کتاب غدیر (کتاب)
کتاب غدیر؛ اسانید و دلالت اثر محمدعلی موحدی، پژوهشی دربارهٔ واقعه غدیر، اسناد حدیث غدیر و دلالت آن بر امامت و ولایت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام است.
کتاب در سه بخش اصلی تنظیم شده است. بخش نخست، مواضع اعلان امامت و ولایت را پیش و پس از بعثت بررسی می‌کند. بخش دوم به شناخت اسناد، طرق روایت، تواتر و گونه‌های ثبت خبر غدیر اختصاص دارد. بخش سوم نیز متن حدیث غدیر، شواهد لفظی و غیرلفظی، قرائن بیرونی و پاسخ به دیدگاه‌های مخالف را بررسی می‌کند.
نویسنده
محمدعلی موحدی نویسنده و پژوهشگر حوزهٔ امامت و غدیرشناسی و استادیار دانشگاه ادیان و مذاهب است. بخش مهمی از فعالیت‌های علمی او به بررسی واقعهٔ غدیر، اسناد حدیث غدیر، خطبهٔ پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و مباحث امامت اختصاص دارد.
موحدی در آثار خود، افزون بر نقل منابع روایی، به بررسی سندی و دلالی احادیث و نقد دیدگاه‌های مخالف دربارهٔ غدیر توجه کرده است.
آثار نویسنده
| ناگفته‌هایی از اسناد خطبهٔ غدیر | |
| آیهٔ تبلیغ | واقعهٔ غدیر |
| نگاهی دیگر به خطابهٔ غدیر | پژوهشی در اسناد حدیث غدیر |
محتوای کتاب
بخش نخست: اعلان امامت و ولایت
بخش نخست به بررسی مواضع مختلفی اختصاص دارد که در آن‌ها امامت و ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام اعلام شده است. نویسنده این موضوع را در دو دورهٔ کلی بررسی می‌کند: عوالم پیشین و دورهٔ پس از بعثت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم.
در بخش مربوط به مواضع پیشین، روایت‌هایی از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام دربارهٔ جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام بررسی می‌شود.
سپس مواضع اعلان امامت پس از بعثت مورد توجه قرار می‌گیرد؛ از جمله:
- هنگام ایمان‌آوردن حضرت خدیجه سلام‌الله‌علیها؛
- جریان یوم‌الدار؛
- عقد اخوت میان مسلمانان؛
- هنگام دفن حضرت فاطمه بنت اسد سلام‌الله‌علیها؛
- معرفی امیرالمؤمنین علیه‌السلام در حضور گروه‌های مختلف؛
- اعلام ولایت در مسجدالنبی و در حضور اصحاب.
در ادامه، نویسنده وجوه تمایز واقعهٔ غدیر با دیگر مواضع اعلان امامت را بررسی می‌کند. حضور گستردهٔ مردم، تاج‌گذاری، تبریک اصحاب، بیعت عمومی، ارتباط پیام غدیر با رسالت، اکمال دین و اتمام حجت الهی از مهم‌ترین این وجوه است.
بخش دوم: شناخت اسناد خبر غدیر
بخش دوم به بررسی مستندات و طرق نقل حدیث غدیر اختصاص دارد. نویسنده ابتدا گزارش‌های مربوط به ایراد خطبه در غدیر خم را بازخوانی می‌کند و سپس راویان و طرق مختلف حدیث را معرفی می‌نماید.
راویان و طرق بررسی‌شده شامل موارد زیر است:
- زید بن ارقم؛
- سعد بن ابی‌وقاص؛
- حذیفه بن اسید؛
- ابوهریره؛
- جندع بن عمرو؛
- ابوالطفیل از گروهی از نقبای انصار؛
- امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛
- عبدالله بن جعفر؛
- جابر بن عبدالله انصاری؛
- ابورافع؛
- ام‌هانی بنت ابی‌طالب؛
- ضمیرهٔ اسلمی؛
- عبدالله بن حنطب؛
- طرق تابعین.
در ادامه، اذعان برخی اندیشمندان مخالف به ایراد خطبه در روز غدیر بررسی می‌شود.
تواتر حدیث غدیر
یکی از مباحث مهم کتاب، بررسی تواتر خبر غدیر است. نویسنده با توجه به تعداد راویان و گستردگی طرق، جایگاه حدیث غدیر را از نظر نقل تاریخی بررسی می‌کند.
در این بخش، فهرست راویان طبقهٔ نخست در کتاب الغدیر و طیف‌های مختلف راویان مورد توجه قرار می‌گیرد. همچنین دیدگاه شماری از محدثان و دانشمندان دربارهٔ کثرت طرق و تواتر حدیث نقل می‌شود.
گونه‌های ثبت خبر غدیر
در ادامه، شیوه‌های ثبت واقعه و خطبهٔ غدیر بررسی می‌شود. نویسنده به ثبت حدیث در منابع روایی و تاریخی و همچنین تک‌نگاری‌های غدیری اشاره می‌کند.
این بخش نشان می‌دهد که خبر غدیر تنها در یک نوع منبع ثبت نشده، بلکه در قالب‌های گوناگون حدیثی، تاریخی، کلامی و ادبی نقل شده است.
بخش سوم: دلالت حدیث غدیر بر ولایت
بخش سوم به دلالت حدیث غدیر بر ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام اختصاص دارد. نویسنده ابتدا محل نزاع را مشخص می‌کند و سپس با بررسی متن حدیث، معنای واژه‌های اصلی و شواهد موجود، امکان صحت دیدگاه شیعه را بررسی می‌کند.
در این بخش، عبارت «مَن کُنتُ مَولاهُ فَهَذا عَلِیٌّ مَولاهُ» از نظر ساختار، واژه‌ها و قرائن پیرامونی تحلیل می‌شود.
شواهد لفظی
شواهد لفظی، قرائنی هستند که از خود الفاظ و ساختار حدیث به دست می‌آیند. نویسنده در این قسمت، جایگاه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم نسبت به مؤمنان، قید «من بعدی»، حدیث ثقلین و مفهوم ولایت را بررسی می‌کند.
شواهد غیرلفظی
در این بخش، قرائنی بررسی می‌شود که خارج از الفاظ مستقیم حدیث، معنای ولایت و امامت را تأیید می‌کنند.
شواهد بیرونی
شواهد بیرونی شامل گزارش‌های تاریخی و واکنش‌های مردم به حدیث غدیر است. نویسنده در این بخش، شگفتی و تردید برخی افراد، احتجاج به حدیث غدیر، گزارش‌های مشابه، سروده‌های غدیری و امتیاز امیرالمؤمنین علیه‌السلام در بهره‌مندی از این فضیلت را بررسی می‌کند.
نقد دیدگاه مخالف
در فصل پایانی، دیدگاه مخالف دربارهٔ معنای حدیث غدیر مطرح و نقد می‌شود. برخی مخالفان، حدیث غدیر را به محبت و یاری تفسیر کرده‌اند یا شأن صدور آن را به شکایت برخی از نیروهای اعزامی به یمن مرتبط دانسته‌اند.
نویسنده این دیدگاه‌ها را از دو جنبه بررسی می‌کند:
- نقد تاریخی و جریان‌شناختی؛
- نقد دلالی و محتوایی.
در پایان، دیدگاه برخی دانشمندان دربارهٔ معنای حدیث غدیر نقل می‌شود و مشکلات تأویل حدیث به محبت و نصرت توضیح داده می‌گردد.
روش و جایگاه کتاب
روش کتاب، سندی، تاریخی و کلامی است. نویسنده ابتدا اسناد و طرق حدیث را بررسی می‌کند، سپس متن حدیث و قرائن لفظی و غیرلفظی آن را تحلیل می‌نماید و در پایان به نقد دیدگاه مخالف می‌پردازد.
اهمیت کتاب در آن است که میان سه حوزهٔ سند، متن و دلالت ارتباط برقرار می‌کند و حدیث غدیر را تنها از یک جنبه بررسی نمی‌نماید.
مخاطبان و کاربرد کتاب
کتاب برای گروه‌های زیر قابل استفاده است:
- پژوهشگران تاریخ اسلام و حدیث؛
- طلاب و دانشجویان علوم اسلامی؛
- استادان و پژوهشگران امامت؛
- مبلّغان و سخنرانان غدیر؛
- علاقه‌مندان به بررسی سندی حدیث غدیر؛
- خوانندگانی که به پاسخ‌های مستند دربارهٔ دلالت حدیث غدیر نیاز دارند.
فهرست مطالب
بخش نخست: اعلان امامت و ولایت
فصل اول: مواضع اعلان امامت و ولایت
- درآمد
- مواضع اعلان امامت و ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در عوالم پیشین
- طریق بکیر بن اعین از امام باقر علیه‌السلام
- طریق عبدالله بن سنان از امام صادق علیه‌السلام
- طریق نعیم بن صحاف از امام صادق علیه‌السلام
- مواضع اعلان امامت و خلافت امیرالمؤمنین علیه‌السلام پس از بعثت پیامبر
- هنگام ایمان‌آوردن حضرت خدیجه سلام‌الله‌علیها
- جریان یوم‌الدار
- عقد اخوت میان مسلمانان
- هنگام دفن حضرت فاطمه بنت اسد سلام‌الله‌علیها
- معرفی امیرالمؤمنین علیه‌السلام در حضور گروه‌های مختلف
- اعلام ولایت در مسجدالنبی
فصل دوم: وجوه تمایز خبر غدیر
- درآمد
- حضور گستردهٔ مردم
- تاج‌گذاری
- تبریک و تهنیت اصحاب
- بیعت عمومی
- برابری پیام غدیر با رسالت
- اکمال دین و اتمام نعمت
- اتمام حجت الهی
بخش دوم: شناخت اسانید خبر غدیر
فصل سوم: مستندات ایراد خطبه در غدیر خم
- درآمد
- طریق زید بن ارقم
- طریق سعد بن ابی‌وقاص
- طریق حذیفه بن اسید
- طریق ابوهریره
- طریق جندع بن عمرو
- طریق ابوالطفیل
- طریق امیرالمؤمنین علیه‌السلام
- طریق عبدالله بن جعفر
- طریق جابر بن عبدالله انصاری
- طریق ابورافع
- طریق ام‌هانی بنت ابی‌طالب
- طریق ضمیرهٔ اسلمی
- طریق عبدالله بن حنطب
- طرق تابعین
- اذعان اندیشمندان مخالف به ایراد خطبهٔ غدیر
فصل چهارم: تواتر خبر غدیر
- درآمد
- طرق و اسناد خبر غدیر
- راویان طبقهٔ نخست
- طیف‌های مختلف راویان
- اذعان به کثرت طرق و تواتر خبر غدیر
- دیدگاه ابن شاهین بغدادی
- دیدگاه ذهبی
- دیدگاه ابن جزری
- دیدگاه سیوطی
- دیدگاه محمد ثناءالله پانی‌پتی
- دیدگاه احمد بن صدیق غماری
- دیدگاه محمد ناصرالدین آلبانی
- دیدگاه شعیب ارنؤوط
- دیدگاه سعد بن عبدالله آل حمید
- دیدگاه حسن بن علی سقاف
فصل پنجم: گونه‌های ثبت خبر غدیر
- گونه‌های ثبت جریان غدیر
- سیر ثبت خطبهٔ غدیر
- تک‌نگاری‌های غدیری
بخش سوم: دلالت خبر غدیر بر ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام
فصل ششم: شناخت نزاع اصلی
- درآمد
- متن خبر غدیر
- بخش پیشینی
- بخش مورد بحث
- بخش پسینی
- معنای «فمن»
- معنای «کنت»
- معنای «مولاه»
- معنای «فهذا»
- معنای اجمالی عبارت مورد بحث
- تبیین محل نزاع
- روش حل نزاع
- امکان صحت دیدگاه شیعیان
- بررسی استعمال واژهٔ «مولی» در معنای «اولی»
- بررسی امکان تحقق ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در زمان پیامبر
فصل هفتم: شواهد لفظی
- درآمد
- روند اثبات دیدگاه شیعه
- اولی‌بودن پیامبر نسبت به مؤمنان
- قید «من بعدی»
- حدیث ثقلین
- لزوم محبت و پیروی از اهل‌بیت
- تقدم علمی اهل‌بیت
- قرین‌بودن قرآن و عترت
- ادای دین پیامبر توسط امیرالمؤمنین علیه‌السلام
- فهم اصحاب از واژهٔ «ولی»
فصل هشتم: شواهد غیرلفظی
- درآمد
- تاج‌گذاری
- تبریک و تهنیت
- شعرخوانی حسان بن ثابت
- اعتراض به پیامبر
- تحدی با پیامبر
فصل نهم: شواهد بیرونی
- درآمد
- شگفتی از شنیدن خبر غدیر
- احتجاج به حدیث غدیر
- گزارش‌های مشابه
- یکتایی امیرالمؤمنین علیه‌السلام در این فضیلت
- سروده‌های غدیری
- پرهیز از بیان معنای حدیث غدیر
فصل دهم: نقد دیدگاه مخالف
- درآمد
- تبیین دیدگاه مخالف
- دعای پیامبر در پایان حدیث
- شکایت برخی از نیروهای یمن
- نقد تاریخی دیدگاه مخالف
- نقد دلالی و محتوایی
- نقد کلی دیدگاه مخالفان
- معارضت با شواهد دیدگاه شیعه
- نقد تأویل حدیث به محبت و نصرت
- دیدگاه برخی دانشمندان دربارهٔ معنای حدیث غدیر
کتاب‌های مرتبط
منابع
- کتاب غدیر؛ اسانید و دلالت، محمدعلی موحدی، انتشارات عطر عترت، قم، ۱۳۹۹ش.