ابوموسی اشعری
ابوموسی اشعری، با نام عبدالله بن قیس بن سلیم بن حضار، از تیره اشعریان یمن و از صحابه پیامبر اسلام بود. او در دوره پیامبر مسئولیت‌هایی در یمن داشت و در دوره خلفا به حکومت بصره و کوفه رسید. در دوره امام علی علیه‌السلام، موضع او در جریان جنگ جمل و سپس نقش او در جنگ صفین و حکمیت، از موضوعات مهم زندگی سیاسی اوست. در منابع تاریخی و رجالی، درباره برخی مراحل زندگی، تاریخ وفات و ارزیابی شخصیت او گزارش‌های متفاوتی نقل شده است.[۱]
نسب و آغاز زندگی
نام او در منابع، عبدالله بن قیس بن سلیم بن حضار اشعری ثبت شده است. او به قبیله اشعر از قبایل یمنی منسوب بود. نام مادرش در شماری از منابع «ظبیه بنت وهب» آمده است. درباره سال تولد او گزارش قابل اتکای یکسانی در منابع در دست نیست؛ ازاین‌رو تعیین سالی مشخص برای تولد او، بدون ذکر مأخذ و توضیح اختلاف گزارش‌ها، مناسب نیست.[۲]
مهاجرت و ورود به مدینه
درباره زمان اسلام‌آوردن و چگونگی رسیدن ابوموسی به مدینه، گزارش‌ها یکسان نیست. در شماری از منابع، او در شمار مهاجران به حبشه آمده است؛ در مقابل، برخی گزارش‌ها این انتساب را نپذیرفته‌اند یا توضیح داده‌اند که او و گروهی از اشعریان یمن، در مسیر مهاجرت به سوی پیامبر، به حبشه رسیدند و پس از فتح خیبر به مدینه آمدند. بر پایه گزارشی از خود ابوموسی، گروهی از یمنی‌ها با کشتی به حبشه رفتند و در آنجا با جعفر بن ابی‌طالب و همراهانش روبه‌رو شدند. در گزارش‌هایی، ورود آنان به مدینه هم‌زمان با بازگشت جعفر از حبشه و پس از فتح خیبر دانسته شده است.[۳]
ازاین‌رو، در گزارش زندگی او بهتر است میان دو موضوع تفاوت گذاشته شود: اصل ارتباط او با گروهی از مهاجران حبشه در برخی روایات، و اختلاف مورخان درباره اینکه آیا خود او در شمار مهاجران نخستین یا دومین به حبشه بوده است.
در عصر پیامبر صلی الله علیه وآله
در منابع تاریخی، از مأموریت ابوموسی در یمن و همکاری او با دیگر کارگزاران پیامبر یاد شده است. در برخی گزارش‌ها آمده است که پس از شهادت ابوعامر اشعری، ابوموسی فرماندهی گروهی از مسلمانان را بر عهده گرفت. همچنین گزارش‌هایی از مأموریت او در یمن و همکاری‌اش با معاذ بن جبل نقل شده است. جزئیات زمان و دامنه این مسئولیت‌ها باید با توجه به تفاوت گزارش‌های تاریخی سنجیده شود.[۴]
در دوران خلفا
در دوره ابوبکر
بر پایه برخی گزارش‌ها، ابوموسی پس از درگذشت پیامبر همچنان در حوزه یمن مسئولیت داشت و در رخدادهای مربوط به جنگ‌های ردّه نقش ایفا کرد. جزئیات مأموریت‌ها و زمان دقیق انتقال او از یمن به عراق در منابع تاریخی گزارش شده است.[۵]
در دوره عمر
در گزارش‌های تاریخی آمده است که عمر بن خطاب ابوموسی را به حکومت بصره منصوب کرد. او در اداره بصره، قضاوت و لشکرکشی‌هایی در نواحی خوزستان و فارس نقش داشت. منابع درباره زمان انتصاب، دوره حکومت و برخی تغییرات اداری او اطلاعاتی ارائه می‌کنند؛ در استناد به این جزئیات باید به مأخذ هر تاریخ توجه کرد.[۶]
در دوره عثمان
در برخی گزارش‌ها، ابوموسی تا سال ۲۹ق در بصره حکومت داشت و پس از برکناری به کوفه رفت. نقل دیگری می‌گوید که در سال ۳۴ق مردم کوفه او را به امارت برگزیدند و او تا کشته‌شدن عثمان در این سمت ماند. درباره امارت او در کوفه و چگونگی انتخاب یا انتصابش در سال‌های پایانی خلافت عثمان نیز گزارش‌هایی وجود دارد. این تاریخ‌ها باید با روایت‌های بلاذری، طبری و ابن سعد تطبیق داده شوند؛ زیرا میان گزارش‌های مربوط به تغییر والیان و دوره تصدی آنان تفاوت‌هایی دیده می‌شود.[۷]
در عصر امام علی علیه‌السلام
موضع ابوموسی در جنگ جمل
پس از به خلافت رسیدن امام علی علیه‌السلام، ابوموسی کارگزار کوفه بود. در گزارشی آمده است که امام، به درخواست مالک اشتر، او را در این سمت ابقا کرد.[۸] هنگامی که امام برای مقابله با سپاه جمل مردم کوفه را به همراهی فراخواند، ابوموسی مردم را از خروج بازمی‌داشت و به کناره‌گیری از درگیری دعوت می‌کرد. این رفتار در منابع تاریخی و در نامهای از امام علی علیه‌السلام به او بازتاب یافته است.
در نهج البلاغه، نامه ۶۳ به‌صراحت خطاب به «عبدالله بن قیس» نوشته شده و در عنوان آن آمده است که امام از بازداشتن مردم کوفه از خروج برای جنگ با اصحاب جمل آگاه شده بود. امام در این نامه از ابوموسی می‌خواهد از موضع خود دست بردارد و مردم را برای پیوستن به سپاه فراخواند. این نامه از مستندات اصلی برای بررسی موضع سیاسی ابوموسی در جنگ جمل است.[۹]
در گزارش‌هایی آمده است که امام حسن علیه‌السلام و عمار بن یاسر برای پیگیری عزل ابوموسی به کوفه رفتند و مالک اشتر او را از قصر بیرون کرد. این جزئیات در منابع تاریخی نقل شده و باید با توجه به روایت بلاذری و طبری بررسی شود.[۱۰]
حکمیت صفین
پس از آنکه جنگ صفین با مسئله حکمیت روبه‌رو شد، ابوموسی به‌عنوان حکم از سوی گروهی از سپاه عراق مطرح و انتخاب شد؛ با این حال، در گزارش‌های تاریخی آمده است که امام علی علیه‌السلام با انتخاب او موافق نبود و گزینه‌هایی دیگر، از جمله عبدالله بن عباس یا مالک اشتر، را مناسب‌تر می‌دانست. مخالفت بخشی از سپاه با گزینه‌های پیشنهادی امام در این انتخاب نقش داشت.[۱۱]
ابوموسی در مذاکرات حکمیت با عمرو عاص گفت‌وگو کرد. در روایت مشهور، او خواهان کنار گذاشتن علی علیه‌السلام و معاویه از خلافت شد و از عبدالله بن عمر نام برد؛ سپس عمرو عاص موضعی متفاوت اعلام کرد و معاویه را به خلافت پیشنهاد داد. در برخی نقل‌ها آمده است که ابوموسی پس از شنیدن سخن عمرو، او را سرزنش کرد و به مکه رفت. جزئیات گفت‌وگو و ترتیب اعلام نظر دو حکم در گزارش‌های تاریخی یکسان نیست؛ ازاین‌رو، روایت رایجِ «فریب خوردن ابوموسی» باید به‌عنوان برداشت مشهور از مجموعه این گزارش‌ها بیان شود، نه جایگزین بررسی اختلاف نقل‌ها.[۱۲]
وفات و محل دفن
در برخی منابع، از ماجرایی در حدود سال ۴۰ق و امان‌یافتن ابوموسی در ارتباط با بسر بن ارطاة یاد شده است؛ جزئیات این گزارش باید به متن مأخذ اصلی ارجاع داده شود. همچنین شماری از منابع از رفت‌وآمد او نزد معاویه و ارتباط او با حکومت شام سخن گفته‌اند؛ اما برای تعبیر قطعی «بیعت با معاویه» باید عبارت دقیق نسخه مورد استناد مقابله شود.[۱۳]
درباره سال وفات ابوموسی اقوال متعددی نقل شده است: سال‌های ۴۲، ۴۳، ۴۴، ۵۲ و ۵۳ق در منابع دیده می‌شود. ذهبی سال ۴۴ق را قولی نزدیک‌تر دانسته، در حالی که نقل‌هایی دیگر سال‌های متفاوتی را ذکر کرده‌اند. محل وفات یا دفن او نیز در منابع یکسان نیست و کوفه و مکه هر دو گزارش شده‌اند؛ بنابراین بهتر است در جعبه اطلاعات، تاریخ و محل وفات قطعی نمایش داده نشود.[۱۴]
جایگاه رجالی و ارزیابی منابع
در شماری از منابع اهل‌سنت، ابوموسی به‌عنوان قاری، فقیه و راوی حدیث معرفی شده و از خوش‌آوایی او در تلاوت قرآن سخن رفته است. در منابع امامیه، به‌ویژه در گزارش‌های مربوط به جنگ جمل و حکمیت صفین، انتقادهایی از مواضع سیاسی او نقل شده است. همچنین در برخی آثار امامی، روایاتی درباره لعن او در قنوت امام علی علیه‌السلام پس از حکمیت آمده است. این ارزیابی‌ها باید با انتساب دقیق به منابع و با تفکیک گزارش رجالی از داوری کلامی بیان شوند.[۱۵]
از راویانی که در منابع به نقل حدیث از ابوموسی شناخته شده‌اند، می‌توان به ابوبرده، انس بن مالک، ابوسعید خدری، ابوامامه باهلی، بریده اسلمی، سعید بن مسیب و زید بن وهب اشاره کرد.[۱۶]
گزارش‌های مربوط به ابوموسی و غدیر
گزارش بیعت ابوموسی در غدیر
در کتاب واقعه قرآنی غدیر، هنگام شرح بیعت پس از خطبه غدیر، نام ابوموسی اشعری در شمار افرادی آمده است که بنابر آن گزارش، پیامبر صلی الله علیه وآله بر بیعت آنان تأکید داشت. در همان گزارش آمده است که پس از بیعت مقداد، سلمان، ابوذر، حذیفه، ابن مسعود، عمار و بریده اسلمی، از نخستین افرادی که باید برای بیعت حاضر می‌شدند، ابوبکر، عمر، عثمان، طلحه، زبیر، معاویه، مغیرة بن شعبه و ابوموسی اشعری بودند.[۱۷]
این مطلب باید به‌عنوان گزارشی که در کتاب یادشده نقل شده است معرفی شود. برای تبدیل آن به گزارشی تاریخی با قطعیت بیشتر، لازم است مأخذهای اولیه‌ای که مؤلف بر آنها تکیه کرده، جداگانه بررسی و با متن روایت تطبیق داده شوند.
گزارش مربوط به عقبه هرشی
در کتاب ژرفای غدیر، به گزارشی درباره تلاش گروهی برای آسیب‌رساندن به پیامبر صلی الله علیه وآله در عقبه هرشی اشاره شده و ابوموسی اشعری در شمار افراد آن گروه معرفی شده است. در ارجاعات این گزارش، به بخش‌هایی از بحارالأنوار نیز استناد شده است.[۱۸]
از آنجا که این انتساب بر گزارشی خاص استوار است، در متن دانشنامه باید با عبارت‌هایی مانند «بر پایه این گزارش» بیان شود. برای داوری مستقل درباره شمار افراد، نامهای ذکرشده و زمان حادثه، باید متن روایت در چاپ مورد استنادِ منابع اصلی بررسی شود؛ تا پیش از آن، نباید این انتساب را بدون قید، واقعیتی مورد اتفاق همه منابع تاریخی معرفی کرد.
گزارش روایی درباره رفتار معاویه و حضور ابوموسی پس از غدیر
در گزارشی تفسیری که در تفسیر علی بن ابراهیم و تفسیر فرات کوفی نقل شده و در بحارالأنوار نیز آمده است، پس از شرح بیعت در غدیر از رفتار معاویه و حضور ابوموسی اشعری و مغیرة بن شعبه سخن گفته شده است. در برخی نقل‌های تکمیلی، این سه نفر در کنار دیگر مخالفان توصیف شده‌اند که پس از بیرون‌آمدن از خیمه بیعت، درباره ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام سخنانی بر زبان می‌آوردند. بااین‌حال، در متن رواییِ نقل‌شده در ادامه، جمله صریح مخالفت با ولایت به معاویه نسبت داده می‌شود. متن عربی می‌گوید:
فاتكأ معاوية على المغيرة بن شعبة وأبي موسى الأشعري ثم أقبل يتمطّى نحو أهله ويقول: والله ما نقرّ لعليّ بالولاية أبداً ولا نصدّق محمداً مقالته فيه.
ترجمه: معاویه بر مغیرة بن شعبه و ابوموسی اشعری تکیه کرد، سپس با تکبر به سوی خانواده‌اش رفت و می‌گفت: «به خدا سوگند، هرگز ولایت علی را نمی‌پذیریم و سخن محمد را درباره او تصدیق نمی‌کنیم».[۱۹]
در این نقل، عبارت مخالفت با ولایت به معاویه نسبت داده شده است و ابوموسی در کنار او حاضر معرفی می‌شود؛ بنابراین از همین عبارت به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که ابوموسی شخصاً همان سخن را گفته است. در نقل تکمیلیِ برخی منابع، ابوذر و حذیفه شاهد ماجرا معرفی شده‌اند و گفته شده است که خبر آن به پیامبر رسید. این جزئیات نیز باید به منبعی که آن را نقل کرده است نسبت داده شود، نه به صورت گزارشی بی‌اختلاف تاریخی.[۲۰]
در همین گزارش تفسیری، آیات ۳۱ تا ۳۵ سوره قیامت به رفتار یادشده تطبیق شده‌اند:
نه تصدیق کرد و نه نماز گزارد؛ بلکه تکذیب کرد و روی گرداند؛ سپس خرامان به سوی خانواده‌اش رفت؛ عذاب برای تو سزاوارتر است و سزاوارتر؛ باز هم عذاب برای تو سزاوارتر و سزاوارتر.
(القيامة:۳۱–۳۵)
این تطبیق، تفسیری است که در گزارش‌های یادشده آمده و باید به همان منابع نسبت داده شود؛ نباید بدون توضیح به‌عنوان تنها تفسیر آیات معرفی گردد.
در ادامه این گزارش، به آیه ۱۶ سوره قیامت نیز استناد شده است:
زبانت را برای شتاب‌کردن در خواندن آن حرکت مده.(القيامة:۱۶)
در نقل یادشده، این آیه به سکوت پیامبر پس از ماجرا پیوند داده شده است. این توضیح باید در قالب گزارش تفسیری منقول عرضه شود، نه اینکه معنای آیه بدون قرینه به شخص یا رخداد خاصی منحصر گردد. در برخی نقل‌های تکمیلیِ عوالم العلوم، واکنش پیامبر در قالب سه احتمال توضیح داده شده است: رفتن بر منبر برای شناساندن رفتار معاویه به مردم، اعلام برائت از او، یا صدور فرمان قتل او. بنا بر همان گزارش تکمیلی، در پی نزول آیه ۱۶ سوره قیامت، پیامبر از اقدام یادشده خودداری کرد و سکوت نمود. این تفصیل از متن کوتاه‌ترِ نقل‌شده در تفسیر علی بن ابراهیم فراتر می‌رود و باید مشخصاً به نقل عوالم العلوم ارجاع داده شود.[۲۱]
جستارهای وابسته
خطبه غدیر • بیعت • امیرالمؤمنین علی علیه السلام • جنگ جمل • جنگ صفین • عمرو بن عاص • معاویه • مغیرة بن شعبه • ترور پیامبر صلی الله علیه و آله • نهج البلاغه
پانویس
- ↑ الطبقات الكبرى، ج ۴، ص ۱۰۵–۱۰۹؛ الاستيعاب في معرفة الأصحاب، ج ۴، ص ۱۷۶؛ سير أعلام النبلاء، ج ۲، ص ۳۸۸–۳۹۸.
- ↑ الطبقات الكبرى، ج ۴، ص ۱۰۵–۱۰۹؛ الاستيعاب في معرفة الأصحاب، ج ۴، ص ۱۷۶.
- ↑ السيرة النبوية، ج ۱، ص ۳۴۷؛ أنساب الأشراف، ج ۱، ص ۲۰۱؛ الطبقات الكبرى، ج ۴، ص ۱۰۵–۱۰۶؛ المسند، ج ۴، ص ۴۰۵–۴۰۶؛ الاستيعاب في معرفة الأصحاب، ج ۴، ص ۱۷۶.
- ↑ المغازي، ج ۳، ص ۹۱۵–۹۱۶ و ۹۵۹؛ تاريخ الرسل والملوك، ج ۳، ص ۷۹–۸۰ و ۲۲۸؛ المحبر، ص ۱۲۶.
- ↑ تاريخ الرسل والملوك، ج ۳، ص ۳۱۸.
- ↑ تاريخ الرسل والملوك، ج ۴، ص ۵۰ و ۶۹–۷۱؛ التاريخ، ج ۱، ص ۱۲۶؛ الخراج، ص ۱۱۷ و ۱۳۵؛ البيان والتبيين، ص ۲۳۷.
- ↑ تاريخ الرسل والملوك، ج ۴، ص ۲۶۴–۲۶۵ و ۳۳۱–۳۳۲؛ الطبقات الكبرى، ج ۵، ص ۴۵؛ أنساب الأشراف، ج ۴، ص ۵۳۵–۵۳۶.
- ↑ تاريخ اليعقوبي، ج ۲، ص ۱۷۹.
- ↑ نهج‌البلاغه، نامه ۶۳؛ تاريخ الرسل والملوك، ج ۴، ص ۴۸۱–۴۸۲؛ الجمل، ص ۲۴۲–۲۴۳.
- ↑ أنساب الأشراف، ج ۲، ص ۲۳۰–۲۳۱؛ تاريخ الرسل والملوك، ج ۴، ص ۴۸۶–۴۸۷ و ۴۹۹–۵۰۰.
- ↑ وقعة صفين، ص ۵۰۰؛ شرح نهج البلاغة، ج ۱۳، ص ۳۱۴؛ أنساب الأشراف، ج ۲، ص ۳۳۶–۳۴۳.
- ↑ أنساب الأشراف، ج ۲، ص ۳۳۶–۳۴۳؛ تاريخ الرسل والملوك، ج ۵، ص ۵۳–۵۴ و ۶۷–۶۸؛ وقعة صفين.
- ↑ تاريخ الرسل والملوك، ج ۵، ص ۱۳۹؛ أنساب الأشراف، ج ۴، ص ۴۳ و ۴۷–۴۸.
- ↑ سير أعلام النبلاء، ج ۲، ص ۳۹۸؛ الثقات، ج ۳، ص ۲۲۲؛ أنساب الأشراف، ج ۴، ص ۲۸۰؛ الطبقات، ج ۱، ص ۱۵۶.
- ↑ سير أعلام النبلاء، ج ۲، ص ۳۸۸–۳۹۸؛ الطبقات الكبرى، ج ۴، ص ۱۰۷–۱۰۹؛ الجرح والتعديل، ج ۲، ص ۱۳۸؛ الخصال، ص ۴۸۵ و ۴۹۹؛ الإيضاح، ص ۶۱–۶۴.
- ↑ الجرح والتعديل، ج ۲، ص ۱۳۸؛ المعين في طبقات المحدثين، ص ۲۴؛ سير أعلام النبلاء، ج ۲.
- ↑ واقعه قرآنی غدیر، ص ۱۲۰–۱۲۱.
- ↑ ژرفای غدیر، ص ۱۵۵؛ بحارالأنوار، ج ۲۸، ص ۱۰۰؛ بحارالأنوار، ج ۳۷، ص ۱۱۵ و ۱۳۵.
- ↑ تفسير علي بن إبراهيم، ج ۲، ص ۳۹۷؛ تفسير فرات الكوفي، ص ۱۹۵؛ بحارالأنوار، ج ۳۳، ص ۱۶۳.
- ↑ عوالم العلوم والمعارف والأحوال من الآيات والأخبار والأقوال، ج ۱۵، بخش ۳، ص ۹۶–۹۷ و ۱۲۵؛ بحارالأنوار، ج ۳۳، ص ۱۶۳.
- ↑ عوالم العلوم والمعارف والأحوال من الآيات والأخبار والأقوال، ج ۱۵، بخش ۳، ص ۹۶–۹۷ و ۱۲۵؛ بحارالأنوار، ج ۳۳، ص ۱۶۳.
منابع
- الطبقات الكبرى، محمد بن سعد، ج ۴ و ۵؛ به‌ویژه گزارش نسب، مهاجرت، مسئولیت‌های حکومتی و راویان ابوموسی.
- الاستيعاب في معرفة الأصحاب، یوسف بن عبدالله ابن عبدالبر، ج ۴؛ شرح حال ابوموسی اشعری.
- السيرة النبوية، عبدالملک بن هشام، ج ۱؛ گزارش مهاجرت و ورود به مدینه.
- أنساب الأشراف، احمد بن یحیی بلاذری، ج ۱، ۲ و ۴؛ گزارش‌های مربوط به مهاجرت، حکومت، جنگ جمل و حکمیت.
- المسند، احمد بن حنبل، ج ۴، ص ۴۰۵–۴۰۶؛ گزارش ورود گروهی از اشعریان.
- المغازي، محمد بن عمر واقدی، ج ۳؛ گزارش مأموریت‌های نظامی و اداری در عصر پیامبر.
- تاريخ الرسل والملوك، محمد بن جریر طبری، ج ۳ تا ۵؛ گزارش دوران خلفا، جنگ جمل و حکمیت صفین.
- المحبر، محمد بن حبیب؛ گزارش مأموریت‌های یمن.
- الخراج، ابویوسف یعقوب بن ابراهیم؛ گزارش مسئولیت‌های حکومتی و مالی.
- البيان والتبيين، عمرو بن بحر جاحظ؛ گزارش‌های مربوط به بصره و قضاوت.
- تاريخ اليعقوبي، احمد بن ابی‌یعقوب، ج ۲؛ گزارش دوران امام علی علیه‌السلام.
- نهج‌البلاغة، نامه ۶۳، منسوب به امام علی علیه‌السلام و خطاب به عبدالله بن قیس (ابوموسی اشعری).
- وقعة صفين، نصر بن مزاحم؛ گزارش حکمیت صفین.
- شرح نهج البلاغة، ابن ابی‌الحدید، ج ۱۳؛ گزارش‌های مربوط به انتخاب حکم. (نسخه متنی در کتابخانه مدرسه فقاهت)
- سير أعلام النبلاء، شمس‌الدین ذهبی، ج ۲؛ شرح حال، اقوال وفات و گزارش‌های رجالی.
- الثقات، ابن حبان، ج ۳؛ گزارش تاریخ وفات.
- الجرح والتعديل، ابن ابی‌حاتم رازی، ج ۲؛ راویان و جایگاه رجالی.
- الخصال، محمد بن علی بن بابویه، ص ۴۸۵ و ۴۹۹؛ گزارش‌های انتقادی منقول در منابع امامیه. (کتابخانه دیجیتال قائمیه)
- الإيضاح، ص ۶۱–۶۴؛ مشخصات مؤلف و چاپ باید با نسخه‌ای که شماره صفحات از آن نقل شده تطبیق داده شود.
- المعين في طبقات المحدثين، شمس‌الدین ذهبی، ص ۲۴؛ اطلاعات مربوط به راویان.
- تفسير علي بن إبراهيم، علی بن ابراهیم قمی، ج ۲، ص ۳۹۷؛ گزارش تفسیری درباره آیات سوره قیامت. (کتابخانه مدرسه فقاهت)
- تفسير فرات الكوفي، ص ۱۹۵؛ گزارش غدیر و آیات سوره قیامت.
- بحار الأنوار، جلد ۳۳، محمدباقر مجلسی؛ نقل روایت از تفسیر علی بن ابراهیم. (کتابخانه دیجیتال قائمیه)
- واقعه قرآنی غدیر، محمدباقر انصاری، قم: دلیل ما، چاپ چهارم، ۱۳۹۵؛ مورد استناد برای گزارش بیعت در غدیر.
- ژرفای غدیر: ریشه‌یابی اعتقادی تاریخی غدیر، محمدباقر انصاری، قم: دلیل ما، چاپ نخست، ۱۳۸۲؛ مورد استناد برای گزارش عقبه هرشی.
- اسرار غدیر، محمدباقر انصاری، قم: تک، چاپ نهم، ۱۳۸۵؛ مورد استناد در گزارش‌های غدیر.
- عوالم العلوم والمعارف والأحوال من الآيات والأخبار والأقوال، عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی، جلد ۱۵، بخش ۳؛ نقل‌های تکمیلی درباره گزارش غدیر.