آيه ۱۱۸ آل عمران و غدیر
آیه ۱۱۸ سوره آل‌عمران مؤمنان را از برگزیدن «بِطانه» ــ هم‌راز و محرم اسرار ــ از میان کسانی که در پی زیان‌رساندن به آنان هستند، نهی می‌کند. در برخی منابع شیعی و پژوهش‌های غدیری، نزول این آیه با ماجرای صحیفه در واپسین ماه‌های زندگی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مرتبط دانسته شده است.[۱][۲][۳]
بر پایه این تحلیل، آیه از ویژگی‌هایی مانند تلاش برای ایجاد اختلال، خشنودی از رنج مؤمنان، آشکارشدن دشمنی در گفتار و وجود کینه‌های پنهانی سخن می‌گوید و این اوصاف بر اصحاب صحیفه تطبیق شده است.
برخی پژوهشگران غدیر از اجزای مختلف آیه، شش نکته درباره اصحاب صحیفه برداشت کرده‌اند: بیرون‌بودن آنان از جامعه ایمانی، نهی از هم‌راز گرفتن آنان، تلاش برای ایجاد اختلال در جامعه، خشنودی از رنج مؤمنان، آشکارشدن دشمنی و وجود کینه‌های پنهان.
متن و ترجمه آیه
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ لا یَأْلُونَکُمْ خَبالاً وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از غیر خود هم‌راز نگیرید؛ آنان از هیچ‌گونه فساد و زیان در کار شما کوتاهی نمی‌کنند و دوست دارند شما در رنج باشید. دشمنی از سخنانشان آشکار شده و آنچه سینه‌هایشان پنهان می‌کند بزرگ‌تر است. ما نشانه‌ها را برای شما بیان کردیم، اگر اندیشه کنید.
بستر نزول آیه در پژوهش‌های غدیری
در برخی منابع و پژوهش‌های غدیری، آیه ۱۱۸ آل‌عمران از آیاتی دانسته شده که در جریان حجةالوداع و در ارتباط با ماجرای صحیفه ملعونه مورد توجه قرار گرفته است.
بر اساس این گزارش، گروهی متشکل از ابوبکر، عمر، معاذ بن جبل، سالم مولی ابی‌حذیفه و ابوعبیده جرّاح پیش از واقعه غدیر پیمانی نوشتند تا خلافت پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به اهل‌بیت علیهم‌السلام نرسد. در این تحلیل، مجموعه‌ای از آیات قرآن به افشای ابعاد این جریان و هشدار به مؤمنان درباره آن مرتبط دانسته شده است.[۴][۵][۶]
در گزارشی منسوب به امام باقر علیه‌السلام نیز مصداق موردنظر آیه «اصحاب صحیفه» معرفی شده و آگاه‌ساختن مؤمنان از مقاصد پنهان آنان، از مفاد آیه دانسته شده است.[۷][۸][۹]
تحلیل محتوایی آیه در ارتباط با غدیر
برخی پژوهشگران، با پذیرش ارتباط شأن نزول آیه با اصحاب صحیفه، اجزای آیه را بر رفتار و اهداف این گروه تطبیق کرده‌اند. این برداشت‌ها را می‌توان در شش محور گزارش کرد:
۱. بیرون‌بودن از جامعه ایمانی
عبارت مِنْ دُونِکُمْ در آیه به معنای کسانی است که «از شما نیستند». بر اساس تحلیل یادشده، این تعبیر نشان‌دهنده فاصله اعتقادی و واقعی اصحاب صحیفه با جامعه مؤمنان دانسته شده است.
از این منظر، حضور ظاهری فرد در جامعه اسلامی لزوماً به معنای همسویی اعتقادی و عملی او با جامعه ایمانی نیست.
۲. نهی از هم‌راز گرفتن
فرمان لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ مؤمنان را از قرار دادن افراد بدخواه در جایگاه «بطانه» و محرم اسرار نهی می‌کند.
در تطبیق غدیری این فراز، نتیجه گرفته شده است که مسلمانان نباید اسرار و تصمیم‌های اساسی خود را در اختیار کسانی قرار دهند که اهداف آنان با مصالح جامعه ایمانی تعارض دارد.
بر همین اساس، سپردن امور مهم دینی و اجتماعی به افرادی که آیه آنان را شایسته هم‌رازی نمی‌داند، در این تحلیل با هشدار قرآنی ناسازگار شمرده شده است.
۳. تلاش برای ایجاد اختلال
در ادامه آیه آمده است:
لا یَأْلُونَکُمْ خَبالاً؛ آنان از هیچ فساد و زیانی در کار شما کوتاهی نمی‌کنند.
در برخی پژوهش‌های غدیری، این عبارت به تلاش اصحاب صحیفه برای ایجاد اختلال در مسیر اعلام و تثبیت ولایت و نیز اقدامات پس از واقعه غدیر تطبیق شده است.[۱۰]
بر پایه این برداشت، مخالفت با مسئله ولایت تنها یک اختلاف فردی تلقی نشده، بلکه اقدامی دارای پیامدهای اعتقادی و اجتماعی دانسته شده است.
۴. خشنودی از رنج مؤمنان
عبارت:
وَدُّوا ما عَنِتُّمْ؛ دوست دارند شما در رنج و سختی باشید.
در تحلیل غدیری آیه، نشانه‌ای از بدخواهی و خشنودی مخالفان از دشواری‌های جامعه اسلامی دانسته شده است.
برخی نویسندگان برای توضیح این برداشت، به گزارش‌هایی درباره تندی و خشونت رفتاری عمر بن خطاب استناد کرده‌اند؛ از جمله:
در گزارشی، وی «سریع‌الغضب» توصیف شده است.[۱۱]
در گزارشی دیگر، از شدت و تندی رفتار او سخن گفته شده است.[۱۲]
ابن ابی‌الحدید نیز شیوه او را همراه با خشونت و تهدید توصیف کرده است.[۱۳]
در گزارشی درباره تعیین جانشین ابوبکر نیز نسبت به تندی و خشونت او اعتراض شده است.[۱۴]
این گزارش‌ها در پژوهش مورد استناد، به‌عنوان شواهدی برای توضیح نحوه تطبیق عبارت آیه بر رفتار تاریخی اصحاب صحیفه مطرح شده‌اند.
۵. آشکارشدن دشمنی در گفتار
قرآن می‌فرماید:
قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ؛ دشمنی و کینه از سخنان آنان آشکار شده است.
در تحلیل برخی پژوهشگران، این فراز به مواردی از گفتار و رفتار مخالفان ولایت که بیانگر دشمنی آنان با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و اهل‌بیت علیهم‌السلام دانسته شده، تطبیق شده است.[۱۵]
بر این اساس، برخی سخنان و موضع‌گیری‌های آنان نه صرفاً اختلاف نظر، بلکه نشانه‌ای از خصومت پنهان یا آشکار تحلیل شده است.
۶. کینه‌های پنهانی
بخش دیگری از آیه می‌فرماید:
وَ ما تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ؛ و آنچه سینه‌های آنان پنهان می‌کند بزرگ‌تر است.
در برخی منابع، این فراز به وجود انگیزه‌ها و کینه‌هایی عمیق‌تر از رفتارهای آشکار اصحاب صحیفه تفسیر شده است.
برای توضیح این برداشت، در بحارالانوار نامه‌ای منسوب به عمر بن خطاب خطاب به معاویه نقل شده است که در آن مطالبی درباره دشمنی با امیرالمؤمنین علیه‌السلام و حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها، ماجرای حمله به خانه، بردن امیرالمؤمنین علیه‌السلام برای بیعت، حوادث سقیفه و توصیه‌هایی درباره ادامه سیاست سیاسی پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله گزارش شده است.[۱۶]
در پایان این نامه منسوب، بر پنهان نگاه‌داشتن اهداف و مطالب مطرح‌شده تأکید شده است. برخی پژوهشگران غدیر این گزارش را شاهدی برای تطبیق عبارت وَ ما تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ بر انگیزه‌های پنهانی مخالفان ولایت دانسته‌اند.[۱۷][۱۸]
جمع‌بندی
آیه ۱۱۸ آل‌عمران در اصل، مؤمنان را از هم‌راز گرفتن کسانی بازمی‌دارد که خواهان زیان و دشواری برای آنان هستند و دشمنی آشکار و پنهان دارند.
در برخی منابع و پژوهش‌های غدیری، این آیه با ماجرای اصحاب صحیفه و اقدامات آنان در آستانه واقعه غدیر مرتبط دانسته شده است. بر اساس این دیدگاه، تعبیرهای مختلف آیه درباره بیگانگی اعتقادی، ایجاد اختلال، خشنودی از رنج مؤمنان و دشمنی آشکار و پنهان، بر رفتار و اهداف اصحاب صحیفه تطبیق شده است.
این تفسیر، یکی از قرائت‌های شیعی از زمینه تاریخی و مصداق آیه است و تحلیل مقاله بر اساس منابع یادشده گزارش می‌شود.
جستارهای وابسته
• صحیفه ملعونه • حجةالوداع • غدیر خم • خطبه غدیر
پانویس
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۱۳.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۸، ص۱۱۶–۱۱۷.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۱، ص۶۳۶.
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۱۳.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۸، ص۱۱۶–۱۱۷.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۱، ص۶۳۶.
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۱۳.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۸، ص۱۱۶–۱۱۷.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۱، ص۶۳۶.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۱، ص۲۱۶–۲۱۸.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۰، ص۲۷۰.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ص۳۵.
- ↑ شرح نهج البلاغة، ج۱، ص۲۲۰.
- ↑ الایضاح، ص۹۷.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۱، ص۲۱۹–۲۳۶.
- ↑ بحارالانوار، ج۳۰، ص۲۸۷–۳۰۰.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۱، ص۲۸۰–۲۸۳.
- ↑ واقعه قرآنی غدیر، ص۵۲.
منابع
- الایضاح؛ فضل بن شاذان، تهران: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۲ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- شرح نهج البلاغة؛ عبدالحمید بن هبةالله ابن ابی‌الحدید، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ سلیم بن قیس هلالی، تحقیق علاءالدین الموسوی، تهران: مؤسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- واقعه قرآنی غدیر: گزارش سفر یک‌ماهه پیامبر برای اعلان ولایت در سایه آیات قرآنی؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.