آيه ۷ آل عمران و غدیر

آیه ۷ آل عمران و غدیر
مشخصات آیه
نام سوره	آل عمران
شماره آیه	۷
جزء	۳
محتوای آیه
مکان نزول	مدینه
موضوع	ائمه علیهم السلام تنها دانایان به تأویل قرآن
ترتیل آیه
ترجمه صوتی

آیه ۷ سوره آل‌عمران آیات قرآن را به محکم و متشابه تقسیم می‌کند و از پیروی فتنه‌جویانه از متشابهات سخن می‌گوید. در خطابه غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مردم را به تدبر در قرآن، توجه به محکمات و پرهیز از پیروی متشابهات فراخوانده و در ادامه، امیرالمؤمنین علیه‌السلام را به‌عنوان مفسر و تبیین‌کننده قرآن معرفی کرده است.

برخی پژوهشگران غدیر این فراز را تفسیری بر آیه ۷ آل‌عمران دانسته‌اند و بر اساس آن، اهل‌بیت علیهم‌السلام را از مصادیق «راسخان در علم» و آگاهان به تأویل و باطن قرآن معرفی کرده‌اند.

از این منظر، ارتباط آیه با غدیر در دو محور بررسی شده است: نخست، ضرورت تمایز میان آیات محکم و متشابه و پرهیز از تفسیر فتنه‌انگیز متشابهات؛ و دوم، معرفی مرجع صحیح فهم و تفسیر قرآن پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله.

متن و ترجمه آیه

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ مِنْهُ آیَاتٌ مُحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِیلِهِ وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ؛ اوست که این کتاب را بر تو نازل کرد. بخشی از آن آیات محکم است که اساس کتاب‌اند و بخشی دیگر متشابه‌اند. کسانی که در دل‌هایشان انحراف است برای فتنه‌جویی و طلب تأویل، از متشابهات پیروی می‌کنند؛ در حالی که تأویل آن را جز خدا و راسخان در علم نمی‌دانند؛ آنان می‌گویند: ما به آن ایمان آوردیم، همه از جانب پروردگار ماست، و جز خردمندان پند نمی‌گیرند.

جایگاه آیه در خطبه غدیر

در یکی از مراحل خطبه غدیر، پیش از معرفی رسمی امیرالمؤمنین علیه‌السلام، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مردم را به تدبر در قرآن و فهم آیات آن فراخواند.

در این بخش، مضمون آیه ۸۲ سوره نساء درباره تدبر در قرآن و آیه ۷ آل‌عمران درباره محکمات و متشابهات در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

سپس پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود:

مَعاشِرَ النّاسِ، تَدَبَّرُوا القُرْآنَ وَ افْهَمُوا آياتِهِ، وَ انْظُرُوا الى مُحْكَماتِهِ وَ لا تَتَّبِعُوا مُتَشابِهَهُ، فَوَاللَّهِ لَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ زَواجِرَهُ وَ لَنْ يُوضِحَ لَكُمْ تَفْسيرَهُ إِلَّا الَّذِي أَنَا آخِذٌ بِيَدِهِ وَ مُصْعِدُهُ إِلَيَّ وَ شائِلٌ بِعَضُدِهِ وَ رافِعُهُ بِيَدَيَّ وَ مُعْلِمُكُمْ: أَنَّ مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِيٌّ مَوْلاهُ، وَ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي‌طالِبٍ أَخِي وَ وَصِيِّي، وَ مُوالاتُهُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَها عَلَيَّ؛ ای مردم، در قرآن تدبر کنید، آیات آن را بفهمید، به محکمات آن بنگرید و از متشابهات آن پیروی نکنید. به خدا سوگند، باطن و تفسیر آن را برای شما روشن نمی‌کند مگر این شخص که دست او را می‌گیرم و او را نزد خود بالا می‌آورم و بازویش را می‌گیرم و با دستانم بلند می‌کنم و به شما اعلام می‌کنم که هر کس من مولای اویم، این علی مولای اوست؛ علی بن ابی‌طالب برادر و وصی من است و ولایت او فرمانی از جانب خداوند عزوجل است که بر من نازل کرده است.

در برخی پژوهش‌ها، این فراز مقدمه‌ای قرآنی برای معرفی امیرالمؤمنین علیه‌السلام دانسته شده است؛ به این معنا که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ابتدا مسئله صحیح‌فهمی قرآن را مطرح کرده و سپس مرجع تفسیر و تبیین آن را معرفی کرده است.

موقعیت تاریخی استفاده از آیه

بر اساس تحلیل برخی محققان، استناد به مضمون آیه ۷ آل‌عمران در مرحله‌ای از خطبه صورت گرفته که سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به معرفی رسمی امیرالمؤمنین علیه‌السلام نزدیک می‌شد.

پیش از این معرفی، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مخاطبان را به تدبر در قرآن فراخوانده و از پیروی متشابهات برحذر داشته است. سپس مسئله تفسیر و تأویل قرآن را به شخصی پیوند داده که لحظاتی بعد با عبارت «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» معرفی می‌شود.

در این تحلیل، ارتباط آیه با واقعه غدیر در این است که مسئله ولایت، علاوه بر جایگاه سیاسی و اعتقادی، با مرجعیت علمی و قرآنی امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز پیوند خورده است.

محکمات و متشابهات در خطبه غدیر

آیه ۷ آل‌عمران دو دسته از آیات قرآن را معرفی می‌کند: محکمات و متشابهات.

در خطبه غدیر نیز پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بر دو دستور تأکید کرده است:

• توجه و تدبر در آیات محکم؛
• پرهیز از پیروی خودسرانه از آیات متشابه.

برخی پژوهشگران این دو دستور را ناظر به جلوگیری از برداشت‌های نادرست و فتنه‌انگیز از قرآن دانسته‌اند.

پرهیز از پیروی متشابهات

آیه، کسانی را که در دل آنان انحراف وجود دارد، پیروان متشابهات برای فتنه‌جویی معرفی می‌کند.

در متن خطبه نیز عبارت:

وَ لا تَتَّبِعُوا مُتَشابِهَهُ؛ از متشابهات قرآن پیروی نکنید.

آمده است.

بر پایه تحلیل غدیری، این دستور به معنای کنارگذاشتن آیات متشابه نیست، بلکه از تفسیر و تأویل مستقل و بدون مراجعه به مرجع علمی معتبر نهی می‌کند.

تدبر در محکمات

در مقابل، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مردم را به توجه و تدبر در محکمات قرآن دعوت کرده است:

وَ انْظُرُوا إِلى مُحْكَماتِهِ؛ در محکمات قرآن بنگرید.

بر اساس برخی تحلیل‌ها، محکمات زمینه فهم اصول و مبانی روشن قرآن را فراهم می‌کنند و متشابهات نیز باید با تکیه بر محکمات و هدایت راسخان در علم تفسیر شوند.

راسخان در علم و تأویل قرآن

یکی از مهم‌ترین مباحث مرتبط با این آیه، مفهوم «راسخان در علم» است.

در منابع روایی شیعه، اهل‌بیت علیهم‌السلام به‌عنوان مصادیق راسخان در علم و آگاهان به تأویل قرآن معرفی شده‌اند.

از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است:

نَحْنُ الرّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ وَ نَحْنُ نَعْلَمُ تَأْويلَهُ؛ ما راسخان در علم هستیم و ما تأویل آن را می‌دانیم.

در همین چارچوب، برخی پژوهشگران فراز خطبه غدیر را که در آن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله تفسیر و باطن قرآن را به امیرالمؤمنین علیه‌السلام مرتبط می‌کند، توضیح عملی جایگاه «راسخان در علم» دانسته‌اند.

مرجعیت علمی امیرالمؤمنین علیه‌السلام

در بخش موردنظر خطبه، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با چند تأکید زبانی، تبیین قرآن را به امیرالمؤمنین علیه‌السلام مرتبط کرده است.

از جمله:

فَوَ اللَّهِ؛ به خدا سوگند

و:

لَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ ... وَ لَنْ يُوضِحَ لَكُمْ؛ هرگز برای شما بیان نمی‌کند... و هرگز برای شما روشن نمی‌کند...

در برخی منابع روایی نیز فراگیری تأویل قرآن از اهل‌بیت علیهم‌السلام به‌عنوان یکی از راه‌های تمسک صحیح به قرآن معرفی شده است.

در روایتی دیگر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مأموریت امیرالمؤمنین علیه‌السلام پس از خود را آموزش تأویل قرآن و بیان مطالبی معرفی کرده که مردم از آنها آگاهی ندارند.

از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز نقل شده است که درباره قرآن فرمود اگر از او پرسیده شود، به دلیل آگاهی گسترده‌اش از کتاب خدا پاسخ خواهد داد.

نگرانی از تفسیر نادرست قرآن

در برخی روایات، تفسیر قرآن برخلاف معنای حقیقی آن از مواردی معرفی شده که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نسبت به وقوع آن در امت پس از خود ابراز نگرانی کرده است.

در گزارش دیگری نیز استفاده منافقانه از آیات قرآن برای مجادله با مؤمنان از خطرهای آینده جامعه اسلامی شمرده شده است.

این روایات در پژوهش‌های غدیری در کنار دستور خطبه درباره پرهیز از متشابهات قرار گرفته و به‌عنوان تأکیدی بر ضرورت مراجعه به مرجع معتبر تفسیر قرآن تحلیل شده‌اند.

دانش اهل‌بیت علیهم‌السلام به قرآن

در منابع شیعی، گزارش‌های متعددی درباره دانش اهل‌بیت علیهم‌السلام نسبت به قرآن و تأویل آن نقل شده است.

از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده که تأویل آیات نازل‌شده بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به املای آن حضرت و به خط خود او نزدش موجود بوده است.

همچنین از آن حضرت نقل شده است که اگر بخواهد، درباره تفسیر سوره حمد مطالبی بسیار گسترده بیان خواهد کرد.

از امام صادق علیه‌السلام نیز روایتی درباره گستردگی علم امام به کتاب خدا نقل شده است.

در تحلیل شیعی آیه ۷ آل‌عمران و خطبه غدیر، این روایات پشتوانه‌ای برای تبیین مرجعیت علمی اهل‌بیت علیهم‌السلام در فهم قرآن دانسته شده‌اند.

غدیر و مسئله مرجعیت قرآنی پس از پیامبر

یکی از محورهای تفصیلی صفحه فعلی، مقایسه دو رویکرد به قرآن پس از رحلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است.

در منابع شیعی، گزارشی نقل شده که امیرالمؤمنین علیه‌السلام پس از رحلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به گردآوری قرآن همراه با اطلاعات مربوط به نزول و تأویل آن پرداخت و سپس آن را به مردم عرضه کرد.

بر اساس این گزارش، پیشنهاد آن حضرت پذیرفته نشد و نسخه گردآوری‌شده نزد او باقی ماند.

در گزارشی دیگر، امیرالمؤمنین علیه‌السلام در پاسخ به طلحه، از وجود مجموعه‌ای شامل آیات قرآن، تأویل، حلال و حرام و دیگر نیازهای علمی امت سخن گفته و انتقال آن را به جانشینان خود توضیح داده است.

در روایتی نیز ظهور کامل این مجموعه و عمل به آن به دوران قیام قائم علیه‌السلام مرتبط دانسته شده است.

این گزارش‌ها در پژوهش‌های شیعی برای تبیین استمرار مرجعیت علمی اهل‌بیت علیهم‌السلام در زمینه قرآن مورد استناد قرار گرفته‌اند.

گزارش‌هایی درباره محدودیت پرسش‌های قرآنی

در برخی منابع تاریخی و کلامی، گزارش‌هایی درباره برخورد با پرسش‌های تفسیری در دوره عمر بن خطاب نقل شده است.

از جمله، گزارشی درباره محدودیت گفت‌وگوی ابن‌عباس در برخی مسائل قرآنی نقل شده است.

همچنین ماجرای فردی به نام «ضَبیع» گزارش شده که درباره برخی آیات قرآن پرسش‌هایی مطرح می‌کرد و به سبب این پرسش‌ها مورد مجازات و محدودیت قرار گرفت.

این گزارش در چند منبع با تفصیل‌های متفاوت آمده است:

در برخی پژوهش‌های غدیری، این گزارش‌ها در مقایسه با دعوت خطبه غدیر به تدبر در قرآن و مراجعه به مرجع علمی اهل‌بیت علیهم‌السلام بررسی شده‌اند.

جمع‌بندی

آیه ۷ سوره آل‌عمران درباره محکمات، متشابهات و راسخان در علم است. در خطبه غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مردم را به تدبر در قرآن، توجه به محکمات و پرهیز از پیروی متشابهات دعوت کرده و سپس امیرالمؤمنین علیه‌السلام را در جایگاه تبیین‌کننده و مفسر قرآن معرفی کرده است.

در پژوهش‌های شیعی و غدیری، این فراز به‌عنوان یکی از شواهد پیوند میان ولایت و مرجعیت علمی اهل‌بیت علیهم‌السلام تحلیل شده است.

بر اساس این دیدگاه، غدیر افزون بر اعلام ولایت و امامت، مرجع علمی فهم قرآن پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را نیز معرفی کرده است.

جستارهای وابسته

• خطبه غدیر    • آیه ۸۲ نساء و غدیر • ولایت ائمه علیهم السلام • سقیفه

منابع

• إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات؛ محمد بن حسن حر عاملی، تحقیق علاءالدین اعلمی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۵ق.
• اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
• الاعتصام؛ ابراهیم بن موسی بن محمد غرناطی شاطبی، تحقیق سلیم بن عید هلالی، عربستان سعودی: دار ابن‌عفان، ۱۴۱۲ق.
• بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• سخنرانی استثنائی غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.
• شرح نهج‌البلاغة؛ عبدالحمید بن هبةالله ابن ابی‌الحدید معتزلی، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی، بی‌تا.
• الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم؛ علی بن محمد نباطی عاملی، تحقیق محمدباقر بهبودی، تهران: مکتبة المرتضویة، ۱۳۸۴ق.
• فتح القدیر؛ محمد شوکانی، دمشق: دار ابن‌کثیر، ۱۴۱۴ق.
• کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ سلیم بن قیس هلالی، تحقیق علاءالدین موسوی، تهران: مؤسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• المسترشد فی إمامة أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه‌السلام؛ محمد بن جریر طبری امامی، تحقیق احمد محمودی، تهران: مؤسسة الثقافة الإسلامیة لکوشانپور، ۱۴۱۵ق.
• غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
• واقعه قرآنی غدیر: گزارش سفر یک‌ماهه پیامبر برای اعلان ولایت در سایه آیات قرآنی؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.