کتاب الولایة
کتاب الولایة از آثار ابوالعباس احمد بن محمد بن سعید همدانی کوفی، معروف به ابن‌عقده، دربارهٔ طرق حدیث غدیر است.[۱] عبدالرزاق حرزالدین در مقدمهٔ گردآوری خود، شمار طرق حدیث غدیر در این اثر را ۱۰۵ طریق گزارش کرده است.[۲] حرزالدین اصل اثر را مفقود معرفی کرده و نقل‌های برجای‌ماندهٔ آن را از منابع دیگر گرد آورده است.[۳]
نویسنده
احمد بن محمد بن سعید بن عقده همدانی کوفی؛ «عقده» لقب پدرش (ورّاق و معلم کوفه) بود و خاندانش با بنی‌هاشم و قبیله همدان (سبیع) ولاء داشتند.[۴] بیشتر عمر در کوفه زیست و تنها سه سفر به بغداد داشت: نخست حدود ۲۶۶-۲۷۱ق، دوم پیش از ۳۰۶ق و سوم در ۳۳۰ق که در جامع رصافه و مسجد براثا حدیث گفت.[۵]
زیدی جارودی بود و در مسجد براثا آشکارا احادیثی در طعن شیخین روایت می‌کرد، هرچند روایت فضیلت عثمان نیز به او نسبت داده شده است.[۶] حافظ ۱۰۰ هزار حدیث بود و بر سند و متن ۳۰۰ هزار حدیث از احادیث اهل‌بیت علیهم‌السلام وقوف داشت.[۷] لغزش یحیی بن صاعد (محدث بغداد) را در سند روایتی آشکار کرد، اما خود نیز در حدیث غسل جمعه دچار اشتباه سندی شد.[۸]
بسیاری از اصول حدیثی شیعه توسط او روایت شده و نعمانی، طوسی و نجاشی بر وثاقتش تأکید کرده‌اند.[۹] ابوعلی حافظ او را مدح کرد، اما برخی به دلیل تشیع، اعتماد بر وجادات و استغراب احادیث، طعنش کردند.[۱۰] علامه حلی و ابن‌داود حلی، به جهت امامی نبودن، او را در عداد ضعفا آورده‌اند.[۱۱]
از ابراهیم بن ابی‌بکر بن ابی‌شیبه، احمد بن ابی‌خیثمه، حمید بن زیاد و علی بن حسن بن فضال استماع کرد؛ کلینی، دارقطنی، طبرانی، ابوالفرج اصفهانی، نعمانی، ابن عدی، ابن جعابی و تلعکبری از او روایت کرده‌اند.[۱۲] دائرةالمعارف بزرگ اسلامی تاریخ وفات او را ۷ ذی‌القعدهٔ ۳۳۲ق ثبت کرده است.[۱۳]
آثار
- تفسیر القرآن
- الرجال
- الولایة
- ذکر النبی (صلی الله علیه وآله) و الصخرة و الراهب و طرق ذلک
- الدلائل
- المجموع
- تسمیة المشایخ
- کتاب الشوری
- کتاب یحیی بن الحسین بن زید و اخباره
- التسمیة فی فقه اهل البیت بالاخبار
وضعیت اصل کتاب و گردآوری معاصر
عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین در تمهید مجموعه توضیح می‌دهد که برای بازشناسی کتاب ابن‌عقده، احادیث و نقل‌های پراکندهٔ آن را از کتاب‌های دیگر استخراج کرده است. بنابراین، مجموعهٔ موجود گردآوری نقل‌های برجای‌مانده از اثر ابن‌عقده است و نباید آن را نسخهٔ کاملِ بازیافتهٔ اصل کتاب دانست.[۱۴]
بر اساس فهرست مجموعه، بخش‌های مقدماتی به زندگی شخصی و علمی ابن‌عقده اختصاص دارد و بخش مربوط به کتاب الولایة، شواهد وجود کتاب و نام صحابیان راوی حدیث غدیر در آن را دربرمی‌گیرد.[۱۵]
بازتاب کتاب در منابع
کتاب مذکور یکی از منابع مورد استفاده ابوموسی مدینی (د ۵۸۱ق) در تدوین مستدرک معرفة الصحابة ابن منده بوده است.[۱۶] ابن‌طاووس نیز نسخه‌ای از آن را در دست داشته و فهرستی از طرق احادیث مندرج در آن را در «الطرائف» آورده است.[۱۷] طوسی در فهرست اسامی برخی دیگر از آثار ابن عقده را ارائه کرده، لیکن عبارت وی نشان می‌دهد که وی تمام این آثار را شخصاً ندیده و اسامی آن‌ها را از ابن صلت اهوازی، شاگرد ابن عقده گرفته بوده است. نجاشی[۱۸] ضمن نقل کلام طوسی تنها دو عنوان بر عناوین وی افزوده است. ابن شهر آشوب[۱۹] نیز کتاب التسمیة فی فقه اهل البیت بالاخبار را به فهرست طوسی افزوده که شاید مأخوذ از برخی نسخ فهرست بوده باشد. افزون بر آنچه ذکر شد ابن شهر آشوب[۲۰] و ابن طاووس[۲۱] سه اثر دیگر از ابن عقده تحت عناوین الدلائل، المجموع و تسمیة المشایخ در دست داشته‌اند. در سده‌های ۶ و ۷ق/۱۲ و ۱۳م آثار دیگری نیز از ابن عقده موجود بوده که تعیین هویت آن‌ها نیاز به تحقیق بیشتری دارد.
منابع
- کتاب الولایة؛ گردآوری: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، نسخهٔ برخط در کتابخانهٔ اهل‌بیت، تمهید و فهرست مقدمه، ص۶–۸.
- پاکتچی، احمد، «ابن‌عقده»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۴، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، نسخهٔ برخط.
پانویس
- ↑ دانشنامه غدیر، ج۷، ص۵۳۴.
- ↑ کتاب الولایة، تمهید، ص۶–۷.
- ↑ کتاب الولایة، تمهید، ص۷.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۵، ص۱۴-۱۵؛ الانساب، ج۷، ص۶۸.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۵، ص۱۴، ۱۸-۱۹، ۲۲-۲۳؛ الأمالی، ج۱، ص۲۷۶.
- ↑ رجال النجاشی، ج۱، ص۹۴؛ تاریخ بغداد، ج۵، ص۱۵، ۲۲.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۵، ص۱۶-۱۷؛ رجال الطوسی، ج۱، ص۴۴۲.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۵، ص۱۸-۱۹؛ سؤالات الحاکم للدارقطنی، ص۹۷.
- ↑ الغیبة، ص۱۴؛ رجال النجاشی، ج۱، ص۴، ۶، ۹۴؛ رجال الطوسی، ج۱، ص۴۴۲.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۵، ص۱۹؛ الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۲۰۸-۲۰۹.
- ↑ رجال العلامة الحلی، ج۱، ص۲۰۳؛ رجال ابن‌داود، ص۴۲۲.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۵، ص۱۴؛ سیر أعلام النبلاء، ج۱۵، ص۳۴۱-۳۴۲؛ معجم رجال الحدیث، ج۲، ص۲۷۷-۲۸۰؛ الکافی، ج۵، ص۴؛ الغیبة، ص۲۱؛ مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۳.
- ↑ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۴، مدخل «ابن‌عقده».
- ↑ کتاب الولایة، تمهید، ص۷.
- ↑ کتاب الولایة، فهرست مقدمه، ص۸.
- ↑ أسد الغابة، ج۱، ص۳۶۸.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۰–۱۴۲.
- ↑ رجال النجاشی، ج۱، ص۹۴–۹۵.
- ↑ معالم العلماء، ص۱۷.
- ↑ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۴، مدخل «ابن‌عقده»، بخش آثار.
- ↑ فتح الأبواب، ج۱، ص۱۵۹–۱۶۰.