امینان و حکیمان خدا در زمین در خطبه غدیر

امینان و حکیمان خدا در زمین در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	امناء و حکام خداوند در زمین؛ امامت و حکومت اهل بیت علیهم السلام
مفاهیم	امناء الله؛ حکام خدا در زمین؛ عترت؛ اهل بیت علیهم السلام؛ عدل قرآن
منابع و پیوندها
آیات	بقره: ۱۲۴
روایات	امام صادق علیه السلام: «نَحْنُ أُمَنَاءُ اللَّهِ وَ نَحْنُ حُجَّةُ اللَّه...»

امینان و حکیمان خدا در زمین در خطبه غدیر شرح فرازی از خطبه غدیر است که در آن، پیامبر صلی الله علیه و آله پس از معرفی قرآن و عترت به‌عنوان دو ثقل، اهل‌بیت علیهم السلام را امینان خدا در میان آفریدگان و حکیمان او در زمین معرفی می‌کند.

تعبیر «امناء الله» در منابع روایی شیعه درباره اهل‌بیت علیهم السلام به کار رفته و در برخی آثار حدیثی اهل‌سنت نیز نقل شده است. شارحان خطبه غدیر، این تعبیر را با امانت‌داری در بیان معارف الهی، امامت و مرجعیت دینی اهل‌بیت علیهم السلام مرتبط دانسته‌اند. برخی نیز در شرح آن، از حق حکومت آنان سخن گفته‌اند.

متن و ترجمه فراز

هُمْ أُمَنَاءُ اللَّهِ فِی خَلْقِهِ وَ حُکَمَاؤُهُ فِی أَرْضِهِ.

آنان امینان خدا در میان آفریدگان او و حکیمان او در زمین هستند.

در نقل «الاحتجاج»، واژهٔ «حُکَماء» آمده است که جمع «حکیم» و به معنای صاحبان حکمت است. این واژه با «حُکّام»، جمع «حاکم»، تفاوت دارد. ازاین‌رو، بحث حکومت اهل‌بیت علیهم السلام در شرح این فراز، برداشت تفسیری شارحان است و نباید جایگزین ترجمهٔ مستقیم «حکماء» شود.

ارتباط فراز با حدیث ثقلین

این عبارت در ادامهٔ فراز حدیث ثقلین آمده است. پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از آن، امیرالمؤمنین علیه السلام و پاکان از فرزندان خود را «ثقل اصغر» و قرآن را «ثقل اکبر» معرفی می‌کند و از موافقت و جدایی‌ناپذیری آن دو سخن می‌گوید.

محمدرضا شریفی در شرح این بخش، معرفی اهل‌بیت علیهم السلام به‌عنوان امینان الهی را در امتداد جایگاه آنان در کنار قرآن توضیح می‌دهد. در این تفسیر، امانت‌داری در انتقال معارف و احکام الهی با علم و عصمت آنان پیوند دارد؛ زیرا مرجع هدایت مردم باید معارف الهی را بدون خیانت و تحریف بیان کند.

امناء الله در منابع روایی

تعبیر «امناء الله» در روایات با امانت‌داری در حفظ و بیان معارف الهی ارتباط دارد. نمونه‌هایی از کاربرد آن در منابع روایی عبارت‌اند از:

سخن امیرالمؤمنین علیه السلام به کمیل

در سخنی از امیرالمؤمنین علیه السلام خطاب به کمیل آمده است: یَا کُمَیْلُ، أُولَئِکَ أُمَنَاءُ اللَّهِ فِی خَلْقِهِ؛ ای کمیل! آنان امینان خدا در میان آفریدگان او هستند.

روایت امام صادق علیه السلام

از امام صادق علیه السلام نقل شده است: نَحْنُ أُمَنَاءُ اللَّهِ وَ نَحْنُ حُجَّةُ اللَّهِ؛ ما امینان خدا و حجت خدا هستیم.

• در این روایت، امانت‌داری اهل‌بیت علیهم السلام در کنار حجت بودن آنان بیان شده است.

نقل در آثار حدیثی اهل‌سنت

تعبیر «امناء الله» درباره اهل‌بیت علیهم السلام در برخی آثار حدیثی نویسندگان اهل‌سنت نیز نقل شده است؛ از جمله:

• مقتل الحسین علیه السلام، نوشته موفق بن احمد خوارزمی، مشهور به اخطب خوارزم.
• فرائد السمطین، نوشته ابراهیم بن محمد جوینی.
• ینابیع المودة، نوشته سلیمان بن ابراهیم قندوزی.

وجود روایت در این آثار، نشان‌دهندهٔ نقل آن است؛ بررسی اعتبار سند هر روایت، موضوعی مستقل محسوب می‌شود.

امانت‌داری و امامت اهل‌بیت علیهم السلام

در شرح این فراز، امانت‌داری اهل‌بیت علیهم السلام از ویژگی‌های لازم برای امامت دانسته شده است. بر اساس این استدلال، کسی که از سوی خدا برای بیان دین و هدایت مردم معرفی می‌شود، باید در انتقال احکام و معارف الهی امین باشد؛ زیرا خیانت در این امانت با هدف رسالت و امامت ناسازگار است.

این برداشت، تعبیر «امناء الله» را با وظیفهٔ حفظ دین، تبیین قرآن و راهنمایی مردم پیوند می‌دهد. همچنین در این چارچوب، جایگاه اهل‌بیت علیهم السلام در کنار قرآن، پشتوانهٔ مرجعیت علمی و دینی آنان دانسته می‌شود.

برداشت شارحان درباره حکومت اهل‌بیت

برخی شارحان، در کنار بحث امامت، از حق حکومت اهل‌بیت علیهم السلام نیز سخن گفته‌اند. در این استدلال، تأیید الهیِ امامت آنان با شایستگی برای ادارهٔ جامعه مرتبط دانسته می‌شود. آیهٔ عهد نیز در همین بحث مورد استناد قرار گرفته است: لَا یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ؛ پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد.

• شریفی در شرح این آیه و فراز خطبه، حکومت مشروع را با امامتِ مورد تأیید خدا پیوند می‌دهد و ستمگری را با این جایگاه ناسازگار می‌داند.

حکومت دینی و حکومت تحقق‌یافته

محمدتقی نقوی در شرح خود، میان حکومت دینیِ مورد تأیید خدا و حکومتی که در مناسبات اجتماعی و سیاسی تحقق پیدا می‌کند، تفاوت می‌گذارد. در توضیح نخست، مقصود از حکومت اهل‌بیت علیهم السلام، حکومت دینی است؛ زیرا صرف دستیابی به قدرت، اختصاصی به اولیای الهی ندارد.

او حکومت‌هایی مانند حکومت فرعون، نمرود، معاویه و عبدالملک بن مروان را مثال می‌آورد و به حکومت غیرمسلمانان در دوران‌های دیگر نیز اشاره می‌کند. در این تحلیل، تحقق تاریخی یک حکومت، به‌تنهایی به معنای تأیید الهی آن نیست. نقوی، حکومت برخاسته از سقیفه بنی‌ساعده و اجتماعات مشابه را نیز در چارچوب همین تفکیک بررسی می‌کند.

تفسیر عام از حق حکومت

نقوی احتمال دیگری نیز مطرح می‌کند: حق حکومت اوصیای پیامبر صلی الله علیه و آله، هم امور دینی و هم امور دنیوی مردم را دربرگیرد. در این برداشت، حکومت مورد رضای خدا به عترت یا کسانی وابسته است که از سوی آنان تأیید شده باشند.

او بر همین مبنا، تعیین حاکم بدون تأیید عترت را نقد می‌کند و پشتیبانی از حاکم ستمگر را موجب مشارکت در ظلم او و همراهی با او در قیامت می‌داند. این نتیجه، دیدگاه شارح درباره مشروعیت حکومت و مسئولیت پشتیبانان آن است و ترجمهٔ مستقیم عبارت «حکماؤه فی أرضه» محسوب نمی‌شود.

جستارهای وابسته

 •  حدیث ثقلین  •  ابلاغ کامل ولایت  •  خطبه غدیر

منابع

• الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق: محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
• بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد؛ محمد بن حسن صفار قمی، تحقیق: محمد بن عباسعلی کوچه‌باغی، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
• تحف العقول عن آل الرسول صلی الله علیهم؛ حسن بن علی بن شعبه حرانی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
• شرح خطبه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
• شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
• فرائد السمطین؛ ابراهیم بن محمد جوینی، تحقیق: محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة المحمودی، ۱۳۹۸ق.
• مقتل الحسین علیه السلام؛ موفق بن احمد خوارزمی، تحقیق: محمد سماوی، قم: أنوار الهدی، ۱۴۲۳ق.
• ینابیع المودة لذوی القربی؛ سلیمان بن ابراهیم قندوزی، قم: دار الأسوة للطباعة و النشر، ۱۴۲۲ق.