد.
عطا همیشه به معنای رضایت ویژه خداوند نیست
فراوانی عطای مادی لزوماً نشانه برتری معنوی انسان نیست. خداوند ممکن است امکاناتی را در اختیار انسان قرار دهد و همان نعمت‌ها زمینه آزمون او باشند. از این رو، نباید ثروت، سلامت یا قدرت را به‌تنهایی نشانه رضایت ویژه خداوند دانست. ارزش نعمت برای انسان به نحوه استفاده او از آن نیز وابسته است. نعمت می‌تواند وسیله شکر و رشد باشد یا در صورت سوءاستفاده زمینه غفلت و سرکشی را فراهم کند.
عطا و حکمت الهی
گستردگی عطای خداوند به معنای آن نیست که هر چیزی که انسان بخواهد، بدون توجه به حکمت و مصلحت، در اختیار او قرار گیرد. خداوند در قرآن افزون بر رحمت و بخشش، به علم و حکمت نیز توصیف شده است. از این رو، عطای الهی در چارچوب مجموعه صفات خداوند فهمیده می‌شود. ممکن است انسان چیزی را خیر خود بداند، در حالی که از همه پیامدهای آن آگاه نباشد. بنابراین، «مجزل العطاء» به معنای فراوان‌بخشی خداوند است، نه الزام خداوند به تحقق هر خواسته انسان.
ارتباط عطا با اجابت دعا
در خطبه غدیر، وصف مُجْزِلُ الْعَطَاءِ بلافاصله پس از مُسْتَجِیبُ الدُّعَاءِ آمده است: مُسْتَجِیبُ الدُّعَاءِ وَمُجْزِلُ الْعَطَاءِ؛ اجابت‌کننده دعا و فراوان‌بخش عطاست. این مجاورت از نظر معنایی قابل توجه است. بنده خداوند را می‌خواند و خداوند در مقام ربوبیت، صاحب عطا و بخشش است؛ با این حال، همان‌گونه که در بحث اجابت‌کننده دعا توضیح داده می‌شود، اجابت همیشه مترادف با تحقق فوری همان صورت ظاهری خواسته نیست.
عطای خداوند و نظام اسباب
بخشش الهی اغلب از طریق اسباب و واسطه‌ها به انسان می‌رسد. برای نمونه:
- روزی ممکن است از طریق کار و تجارت حاصل شود؛
- سلامت از مسیر درمان و مراقبت؛
- علم از طریق آموزش و مطالعه؛
- و کمک مالی از طریق انسانی دیگر.
وجود این واسطه‌ها با نسبت عطا به خداوند منافاتی ندارد. در توحید افعالی، واسطه‌ها در وجود و اثرگذاری خود مستقل از خداوند نیستند. بنابراین، می‌توان نعمتی را هم به واسطه نزدیک آن نسبت داد و هم در مرتبه‌ای بالاتر، عطای خداوند دانست.
عطای الهی و اختیار انسان
اعتقاد به اینکه خداوند مُجْزِلُ الْعَطَاءِ است، به معنای بی‌نیازی انسان از تلاش نیست. کسی که علم می‌خواهد باید آموزش ببیند؛ کسی که روزی می‌خواهد باید در حد توان تلاش کند؛ و کسی که سلامت می‌خواهد باید اسباب متعارف حفظ سلامت را رعایت کند. تلاش انسان یکی از اسبابی است که در نظام الهی قرار داده شده است. از این رو، توکل و درخواست عطای الهی با کوشش و مسئولیت‌پذیری انسان قابل جمع است.
بخشش خداوند از دارایی او نمی‌کاهد
عطای انسان معمولاً موجب کاهش چیزی از اموال یا امکانات او می‌شود، اما این ویژگی را نمی‌توان به خداوند نسبت داد. در الهیات اسلامی، خزائن و قدرت خداوند محدود نیست و عطا به یک مخلوق مانع از عطا به مخلوق دیگر نمی‌شود. ازاین‌رو، فراوانی بخشش الهی با مفهوم بی‌نیازی خداوند ارتباط پیدا می‌کند. خداوند برای جبران کمبود خود چیزی نمی‌گیرد و در اثر بخشیدن نیز دچار کمبود نمی‌شود.
عطا و شکر
بلافاصله پس از مجموعه این اوصاف در خطبه، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله خداوند را شایسته شکر و حمد همه مخلوقات معرفی می‌کند: الَّذِي اسْتَحَقَّ مِنْ كُلِّ مَنْ خَلَقَ أَنْ يَشْكُرَهُ وَ يَحْمَدَهُ عَلى كُلِّ حالٍ؛ همان خدایی که شایسته است هر کس را آفریده، او را در هر حال شکر و ستایش کند.[۶] از این منظر، یادکرد فراوانی عطا در مقدمه خطبه با مسئله شکر الهی نیز پیوند دارد. شناخت نعمت، زمینه شکر و استفاده صحیح از آن معرفی می‌شود.
تفاوت عطای الهی و عطای مخلوق
بخشش انسان معمولاً محدود به توان، دارایی و امکانات اوست. انسان:
- ممکن است چیزی نداشته باشد که ببخشد؛
- ممکن است از بخشش خود پشیمان شود؛
- ممکن است با عطا دچار کمبود شود؛
- و از همه نیازهای گیرنده آگاه نیست.
اما وصف مُجْزِلُ الْعَطَاءِ درباره خداوند در چارچوب علم، قدرت، غنا و حکمت مطلق او مطرح می‌شود. از این جهت، عطای الهی را نباید دقیقاً بر الگوی بخشش انسان تفسیر کرد.[۷]
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- اعتقادات در خطابهٔ غدیر؛ سید حسین حسینی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۹۴ش.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- کتاب العین ؛ خلیل بن احمد فراهیدی، تحقیق: مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم: انتشارات هجرت، ۱۴۰۹ق.
- نهج البلاغه؛ محمد بن حسین شریف رضی، تحقیق: عزیزالله عطاردی، تهران: بنیاد نهج البلاغه، ۱۴۱۳ق.