انتقام امام زمان از ستمگران
انتقام امام زمان از ستمگران از موضوعات مطرح‌شده در بخش مهدویتِ خطبه غدیر است. در متن خطبه، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، امام مهدی علیه السلام را با تعبیر «الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِينَ» معرفی می‌کند. این وصف در کنار یاری دین خدا و بازستاندن حق اولیای الهی آمده است و باید در همین چارچوب فهمیده شود.[۱]
در منابع روایی شیعه، این موضوع با عنوان‌هایی مانند انتقام از دشمنان خدا، دادخواهی اهل‌بیت علیهم السلام و خون‌خواهی امام حسین علیه السلام بیان شده است. در بررسی این روایات باید میان متن حدیث، توضیح مفسران و استنباط احکام فقهی تفاوت گذاشت.
فراز مرتبط در خطبه غدیر
در بخش معرفی حضرت مهدی علیه السلام، این عبارت آمده است:
أَلَا إِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِينَ.؛ آگاه باشید! او از ستمگران انتقام می‌گیرد.[۲]
در ادامه همین بخش، از بازستاندن خون و حق اولیای خدا و یاری دین الهی سخن گفته می‌شود. بنابراین، موضوع این فراز، مقابله با ظلم و احقاق حق در مأموریت امام مهدی علیه السلام است.[۳]
از نظر ارتباط محتوایی، معرفی امام مهدی علیه السلام در خطبه غدیر، تداوم امامت را با فرجام مبارزه با ستم پیوند می‌دهد؛ یعنی همان خط هدایتی که با معرفی ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام بیان شده، در قیام آخرین امام نیز استمرار می‌یابد.
معنای انتقام در این بحث
در کاربرد این روایات، انتقام به دادخواهی و کیفر ستمگران مربوط است. برای تبیین آن، باید سه موضوع را از یکدیگر جدا کرد:
- اصل دادخواهی: ظلم و تضییع حقوق، بدون پاسخ و رسیدگی باقی نمی‌ماند.
- تعیین مسئولیت: انتساب یک شخص به خانواده یا نسل ستمگران، به‌تنهایی مسئولیت او را ثابت نمی‌کند.
- چگونگی مجازات: تعیین مصداق و کیفیت کیفر، با صرف نقل یک روایت درباره آینده تحقق نمی‌یابد و نیازمند دلیل و صلاحیت مربوط است.
در نتیجه، تعبیر «منتقم» در این مدخل در پیوند با عدالت و حق‌خواهی بررسی می‌شود. جزئیات هر گزارش نیز باید با توجه به سند، سیاق و دیگر آموزه‌های قرآن و روایات ارزیابی شود.
امام مهدی علیه السلام و عنوان منتقم
در روایت احمد بن اسحاق، امام حسن عسکری علیه السلام فرزند خود را به او معرفی می‌کند. احمد بن اسحاق درباره جانشین امام پرسش داشت و امام، ضمن معرفی فرزندش، از غیبت و برپایی عدالت به دست او سخن گفت. هنگامی که احمد نشانه‌ای برای اطمینان قلبی درخواست کرد، از آن کودک چنین نقل شده است:
أَنَا بَقِيَّةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، وَالْمُنْتَقِمُ مِنْ أَعْدَائِهِ، فَلَا تَطْلُبْ أَثَرًا بَعْدَ عَيْنٍ يَا أَحْمَدَ بْنَ إِسْحَاقَ.؛ من بازمانده حجت‌های خدا در زمین او و انتقام‌گیرنده از دشمنان او هستم؛ پس ای احمد بن اسحاق، پس از مشاهده مستقیم، در پی نشانه دیگری مباش.[۴]
در این گزارش، معرفی امام به‌عنوان «منتقم» در کنار معرفی او به‌عنوان حجت خدا و برپاکننده عدالت قرار گرفته است.
خون‌خواهی امام حسین علیه السلام
آیه حق دادخواهی و منع زیاده‌روی
قرآن کریم می‌فرماید:
وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا؛ و کسی را که خداوند کشتنش را حرام کرده است، جز به حق نکشید؛ و هرکس مظلومانه کشته شود، برای ولیّ او حقی قرار داده‌ایم؛ پس نباید در کشتن زیاده‌روی کند؛ زیرا او مورد حمایت قرار گرفته است.
(اسراء:۳۳)
آیه، هم حق ولیّ مقتول را بیان می‌کند و هم او را از زیاده‌روی بازمی‌دارد. ازاین‌رو، استناد به بخش نخست آیه باید همراه با توجه به محدودیت بیان‌شده در بخش دوم آن باشد.
روایت سلام بن مستنیر
در تفسیر عیاشی، سلام بن مستنیر از امام باقر علیه السلام نقل می‌کند که امام حسین علیه السلام مظلومانه کشته شد و اهل‌بیت علیهم السلام اولیای او هستند. در ادامه، قیام حضرت قائم علیه السلام با مطالبه خون آن حضرت پیوند داده شده است.
در همین نقل، پس از اشاره به آنکه برخی عملکرد قائم را زیاده‌روی خواهند خواند، کشتن غیرقاتل به‌عنوان اسراف در قتل توضیح داده می‌شود و پایان گزارش، بر پرشدن زمین از عدل و داد تأکید دارد.[۵]
بنابراین، عبارت مربوط به داوری دیگران درباره کثرت کشتگان، نباید از توضیح خود روایت درباره منع کشتن غیرقاتل و هدف نهایی عدالت جدا شود.[۶]
این‌گونه گزارش‌ها در شمار تطبیق‌های روایی آیه بر امام حسین علیه السلام و خون‌خواهی او بررسی می‌شوند؛ از آنها به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که حکم عمومی آیه تنها به واقعه کربلا اختصاص دارد.
مسئولیت نسل‌های بعد
در روایت عبدالسلام بن صالح هروی، از امام رضا علیه السلام درباره گزارشی پرسیده می‌شود که در آن، از کشته‌شدن فرزندان قاتلان امام حسین علیه السلام در قیام قائم سخن رفته است. پرسش راوی ناظر به این اصل قرآنی است:
وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ؛ هیچ گناهکاری بار گناه دیگری را برنمی‌دارد.(انعام:۱۶۴)
در پاسخ منقول از امام، صدق سخن خداوند تأیید شده و سپس توضیح داده می‌شود که افراد مورد بحث، به رفتار پدران خود رضایت دارند و به آن افتخار می‌کنند. روایت حتی از کسی مثال می‌آورد که در جایی دور، به قتل رخ‌داده در منطقه‌ای دیگر رضایت می‌دهد و از جهت این رضایت، در مسئولیت آن شریک می‌شود.[۷]
بر این اساس، علت مطرح‌شده در روایت، رفتار و موضع‌گیری خود این اشخاص است؛ نه صرف پیوند نسبی آنان با قاتلان. بااین‌حال، تبیین نسبت میان شرکت در گناه و احکام دنیوی مجازات، بحثی جداگانه است و نباید این دو را بدون استدلال یکسان گرفت.
گزارش‌های روایی درباره دادخواهی قائم
روایت معراج
در گزارشی که مکیال المکارم از کمال الدین نقل کرده است، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از معراج و معرفی جایگاه اهل‌بیت علیهم السلام سخن می‌گوید. در آغاز روایت، برگزیده‌شدن پیامبر و امیرالمؤمنین علیهما السلام، پیوند خاندان پیامبر با نور هدایت و اهمیت پذیرش ولایت آنان بیان می‌شود.[۸]
در ادامه، پیامبر انوار امیرالمؤمنین، حضرت فاطمه، امام حسن، امام حسین و امامان از نسل امام حسین علیهم السلام را مشاهده می‌کند. حضرت قائم علیه السلام در میان آنان به ستاره‌ای درخشان تشبیه شده و نقش او در دادخواهی و آرامش‌بخشیدن به دل پیروان ستمدیده بیان می‌شود.
پایان این نقل، گزارشی درباره بیرون‌آوردن و سوزاندن «لات و عُزّی» و آزمون مردم در آن هنگام دارد. این بخش باید با همان عنوان و در سیاق روایت نقل شود؛ تعیین مصداق و تفسیر جزئیات آن به بررسی مستقل نیاز دارد.[۹]
دادخواهی برای خدا، پیامبر و اهل‌بیت
مکیال المکارم، به نقل از بحارالانوار و المزار الکبیر، روایتی از امام صادق علیه السلام آورده است که قیام قائم را با دادخواهی برای خدا، پیامبر و اهل‌بیت علیهم السلام مرتبط می‌داند.[۱۰]
این تعبیر، گستره موضوع را فراتر از یک انتقام شخصی نشان می‌دهد و آن را به دفاع از حق و حرمت دین و اولیای الهی پیوند می‌زند.
روایت فرشتگان پس از شهادت امام حسین
ابوحمزه ثمالی در روایتی از امام باقر علیه السلام درباره نام‌گذاری قائم پرسش می‌کند. در پاسخ آمده است که پس از شهادت امام حسین علیه السلام، فرشتگان با گریه و ناله به درگاه خداوند شکایت کردند. خداوند آنان را به آرامش فراخواند و وعده داد که ستمگران، هرچند پس از مدتی، بی‌پاسخ نخواهند ماند.
سپس امامان از نسل امام حسین علیه السلام به فرشتگان نمایانده شدند. فرشتگان یکی از آنان را در حال ایستادن به نماز دیدند و در روایت، دادخواهی به دست همان قائم وعده داده شد.[۱۱]
این گزارش، پیوند میان یاد مظلومیت کربلا و امید به قیام حضرت مهدی علیه السلام را بیان می‌کند.
گزارش بنی‌شیبه
در پایان روایت عبدالسلام هروی، از برخورد قائم با بنی‌شیبه نیز سخن گفته شده و علت آن، سرقت از خانه خدا معرفی شده است.[۱۲]
مکیال المکارم نیز گزارشی درباره مجازات آنان و آشکارکردن عنوان «دزدان کعبه» نقل می‌کند.[۱۳]
در این گزارش‌ها، علت مجازات به رفتار مجرمانه نسبت داده شده است. جزئیات اجرای آن، از اخبار مربوط به عصر ظهور است و بررسی حدیثی و فقهی مستقل می‌طلبد.
آیه مهلت‌دادن به کافران
قرآن کریم می‌فرماید:
فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا؛ پس کافران را مهلت بده؛ اندکی به آنان مهلت بده.(طارق:۱۷)
در مکیال المکارم، به نقل از تفسیر قمی، مهلت یادشده با زمان برانگیخته‌شدن قائم و کیفر جباران و طاغوت‌ها مرتبط دانسته شده است.[۱۴]
این گزارش، تفسیر روایی آیه است و باید از معنای مستقیم الفاظ آن تفکیک شود. مضمون آن بر این نکته تأکید دارد که تأخیر در کیفر، به معنای فراموش‌شدن ستم نیست.
خون‌خواهی در دعا و زیارت
دعای ندبه
در دعای ندبه، از امام منتظر با تعبیر دادخواه پیامبران و فرزندان آنان یاد می‌شود و سپس این پرسش می‌آید:
أَيْنَ الطَّالِبُ بِدَمِ الْمَقْتُولِ بِكَرْبَلَاءَ؟؛ کجاست آنکه خونِ کشته‌شده در کربلا را مطالبه می‌کند؟[۱۵]
قرارگرفتن این تعبیر در کنار دادخواهی پیامبران، خون‌خواهی امام حسین علیه السلام را با استمرار دفاع از حق در تاریخ پیوند می‌دهد.
زیارت عاشورا
در زیارت عاشورا، زائر از خداوند همراهی با امامی یاری‌شده از خاندان پیامبر را در خون‌خواهی درخواست می‌کند:
أَنْ يَرْزُقَنِي طَلَبَ ثَارِكَ مَعَ إِمَامٍ مَنْصُورٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ مُحَمَّدٍ؛ تا خون‌خواهی تو را همراه امامی یاری‌شده از خاندان محمد، روزی من گرداند.[۱۶]
در بخش دیگری نیز درخواست همراهی با امام هدایت، آشکار و سخن‌گوی حق مطرح می‌شود. در نسخه‌های این فراز، صورت‌هایی مانند «ثارکم»، «ثارک» و «ثاری» گزارش شده است؛ ازاین‌رو، نقل دقیق آن باید بر اساس نسخه مشخص انجام شود.[۱۷]
به‌کاررفتن تعبیر «روزی‌کردن» نشان می‌دهد که زائر، توفیق همراهی با امام و حضور در جبهه حق را از خداوند می‌خواهد. اما تعبیر «بالاترین رزق» بدون دلیل مستقل، نباید به‌عنوان سخن خود زیارت معرفی شود.
ملاحظات در فهم روایات
تفکیک ظهور، رجعت و قیامت
ظهور امام مهدی علیه السلام، رجعت و داوری قیامت سه موضوع متمایزند. هر گزارشی باید در جایگاه خود بررسی شود و نمی‌توان جزئیات یکی را بدون دلیل به دیگری منتقل کرد.
تفاوت نقل روایت با اثبات اعتبار
وجود یک گزارش در کتاب حدیثی، به‌تنهایی به معنای اثبات اعتبار سند و تمام برداشت‌های احتمالی از آن نیست. درباره گزارش‌های این موضوع، به‌ویژه نقل‌های دارای تعبیرهای گسترده درباره کشتار، بررسی سند، اختلاف نسخه‌ها و نسبت آنها با اصول قرآنی ضرورت دارد.
پرهیز از تعمیم احکام
گزارش‌های مربوط به مأموریت قائم، به‌خودی‌خود مجوز اقدام اشخاص در عصر غیبت نیستند. همچنین از بحث رضایت به ظلم نمی‌توان بدون بررسی شرایط و ادله، حکم تکفیر یا مجازات افراد و گروه‌های معاصر را استخراج کرد.
محور این مدخل، شرح فراز خطبه و گزارش مستند باورهای روایی است؛ بحث تفصیلی قصاص، دیه، ارتداد و حدود باید در مدخل‌های تخصصی خود پیگیری شود.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۰.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۰.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۰.
- ↑ کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، ص۳۸۴، باب۳۸، ح۱.
- ↑ تفسیر العیاشی، ج۲، ص۲۹۰، ح۶۷.
- ↑ تفسیر العیاشی، ج۲، ص۲۹۰، ح۶۷.
- ↑ علل الشرائع، ج۱، باب۱۶۴، ح۱.
- ↑ مکیال المکارم، ج۱، ص۵۱.
- ↑ مکیال المکارم، ج۱، ص۵۲.
- ↑ مکیال المکارم، ج۱، ص۵۲.
- ↑ علل الشرائع، ج۱، باب۱۲۹، ح۱.
- ↑ علل الشرائع، ج۱، باب۱۶۴، ح۱.
- ↑ مکیال المکارم، ج۱، ص۵۲.
- ↑ مکیال المکارم، ج۱، ص۵۳.
- ↑ المزار الکبیر، دعای ندبه.
- ↑ مصباح المتهجد، زیارت عاشورا.
- ↑ مصباح المتهجد، زیارت عاشورا.
منابع
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان.
- تفسیر العیاشی؛ محمد بن مسعود عیاشی، تحقیق هاشم رسولی محلاتی.
- علل الشرائع؛ محمد بن علی بن بابویه، مشهور به شیخ صدوق.
- کمال الدین و تمام النعمة؛ محمد بن علی بن بابویه، مشهور به شیخ صدوق، تحقیق علی‌اکبر غفاری.
- مکیال المکارم فی فوائد الدعاء للقائم؛ سید محمدتقی موسوی اصفهانی.
- مصباح المتهجد و سلاح المتعبد؛ محمد بن حسن طوسی.
- المزار الکبیر؛ محمد بن جعفر مشهدی.