آیه ۸۶ آل عمران و غدیر
آیهٔ ۸۶ سورهٔ آل‌عمران دربارهٔ کسانی است که پس از ایمان، گواهی به حقانیت پیامبر و دریافت دلایل روشن، کافر شده‌اند. آیه، این رفتار را با ظلم پیوند می‌دهد و از هدایت‌نشدن چنین کسانی سخن می‌گوید.
ارتباط این آیه با غدیر خم در کتاب «غدیر در قرآن، قرآن در غدیر» از راه تطبیق مضمون آن بر روی‌گردانی از ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و مخالفت با پیام غدیر مطرح شده است.[۱] این تطبیق با فرازی از خطبه غدیر دربارهٔ دوستداران و دشمنان اهل‌بیت ارتباط داده می‌شود؛ فرازی که در آن، دشمنان اهل‌بیت مذمت‌شدگان و لعنت‌شدگان الهی معرفی شده‌اند.[۲]
متن و ترجمه آیه
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ؛ چگونه خداوند گروهی را هدایت کند که پس از ایمانشان کافر شدند، با آنکه گواهی داده بودند که این پیامبر بر حق است و دلایل روشن برایشان آمده بود؟ و خداوند گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند.
(آل عمران:۸۶)
مضمون و تفسیر آیه
آیهٔ ۸۶ آل‌عمران سه ویژگی را در کنار یکدیگر بیان می‌کند: ایمان پیشین، گواهی به حقانیت پیامبر و رسیدن دلایل روشن. ازاین‌رو، موضوع آیه انکار حق پس از شناخته‌شدن آن است.
در تفسیر «المیزان»، همراه‌شدن این ویژگی‌ها نشانهٔ آن دانسته شده که کفر مورد بحث، پس از آشکارشدن حق و تمام‌شدن حجت روی داده است. در این تفسیر، عناد با حق و سرسختی در برابر آن، علت پیوند این رفتار با عنوان «ظلم» معرفی می‌شود.[۳]
معنای «وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ»
عبارت «وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ» نشان می‌دهد که انکار مورد نکوهش، پس از گواهی به حقانیت پیامبر رخ داده است. در ترجمه، باید تقدم این گواهی بر انکار روشن باشد؛ زیرا آیه از کسانی سخن می‌گوید که با وجود شناخت پیشین و مشاهدهٔ دلایل روشن، از ایمان بازگشته‌اند.[۴]
معنای هدایت‌نشدن ستمکاران
جملهٔ «وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ» در «المیزان» ناظر به باقی‌ماندن وصف ظلم تفسیر شده است؛ یعنی تا هنگامی که شخص بر انکار و ستم خود پافشاری می‌کند، از هدایت محروم است. این بیان با امکان بازگشت و توبه منافاتی ندارد.[۵]
ارتباط آیه با خطبه غدیر
در بخشی از خطبه غدیر، دوستداران و دشمنان اهل‌بیت با معیار مدح و مذمت الهی معرفی شده‌اند. در نقل «الاحتجاج» آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، شَتَّانَ مَا بَيْنَ السَّعِيرِ وَالْجَنَّةِ، عَدُوُّنَا مَنْ ذَمَّهُ اللَّهُ وَلَعَنَهُ، وَوَلِيُّنَا مَنْ مَدَحَهُ اللَّهُ وَأَحَبَّهُ.؛ ای مردم، میان آتش سوزان و بهشت چه فاصله‌ای است! دشمن ما کسی است که خداوند او را نکوهش و لعنت کرده و دوست ما کسی است که خداوند او را ستوده و دوست داشته است.[۶]
این فراز، دوستی و دشمنی با اهل‌بیت را در چارچوب ارزش‌گذاری الهی بیان می‌کند. در پژوهش «غدیر در قرآن، قرآن در غدیر»، آیهٔ ۸۶ آل‌عمران از آیات مرتبط با این موضوع دانسته شده است؛ زیرا از انکار پس از ایمان و روشن‌شدن حق سخن می‌گوید.[۷]
تفاوت فراز خطبه با متن آیه
عبارت «عَدُوُّنَا مَنْ ذَمَّهُ اللَّهُ وَلَعَنَهُ» متن آیهٔ ۸۶ آل‌عمران نیست. این عبارت، فرازی از خطبه است که دربارهٔ دشمنان اهل‌بیت سخن می‌گوید؛ در حالی که آیهٔ ۸۶، از کفر پس از ایمان و محرومیت ستمکاران از هدایت یاد می‌کند.
بنابراین، در معرفی ارتباط آیه با غدیر، باید میان دو مطلب تفاوت گذاشت:
- نقل خطبه: معرفی دوستداران و دشمنان اهل‌بیت با معیار مدح و مذمت الهی؛
- تطبیق تفسیری: مرتبط‌دانستن آیهٔ کفر پس از ایمان با مخالفت آگاهانه با پیام غدیر.
ارجاع به فراز یادشده، به‌تنهایی نشان‌دهندهٔ تلاوت لفظی آیهٔ ۸۶ در خطبه نیست.
تطبیق آیه بر مخالفت با غدیر
محمدباقر انصاری در کتاب «غدیر در قرآن، قرآن در غدیر»، مضمون آیه را بر کسانی تطبیق می‌کند که پس از پذیرش اسلام و آگاهی از فرمان پیامبر دربارهٔ ولایت، از آن روی گرداندند. وی در توضیح این برداشت، از جریان سقیفه، کنارگذاشتن فرمان‌های الهی و جایگزینی بدعت‌ها با سنت‌ها سخن می‌گوید.[۸]
این بیان، دیدگاه تفسیری مؤلف در تطبیق آیه بر رخدادهای پس از پیامبر است. در متن خود آیه، نام غدیر، سقیفه یا اشخاص معین نیامده است؛ ازاین‌رو، انتساب این مصداق‌ها باید همراه با معرفی منبع و صاحب دیدگاه باشد.
محور این تطبیق، انکار پس از شناخت و اتمام حجت است. بدین‌ترتیب، تعبیرهای آیه را نمی‌توان بدون بررسی شرایط و دلایل، به هر اختلاف تاریخی یا اعتقادی تعمیم داد.
پیوند با آیات پس از آن
آیهٔ ۸۶ آغاز بخشی از سورهٔ آل‌عمران دربارهٔ انکار پس از ایمان و پیامدهای آن است. آیهٔ بعد می‌فرماید:
أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ؛ کیفر آنان این است که لعنت خدا و فرشتگان و همهٔ مردم بر آنان باشد.(آل عمران:۸۷)
از این جهت، مضمون آیهٔ ۸۷ آل‌عمران با تعبیر «لَعَنَهُ» در فراز خطبه پیوند معنایی دارد. بااین‌حال، ادامهٔ آیات، راه توبه و اصلاح را نیز بیان می‌کند:
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ؛ مگر کسانی که پس از آن توبه کردند و اصلاح نمودند؛ زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است.(آل عمران:۸۹)
بنابراین، تفسیر آیهٔ ۸۶ باید با توجه به پیوستگی این آیات انجام شود؛ نکوهش انکار و ظلم، همراه با بیان امکان بازگشت از آن است.[۹]
نوع ارتباط آیه با غدیر
ارتباط مطرح‌شده برای آیهٔ ۸۶ آل‌عمران در این مدخل، ارتباط تفسیری و تطبیقی است. در پژوهش غدیریِ مورد استناد، مضمون «کفر پس از ایمان» با روی‌گردانی آگاهانه از ولایت پیوند یافته و در کنار فراز خطبه دربارهٔ دشمنان اهل‌بیت بررسی شده است.[۱۰]
این استناد، گزارشی دربارهٔ نزول آیه در روز غدیر نیست. همچنین نسبت‌دادن تلاوت مستقیم آیه به پیامبر در آن روز، به نقل صریح و مستقلی نیاز دارد.
جستارهای وابسته
خطبه غدیر • غدیر خم • آیه تبلیغ در خطبه غدیر • مقام امامت
پانویس
- ↑ غدیر در قرآن، قرآن در غدیر، ج۲، ص۲۷.
- ↑ اسرار غدیر، ص۱۵۳، بخش۷.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۸۶ سورهٔ آل‌عمران.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۸۶ سورهٔ آل‌عمران.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیات ۸۶ تا ۸۹ سورهٔ آل‌عمران.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۰.
- ↑ غدیر در قرآن، قرآن در غدیر، ج۲، ص۲۷.
- ↑ غدیر در قرآن، قرآن در غدیر، ج۲، ص۲۷.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیات ۸۶ تا ۸۹ سورهٔ آل‌عمران.
- ↑ غدیر در قرآن، قرآن در غدیر، ج۲، ص۲۷.
منابع
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تعلیقات سید محمدباقر خرسان، نجف: دارالنعمان للطباعة والنشر.
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- المیزان فی تفسیر القرآن؛ سید محمدحسین طباطبایی، بخش تفسیر آیات ۸۶ تا ۹۱ سورهٔ آل‌عمران، نسخهٔ برخط در پایگاه قرآن کریم.