آیات ولایت در قرآن؛ آیه ولایت (کتاب)
آیات ولایت در قرآن؛ آیهٔ ولایت، با عنوان تکمیلی همراه با پاسخ‌گویی به شبهات آیهٔ ولایت، جلد نخست از مجموعهٔ «آیات ولایت» نوشتهٔ سیدمحمد مرتضوی است. این اثر فارسی به بررسی آیهٔ ولایت، آیهٔ ۵۵ سورهٔ مائده، و دلالت آن بر امامت امام علی علیه‌السلام از دیدگاه شیعه اختصاص دارد. نویسنده پس از بیان مبانی استدلال، اشکالات مربوط به شأن نزول، سیاق، زبان، فقه، رجال، کلام، اصول، تاریخ و وضعیت اقتصادی امام علی علیه‌السلام را دسته‌بندی و نقد می‌کند. ویژگی کتاب، بررسی یک آیه از منظر چند دانش و تنظیم موضوعی شبهات و پاسخ‌هاست.[۱]
معرفی کتاب
«آیات ولایت در قرآن؛ آیهٔ ولایت» برای مجمع جهانی شیعه‌شناسی تألیف شده و چاپ اول آن در سال ۱۳۹۰ به‌وسیلهٔ انتشارات آشیانه مهر در قم منتشر شده است. ویراستاری علمی کتاب را سیدعلی سجادی بهسودی بر عهده داشته است.[۲]
موضوع محوری کتاب، تحلیل این آیه است:
«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»
آیه در کتاب با توجه به گزارش بخشیدن انگشتر در حال رکوع بررسی شده است. نویسنده می‌کوشد با تحلیل معنای ولایت، گزارش‌های شأن نزول و قرائن آیه، استدلال شیعه دربارهٔ امامت امام علی علیه‌السلام را توضیح دهد و نقدهای واردشده بر آن را پاسخ گوید.[۳]
این جلد بخشی از مجموعه‌ای است که مجلدات دیگر آن به آیات تبلیغ، اکمال، تطهیر و اطاعت اختصاص دارند؛ بنابراین تعداد جلدهای مجموعه با تعداد جلدهای کتاب حاضر تفاوت دارد.[۴]
نویسنده
سیدمحمد مرتضوی، پژوهشگر حوزهٔ امامت و معارف اهل‌بیت، در صفحهٔ عنوان این اثر عضو هیئت علمی مجمع جهانی شیعه‌شناسی معرفی شده است. مقدمهٔ انصاری بویراحمدی بر کتاب نیز به فعالیت پژوهشی او در تدوین مجموعهٔ «آیات ولایت در قرآن» اشاره دارد.[۵]
آثار نویسنده
| آیات ولایت در قرآن | اصول و روش‌ها در نظام تربیتی اسلام |
| نهضت کلامی در عصر امام رضا علیه‌السلام | ولایت‌عهدی امام رضا علیه‌السلام |
| مروری بر نهج‌البلاغه | حکمت عملی در نهج‌البلاغه |
| رسول اعظم صلی‌الله‌علیه‌وآله در نگاه امام علی علیه‌السلام | کلید موفقیت حضرت مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف |
| امیرالمؤمنین علیه‌السلام و مخالفان سیاسی او | آیندهٔ پیامبری |
| تلاش رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله در تثبیت رهبری امام علی علیه‌السلام | اهل‌بیت علیهم‌السلام در نگاه رسول اعظم صلی‌الله‌علیه‌وآله |
| نظر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله دربارهٔ امام علی علیه‌السلام | غدیر چگونه فراموش شد؟ |
محتوای کتاب
کتاب با مقدمهٔ انصاری بویراحمدی و پیشگفتار نویسنده آغاز می‌شود. پیشگفتار به ضرورت وحدت جهان اسلام، نقش عالمان در کاهش اختلافات و شیوهٔ گفت‌وگوی علمی دربارهٔ مسائل اعتقادی می‌پردازد. نویسنده بر بررسی استدلال‌ها، مراجعه به منابع مورد پذیرش طرف گفت‌وگو و پرهیز از توهین تأکید می‌کند.[۶]
مطالب اصلی در دوازده فصل تنظیم شده‌اند.
مبانی تفسیر و استدلال
فصل نخست، «کلیات آیهٔ ولایت»، جایگاه قرآن، سنت و اهل‌بیت را در شناخت معارف دینی بررسی می‌کند. آیات متشابه، کلی‌بودن برخی احکام، نقش قرائن، گفتار و رفتار پیامبر و اهمیت حدیث در تبیین قرآن از مباحث این فصل‌اند. بحث حدیث ثقلین، ارتباط امام علی علیه‌السلام با قرآن و عوامل شبهه‌افکنی دربارهٔ آیات ولایت نیز در همین فصل آمده است.
فصل دوم به تقریر استدلال شیعه اختصاص دارد. نویسنده دیدگاه علامه حلی، سیدمرتضی و شیخ مفید را نقل می‌کند و سپس گزارش‌های شأن نزول، ادعاهای اجماع، بحث تواتر و شواهد تطبیق آیه بر امام علی علیه‌السلام را بررسی می‌کند.
فصل سوم دربارهٔ معنای ولایت و مولی است. در این فصل، ولایت تکوینی و تشریعی، کاربرد این واژه‌ها دربارهٔ امام علی علیه‌السلام و بحث اشتراک لفظی یا معنوی آن‌ها مطرح می‌شود.[۷]
شأن نزول، سیاق و زبان آیه
فصل چهارم، گزارش‌های رقیب دربارهٔ شأن نزول را بررسی می‌کند؛ از جمله انتساب آیه به اشخاص دیگر یا تعمیم آن به همهٔ مؤمنان. نقد سندی و محتوایی گزارش‌ها و مسئلهٔ حذف نام امام علی علیه‌السلام از نقل‌ها از موضوعات این فصل است.
فصل پنجم به سیاق آیات و ارتباط آیهٔ ولایت با آیات پیرامون آن می‌پردازد. معنای «ولی» به‌عنوان ناصر و یاور، زمان نزول سورهٔ مائده، آیهٔ ارتداد و ادعای ناسازگاری آیات در این بخش بررسی می‌شوند.
فصل ششم اشکالات ادبی را دربر دارد. معنای زکات در لغت و قرآن، دلالت «إنّما» بر حصر، کاربرد لفظ جمع برای یک مصداق و علت ذکر خدا و رسول در آیه، از مباحث اصلی آن هستند.[۸]
اشکالات فقهی و ارزیابی راویان
فصل هفتم به مسائل فقهی مربوط به انفاق در حال نماز اختصاص دارد. نویسنده اشکالاتی مانند فعل کثیر، سخن‌گفتن، شنیدن سخن دیگران، توجه به اشیا و پرداخت زکات در نماز را مطرح می‌کند و دیدگاه‌های فقهی مذاهب را دربارهٔ این مسائل بررسی می‌کند.
فصل هشتم به نقدهای رجالی و حدیثی می‌پردازد. در این فصل، جایگاه راویان شیعی، صحابه و تابعینِ ناقل گزارش شأن نزول و ادعای ساختگی‌بودن روایات بررسی می‌شوند. نام و گزارش راویان به‌صورت جداگانه طرح شده و بخشی نیز به بررسی دیدگاه ابن‌تیمیه اختصاص یافته است.[۹]
مباحث کلامی، اصولی، تاریخی و اقتصادی
فصل نهم شامل اشکالات کلامی دربارهٔ دلالت آیه بر امامت است؛ از جمله بلافصل‌بودن جانشینی، نسبت آیه با امامت دیگر امامان، انحصار ولایت، مراتب ولایت و استناد امام علی علیه‌السلام به آیه. نویسنده در همین فصل، گزارش‌های احتجاج امام را در منابع شیعه و اهل‌سنت بررسی می‌کند.
فصل دهم به دو مسئلهٔ اصولی می‌پردازد: کاربرد مشتق و امکان استعمال لفظ در بیش از یک معنا. این مباحث در ارتباط با ولایت امام علی علیه‌السلام در زمان حیات پیامبر طرح شده‌اند.
فصل یازدهم اشکالات تاریخی را بررسی می‌کند و به پیشینهٔ اهتمام به ولایت از آغاز دعوت پیامبر، تلاش‌های سیاسی دربارهٔ جانشینی و شواهد روایی و عقلی ضرورت رهبری می‌پردازد.
فصل دوازدهم به اشکال اقتصادی اختصاص دارد: آیا وضعیت مالی امام علی علیه‌السلام با گزارش بخشیدن انگشتر سازگار بوده است؟ کتاب پس از نقد این اشکال، با فهرست منابع پایان می‌یابد.[۱۰]
فهرست مطالب
فهرست فصل‌ها و مباحث اصلی، بر اساس نسخهٔ الکترونیکی جلد اول، چنین است:[۱۱]
- مقدمهٔ استاد انصاری بویراحمدی
- پیشگفتار
- ضرورت وحدت جهان اسلام
- وحدت امت از طریق دولت‌ها
- وحدت امت بدون توجه به دولت‌ها و علما
- وحدت از طریق علما
- احساس مسئولیت در برابر امت اسلامی
- شجاعت در بیان حقایق
- جلوگیری از حرکت‌های اختلاف‌انگیز
- طرد عناصر غیرخودی
- راه‌حل اختلافات
- فصل اول: کلیات آیهٔ ولایت
- جایگاه قرآن
- آیات متشابه
- کلی‌بودن آیات
- بیان‌نشدن جزئیات و فروعات احکام غیرمبتلابه
- از بین رفتن قرائن
- جایگاه سنت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله
- عصمت رسول خدا در گفتار و رفتار
- گفتار، رفتار و تأیید رسول خدا
- تعریف حدیث
- اهمیت حدیث در تبیین قرآن
- اهمیت حدیث در تبیین الگوی رفتاری
- اهمیت حدیث در بیان وظایف
- اهمیت حدیث در حل اختلافات
- نقش حدیث در یافتن حکم پدیده‌های نوظهور
- جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام
- حدیث ثقلین
- امام علی علیه‌السلام و قرآن
- امام علی علیه‌السلام، داناترین فرد به قرآن
- اعتراف صحابه به اعلم‌بودن امام علی علیه‌السلام
- امام علی علیه‌السلام، مصداق آیات
- دلایل شبهه‌آفرینی دربارهٔ آیات ولایت
- فصل دوم: تقریر استدلال شیعه به آیهٔ ولایت
- بیان استدلال شیعه
- نظر علامه حلی
- نظر سیدمرتضی
- نظر شیخ مفید
- شأن نزول آیه
- اجماع شیعه
- اجماع علمای اهل‌سنت
- تواتر روایت دربارهٔ نزول آیه در شأن امام علی علیه‌السلام
- شواهد شأن نزول
- تطبیق رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله
- تطبیق اهل‌بیت رسول خدا
- فهم اصحاب رسول خدا
- اعتراف صحابه
- اعتراف مفسران
- مخالفت و موافقت با کتاب خدا
- مخالفت و موافقت با سنت قطعی
- استناد فقها
- فصل سوم: معنای ولایت
- معنای ولایت
- ولایت خداوند
- ولایت تکوینی
- ولایت تشریعی
- معنای مولی
- کاربرد واژهٔ «ولی» دربارهٔ امام علی علیه‌السلام
- کاربرد واژهٔ «مولی» دربارهٔ امام علی علیه‌السلام
- صحت و دلالت روایت از دیدگاه دانشمندان اهل‌سنت
- اشتراک معنوی واژهٔ «ولی»
- اشتراک لفظی «ولی»
- فصل چهارم: شبهات اسباب نزول
- حذف نام امام علی علیه‌السلام از شأن نزول آیه
- تحریف شأن نزول آیه
- انتساب شأن نزول به ابوبکر
- انتساب شأن نزول به عبادة بن صامت
- انتساب شأن نزول به عبدالله بن سلام
- همهٔ مؤمنان
- نقد سندی
- نقد محتوایی
- اجماع پیروان مکتب اهل‌بیت دربارهٔ آیه
- ادعای اجماع از اهل‌سنت
- فصل پنجم: شبهات سیاق
- تعریف سیاق
- سیاق آیات
- نزول سورهٔ مائده
- هدف از سورهٔ مائده
- «ولی» به معنای ناصر
- شأن نزول آیات
- ادعای نزول آیه دربارهٔ ابوبکر
- شأن نزول آیهٔ ارتداد
- معنای ارتداد
- معترضان به حکومت ابوبکر
- مفاد آیات
- تناقض آیات
- «ولی» به معنای یاور
- فصل ششم: شبهات ادبی
- پاسخ‌های مفسران اهل‌سنت
- زکات از منظر لغت
- زکات در قرآن
- مفهوم اصطلاحی زکات
- اعتراف مفسران اهل‌سنت
- عدم دلالت «إنّما» بر حصر
- خلاف‌بودن اطلاق جمع بر مفرد
- اطلاق جمع بر مفرد در قرآن
- تبیین کاربرد لفظ جمع و تطبیق آن بر فرد
- راز کاربرد لفظ جمع
- بیهوده‌بودن ذکر «الله و رسوله»
- سیمای صحابه در آینهٔ قرآن
- مقاومت صحابه در برابر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله
- فصل هفتم: شبهات فقهی
- تعریف شبههٔ فقهی
- معصیت‌کردن
- عدم جواز پرداخت زکات در حال نماز
- فعل کثیر در مذاهب چهارگانهٔ اهل‌سنت
- فعل کثیر در شیعه
- سخن‌گفتن در نماز
- عدم برتری پرداخت زکات در نماز
- تناسب چنین نمازی با شأن امام علی علیه‌السلام
- شنیدن سلام دیگران
- دیدن اشیا در نماز
- انجام کار در حال نماز
- فصل هشتم: شبهات رجالی
- راویان نزول آیه در شأن امام علی علیه‌السلام
- جایگاه راویان شیعی
- راویان حدیث نزول آیهٔ «إنّما»
- صحابهٔ رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله
- امام علی علیه‌السلام
- عبدالله بن عباس
- ابوذر غفاری
- عمار بن یاسر
- مقداد بن اسود
- غالب بن عبدالله
- جابر بن عبدالله انصاری
- عبدالله بن سلام
- اسلم ابورافع
- انس بن مالک
- حسان بن ثابت
- خزیمة بن ثابت
- عمرو بن عاص
- تابعین
- سلمة بن کهیل
- مجاهد بن جبیر
- سدی؛ اسماعیل بن عبدالرحمن
- عتبة بن ابی‌حکیم
- عطاء بن سائب
- عبدالملک بن جریج مکی
- ساختگی‌بودن روایات
- ابن‌تیمیه کیست؟
- نقد
- فصل نهم: شبهات کلامی
- اضافه‌شدن شرایط امامت
- نفی امامت امامان
- بلافصل‌نبودن جانشینی
- پذیرش امامت امام علی علیه‌السلام
- رعایت سلسله‌مراتب
- ولایت در دین، برترین ولایت
- مالک و حاکم، تنها خداست
- مبلّغ اصلی، تنها رسول خداست
- عدم انحصار ولایت در امام
- اثبات خلافت خلفا
- استدلال‌نکردن امام علی علیه‌السلام به آیه
- استدلال امام علی علیه‌السلام به آیه در منابع اهل‌سنت
- استدلال امام علی علیه‌السلام به آیه در منابع شیعه
- فصل دهم: شبهات اصولی
- ولایت‌نداشتن امام علی علیه‌السلام در عصر رسول خدا
- استعمال مشتق در حال
- دلایل ولایت‌داشتن امام علی علیه‌السلام در عصر رسول اکرم
- عدم استعمال لفظ در بیش از یک معنا
- فصل یازدهم: شبهات تاریخی
- مؤمنان ولایت یهود و نصارا را نپذیرفته بودند
- عدم تردید در رهبری
- اهتمام به ولایت از نظر تاریخی
- تعیین ولایت از آغاز بعثت
- امید مخالفان؛ نبوت بدون ولایت
- تلاش سیاست‌مداران برای تصاحب ولایت
- اهتمام به ولایت از منظر روایات
- روایات اهل‌سنت
- روایات شیعه
- اهتمام به ولایت از دیدگاه عقل
- عدم تردید در رهبری پیش از نزول آیه
- فصل دوازدهم: شبههٔ اقتصادی
- فقر امام علی علیه‌السلام، مانع نزول آیه
- نقد
- فهرست منابع
- منابع تفسیری و روش‌های تفسیر
- علوم قرآنی
- حدیث
- درایة‌الحدیث
- رجال
- تراجم
- فقه و اصول
- کلام
- تاریخ
- لغت و ادب
- کلیات
مخاطبان و کاربرد کتاب
این اثر برای پژوهشگران تفسیر، کلام اسلامی، حدیث و مطالعات امامت کاربرد دارد. دسته‌بندی اشکالات بر اساس دانش‌های مختلف، امکان مراجعهٔ موضوعی را فراهم می‌کند؛ برای نمونه، خواننده می‌تواند بحث معنای ولایت را در فصل سوم، اشکالات مربوط به نماز را در فصل هفتم و بررسی راویان را در فصل هشتم دنبال کند.[۱۲]
جایگاه کتاب در موضوع غدیر
موضوع مستقیم این جلد، آیهٔ ولایت است؛ با این حال، مباحث آن دربارهٔ معنای «ولی» و «مولی»، حدیث ثقلین و ادلهٔ امامت، با پژوهش‌های واقعه غدیر ارتباط دارد. در فصل نخست، گزارش حدیث ثقلین در غدیر خم بررسی شده و در فصل سوم نیز کاربرد واژهٔ مولی دربارهٔ امام علی علیه‌السلام مطرح شده است. از این جهت، کتاب در مطالعهٔ مبانی قرآنی ولایت و ارتباط آن با استدلال‌های غدیر کاربرد دارد.[۱۳]
کتاب‌های مرتبط
پانویس
- ↑ آیات ولایت، ج ۱، فهرست مطالب و فصل دوم.
- ↑ آیات ولایت، ج ۱، صفحهٔ عنوان و شناسنامه.
- ↑ آیات ولایت، ج ۱، ص ۱۲۶–۱۳۴ و ۲۰۴–۲۲۴.
- ↑ آیات ولایت، ج ۱، اطلاعات کتاب‌شناختی مجموعه.
- ↑ آیات ولایت، ج ۱، صفحهٔ عنوان و مقدمهٔ انصاری بویراحمدی.
- ↑ آیات ولایت، ج ۱، پیشگفتار، ص ۲۳–۳۰.
- ↑ آیات ولایت، ج ۱، ص ۴۱–۱۱۶، ۱۲۶–۱۹۸ و ۲۰۴–۲۲۴.
- ↑ آیات ولایت، ج ۱، ص ۲۲۹–۲۴۳، ۲۵۰–۲۸۶ و ۲۹۱–۳۳۶.
- ↑ آیات ولایت، ج ۱، ص ۳۴۳–۳۶۵ و ۳۷۱–۴۳۴.
- ↑ آیات ولایت، ج ۱، ص ۴۳۹–۴۸۹، ۴۹۳–۵۰۷، ۵۱۱–۵۳۱ و ۵۳۵.
- ↑ آیات ولایت، ج ۱، فهرست مطالب.
- ↑ آیات ولایت، ج ۱، فصل‌های سوم، هفتم و هشتم.
- ↑ آیات ولایت، ج ۱، ص ۷۳–۷۵ و ۲۰۹–۲۲۴.
منابع
- آیات ولایت؛ جلد اول: آیهٔ ولایت، همراه با پاسخ‌گویی به شبهات آیهٔ ولایت، سیدمحمد مرتضوی، ویراستاری علمی سیدعلی سجادی بهسودی، برای مجمع جهانی شیعه‌شناسی، قم: آشیانه مهر، چاپ اول، ۱۳۹۰ ش؛ نسخهٔ الکترونیکی در کتابخانهٔ قائمیه.