ویژگی های الغدیر
بحث از علامه امینی (ره) و اثر پر مغز و جاودانهاش، کتاب «الغدیر» و نمایاندن عظمتهای این اثر و پدید آورنده آن، آنچنانکه نه حقی از این اثر بی نظیر ضایع گردد و نه از آن مؤلف بی بدیل، الحق کاری است بس مشکل.
امینی، متفکر و پژوهشگری است عمیق، همه سو نگر و جامعالاطراف، که همه خوبیها و زیباییها و بایدهای یک نویسنده برجسته و ممتاز را در خود فراهم آورده است. و اگر او را در دایره تحقیقات و پژوهشهای دینی، جزء نوادر و نوابغ مسلم، به حساب آوردیم، سخنی به گزاف نگفتهایم. در چند دهه اخیر در اندیشه ارباب فرهنگ و ادب، در کشور ما و سایر بلاد اسلامی، دو واژه «امینی و الغدیر» با هم متلازم گشتهاند، قدر و منزلت این اثر بزرگ و آن دانشمند کمنظیر، هنوز بر بسیاری از طبقات اجتماع ما، حتی طبقات تحصیل کرده و مراکز دینی پوشیده است.
آنها هم که با «الغدیر» آشنایند، غالباً اطلاعاتشان از حد کلیات فراتر نمیرود، و همین قدر میدانند که «الغدیر» اثر بزرگی است که توسط یکی از عالمان طراز اول اسلام و تشیع پدید آمده است. و اما اینکه این کتاب، پیام آور چه رسالتی است؟ و حول محور چه موضوعاتی بحث میکند؟ و چه معارفی، با چه سبک و ویژگیهایی در این کتاب طرح گشته است؟ بر بسیاری از مردم، بلکه بر بسیاری از طبقات تحصیل کرده و خواص نیز پوشیده مانده است، بنابراین هم «امینی» و هم «الغدیر» هنوز جایگاه واقعی خود را در جامعه ما پیدا نکرده و همچنان مهجور ماندهاند.
امروز، در عصر انقلاب شکوهمند اسلامی، یکی از کارهای که باید به جد به آن پرداخته شود، معرفی اینگونه دانشمندان و اینگونه آثار است، تا نسل جوان با گذشته فرهنگی خود آشنا شوند، و الگوهای مناسب را بشناسند و از آن پیروی کنند. در این فرصت ما بر آنیم تا در حد وسع خویش، برخی از امتیازات و ویژگیهای این اثر بزرگ را بیان نماییم تا طبقات مختلف جامعه ما، بیش از پیش با «الغدیر» آشنا شده و از معارف بلند آن بهرهمند گردند.
بیشتر بخوانید: "الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب"
اکنون نظر خوانندگان گرامی را به مواردی از این ویژگیها جلب میکنم:
۱-شاهکار ادبی
بدون تردید «الغدیر» یکی از شاهکارها و متون معتبر و مستحکم ادب عربی است، و از این جهت با معتبرترین متون ادب عربی که توسط دانشمندان و ادبای عرب زبان پدید آمده است قابل مقایسه و برابری است، اهمیت این قضیه وقتی به خوبی روشن میشود که بدانیم نویسنده این اثر شگرف، یک دانشمند غیر عرب و ایرانی و ترکزبان است. و نشانی است از استعداد، تلاش، کوشش، هوشمندی و نبوغ فرزندان ایران؛ [زیرا تا آنجا که ما اطلاع داریم نمونههای فراوانی از دانش پژوهان ایرانی را میتوان سراغ گرفت که برای تحصیل علم دین به حوزه نجف اشرف، یا سایر حوزههای عتبات مقدسه هجرت نموده و در شعر و نثر و بهطور کلی در ادب عربی سرآمد دانشمندان دوران خود گشتهاند. و این واقعیتی است که خود دانشمندان عرب نیز به آن معترف اند، از جمله در برخی از تغریضهایی که بر «الغدیر» نوشتهاند، آن را گامی بزرگ در جهت احیاء ادبیات عرب بهشمار آوردهاند.
۲-وحدت اسلامی
علامه امینی، از جمله متفکران و مصلحانی است که ایده و اندیشه وحدت امت اسلامی را در سرلوحه کار خویش قرار داده، و این ایده، همواره ذهن پویای دانشور صلح اندیش ما را به خود معطوف داشته است، تا جایی که بازتاب این اندیشه را در سرتاسر کتاب «الغدیر» میتوان مشاهده نمود. او هر گاه سخن یا نوشتهای مشاهده میکند که در جهت خلاف فکر «وحدت امت اسلامی» گفته و یا نوشته شده باشد، برمیآشوبد و سخت از خود حساسیت نشان میدهد.
از دیدگاه صاحب الغدیر تنها رشتهای که میتواند امت اسلام را به یکدیگر پیوند دهد و آنان میتوانند با چنگ زدن به آن در طریق سعادت آفرین وحدت اسلامی قرار گیرند، همانا تمسک به قرآن و عترت است. قرآن و عترت دو عضو هدایتگر و سعادت آفرین اند و به منزله دو بال اند برای هر مسلمانی که میخواهد در مسیر سعادت و کمال حرکت کند. و چنانکه در حدیث ثقلین آمده است، پیامر گرامی، هدایت و سعادت امت اسلامی را تنها در پرتو پیروی از این دو مسیر میداند و بس. بنابراین اگر کسی بخواهد با تمسک به یکی از این دو در مسیر کمال حرکت کند، به سر منزل مقصود نخواهد رسید. در گذشته تاریخ نیز کسانی که اهلبیت(علیهم السلام) را رها کردند و خواستند راه سعادت را تنها در پرتو قرآن بپیمایند، راه به جایی نبرده و در انبوهی از انحرافات و مشکلات گرفتار آمدند. عنصر دیگری که از دیدگاه علامه امینی در مسئله وحدت امت اسلامی نقش مهمی بر عهده دارد، عنصر «شناخت و آگاهی» است.
وحدت پایدار پیروان مذاهب اسلامی در صورتی میسر است که برخاسته از شناخت و آگاهی و درک متقابل پیروان مذاهب، از اعتقادات و باورهای مذهبی یکدیگر باشد، و «الغدیر» نیز دقیقاً در راستای تحقق این عنصر وحدت آفرین، پدید آمده است.
از دیدگاه صاحب «الغدیر» عامل دیگری که در ایجاد وحدت اسلامی از نقش مهمی برخوردار است، حسن ظن و مراعات انصاف و حق جویی از یک سو، و پرهیز از سوءظن و بدگمانی و بی انصافی از سوی دیگر است.
اگر هر انسان عاقل و منصفی، در طرحی که «الغدیر» برای وحدت اسلامی ارائه میکند با بیطرفی بیندیشد، آن را به حال امت اسلامی سودمند و ضروری تشخیص داده و به عنوان پایه و اساس درستی برای تحقق وحدت اسلامی، خواهد پذیرفت، چنانکه جمع کثیری از دانشمندان اهل سنت پس از آگاهی از «الغدیر»، اقدام مرحوم امینی را مورد تأیید قرار داده و بر آن صحه گذاردند.
متفکر و اندیشمند ما علامه امینی، اظهارنظرهای غیر محققانه، سطحی و جاهلانه و گاه مغرضانه برخی از دانشمندان و نویسندگان اهل سنت نسبت به تشیع را عامل مهمی در جهت تفرقه امت اسلامی بهشمار آورده و آن را مخل وحدت اسلام میداند و راه از میان برداشتن این مانع را در آگاهی و شناخت درست آنان از منابع تشیع جستجو میکند.
یکی از اصلیترین هدفهای «الغدیر» چاره اندیشی در جهت رفع سوءظنها و ارائه راهی برای ایجاد تفاهم و اتحاد در میان امت اسلامی است.
۳ -اثری بی بدیل
از نخستین قرون اسلامی تا کنون، در دفاع از تشیع و حقانیت امام علی بن ابیطالب (علیه السلام) آثار و تالیفات فراوانی به رشته تحریر درآمده است ولی در میان همه این پژوهشها «الغدیر» از جایگاه رفیع و منزلت خاصی برخوردار است. و تا کنون از حیث محتوی و استحکام مطالب، ابتکار و نوآوری، جامعیت و تنوع موضوعات، و حجم و گستردگی کتاب، اثری که از هر حیث بتوان آن را با «الغدیر» قابل مقایسه دانست، نگارش نیافته است.
بدین لحاظ میتوان گفت که «الغدیر» در نوع خود نمونه منحصر به فرد است.
۴ - امین نقل
از امتیازات «الغدیر» آن است که نویسنده دانشمند آن، در سراسر این کتاب بزرگ، جمله جمله و سطر سطر مطالب کتاب خود را به صدها و هزاران جلد از منابع فریقین و بخصوص، آثار معتبر دانشمندان اهل سنت مستند نموده است. نخست به نقل مطالب میپردازد، و با رعایت امانت و بدون هیچگونه دخل و تصرفی، مطالب را از منابع معتبر اهل سنت نقل میکند، و پس از طرح مطلب، در صورت نیاز، از آن، در راستای اهداف خود استفاده میکند.
دقت و امانت کامل او در نقل، بگونهای است که او را «امین نقل» لقب دادهاند.
۵ -آموزگار نقد و دانشگاه نقدشناس
در کتاب پر ارج «الغدیر» «نقد»، از اهمیت و جایگاه ویژهای برخوردار است، و اساساً میتوان گفت شالوده «الغدیر» بر پایه «نقد و نقادی» پی ریزیی شده است، خواننده، هیچ فصل و مبحثی را در این کتاب بزرگ پیدا نمیکند، مگر اینکه یک یا چند نقد اساسی و آموزنده در آن وجود دارد.
مرحوم امینی این کتاب را با هدف اثبات یکی از اساسیترین مسائل اعتقادی و سیاسی تشیع، یعنی مسئله «امامت و ولایت»، بر اساس منابع مورد قبول خود اهل سنت تألیف نموده است، این رسالت بزرگ را با چنان دقت و قدرت و استحکام و هوشیاری، بانجام رسانده است که تعجب هر خواننده ای را برمیانگیزد.
در حول محور «نقد و نقادی»، میتوان از ابعاد مختلفی درباره «الغدیر» سخن گفت، و «نقد» را از دیدگاه «الغدیر» و مؤلف دانشمند آن به اقسام مختلفی تقسیم نمود. مانند: نقد کتابهای منفی و تفرقه افکن، نقد شخصیتهای منفی، نقد نظریههای نادرست، نقد اجمالی، نقد تفصیلی و … اینها و مواردی از این قبیل برخی از اقسام نقد است که در «الغدیر» به زیباترین شکلی مطرح است.
نکته مهم آن است که این نقدها، نه از سر خصومت و دشمنی، بلکه از سر صدق و صفا و با هدف متحد ساختن صفوف امت اسلامی صورت گرفته است.
بعنوان مثال اگر علامه امینی، شخصیت و عملکرد افرادی مانند عمروعاص و معاویه یا افکار و اندیشههای افرادی مانند: ابن عبد ربه، ابن حزم اندلسی، عبدالکریم شهرستانی، ابن تمیمه، و رشید رضا و … را مورد نقد قرار میدهد، به خاطر آن است که در پرتو نقد، و با نشان دادن انحرافات موجود در اندیشه و عمل این اشخاص، چهره واقعی آنها را به جامعه اسلامی بشناساند، تا کسی فریب سخنان غرض آلود آنان را نخورد. علامه امینی (ره) پس از نقل و نقد مطالب تعدادی از آثار مغرضانه و سراسر اتهام برخی از پیشینیان اهل سنت میگوید:
«این بود نمونههایی از یاوه سراییهای کتب قوم، بدون اینکه بخواهیم بهطور کامل آنها را بررسی کنیم… تنها مقصود ما از نشان دادن این نمونهها، توجه امت اسلامی به موجبات کینهتوزیها و دشمنیهای آمیخته با روحیات گروهی دشمنان دغل باز اهل بیت (علیهم السلام) و دنباله رویهای متعصب آنان است تا در قبال طایفه بزرگی از امت (شیعه اهل بیت)، به اینگونه کتب و نوشتههای آلوده مانند باطل گرایان و گمراهان شتابزدهای که نام بردیم، اعتماد نکند. پیداست، وقتی خواننده، انگیزه خیانت آنان را بداند، او را میرسد که پیرامون مطالب موهن و بی اساس و نسبتهای ناروای آنان تحقیق بعمل آورد.»[۱]
مرحوم امینی، شخصیت و افکار شمار زیادی از اینگونه افراد را با شیوهای کاملاً تحقیقی و عالمانه، و با تکیه بر ادله محکم و غیرقابل انکار، به نقد کشیده است، بگونه ای که اگر مؤلفان و نویسندگان آن کتابها امروز زنده بودند و نقدهای نیرومند علامه امینی را بر نوشتههای خود میدیدند، از نوشته خود اظهار پشیمانی میکردند.
در این زمینه نیز «الغدیر» بمنزله آموزشگاهی است و «امینی» بمنزله آموزگاری که بهترین نوع «نقد» را به انسان میآموزد. رسم مرحوم امینی (ره) بر آن است که در نقد نظریات حریف، در مسائل مهمی که مورد اختلاف فریقین است، مانند مسئله جانشینی پیامبر (صلی الله علیه وآله) و مباحث مربوط به آن، هرگز بر منابع تشیع تکیه نمیکند، بلکه نقد خود را صرفاً بر منابع گوناگون اهل سنت استوار میسازد تا اینکه سخن حق او ضایع نشده و مورد قبول مخاطب قرار گیرد.
۶ -ویژگیهای نقد در الغدیر
علامه امینی، در نقد آثار، شخصیتها و نظرات نادرست، دارای اصول و ویژگیهای خاصی است. برخی از آن ویژگیها عبارت است از:
الف: خستگی ناپذیری
صاحب «الغدیر» کار خود را در نقد، بر پایه صبر و بردباری و متانت، بنا نهاده است. و سعی او بر آن است تا مسئله مورد نظر را بصورت جامع و با همه ابعاد و زوایای آن، نقد و بررسی کند. و هیچگاه در انجام رسالتی که در جهت بیان حقایق بر عهده دارد احساس خستگی نمیکند. بعنوان نمونه بنگرید به نقد و پاسخ ایشان به «عبدالله قصیمی» در بحث «سلسله دروغگویان و حدیث سازان».
«قصیمی» پس از اینکه رجال شیعه را متهم به جهل و دروغ سازی میکند، میگوید: «و در میان اهل سنت، کسی که متهم به دروغ سازی به خاطر دنیا و تقرب به اهل آن … باشد وجود ندارد.»[۲]
علامه امینی در پاسخ به ادعای قصیمی، اگر چند نمونه از دروغ سازانش که نامشان در منابع اهل سنت آمده و خود دانشمندان اهل سنت به حدیث سازی و دروغ پردازی آنها اعتراف و تصریح کردهاند را ذکر مینمود، برای اثبات بی اساس بودن ادعای آقای «قصیمی» کافی بود، ولی ایشان به این مقدار اکتفا نکرده و از تعداد ۷۰۰ نفر با نام و نشان یاد کرده از رجال احادیث اهل سنت که به جعل حدیث و دروغ پردازی اشتغال داشتهاند. مرحوم امینی همزمان با ذکر نام و نشان آن ۷۰۰ نفر، شمار کثیری از دانشمندان بزرگ اهل سنت را نام میبرد که به دروغسازی این ۷۰۰ نفر اعتراف نموده و احادیث وارده از طریق آنها را فاقد ارزش و اعتبار اعلام داشتهاند».[۳]
ب: استفاده از منابع مورد قبول اهل سنت
«ایشان در تمامی موارد، نقدهای خود را بر منابعی استوار ساختهاند که مورد قبول مخاطبان اصلی «الغدیر» یعنی اهل سنت، است. و بر این اساس، باب هر گونه بهانه جویی را بر حریف بسته است».
ج: رعایت ادب علمی
مؤلف «الغدیر» در نقد اندیشهها و افکار دیگران، همواره از متانت و ادب علمی سود میجوید، و هرگز سخنان یاوه و بی اساس دروغ پردازان، قلم او را از صراط مستقیم اعتدال خارج نمیسازد.
د: امانت در نقل
وی در نقدهای خود میکوشد تا نخست سخن طرف را نقل نموده و آنگونه که مقصود خود نویسنده آن است به طرح سخن او بپردازد، بدون آنکه هیچگونه دخل و تصرفی در آن روا داشته باشد و آنگاه به نقد آن میپردازد.
ه: در نقد شبهات، همواره، بیش از حد نیاز به القاءکننده شبهه پاسخ میدهد، حسن این اقدام این است که موجب میشود تا خواننده «الغدیر» بطلان شبهه، و نیز حقانیت پاسخهای صاحب «الغدیر» را با همه وجود باور کند، و در حقانیت تشیع، جای هیچ گونه شک و تردیدی برای او باقی نماند.
۷ -نقد نقد
«الغدیر» را افزون بر «نقد» «نقد نقد» نیز میتوان به حساب آورد، چون نویسنده هوشمند آن، کتاب خویش را بگونه ای تألیف نموده است که اشکالات و نقدهای احتمالی مخالفین را پیشاپیش پاسخ گفته است. بنابر این اگر کسی به نقد «الغدیر» یا بخشهایی از آن بپردازد، پاسخ ناقد، در خود «الغدیر» موجود است، و نیاز به پاسخ و نقد تازه ای نخواهد داشت.
یکی از عللی که موجب شده تا «الغدیر» در طی بیش از نیم قرن که از انتشار نخستین جلدهای آن میگذرد، مورد نقد قرار نگیرد همین مسئله است. چرا که نویسنده دانشمند «الغدیر» کوشیده است تا با بکار بردن اصول و روشهایی، این کتاب را بصورت اثری نقدناپذیر درآورد و باب هر گونه چون و چرا را بر حریف ببندد. وی برای تحقق این هدف، دستبه اقداماتی زده که مواردی از آن چنین است:
- مثلاً در مواردی که به روایات استفاده شده که ممکن است کسی بگوید: فلان روایت که امینی به آن استناد نموده ضعیف است، یا راوی ثقه نیست. مرحوم امینی هم صحت روایت و هم ثقه بودن راوی را اثبات نموده است، و آن را به تأیید عده ای از صاحب نظران اهل سنت نیز رسانده است.
- یک حدیث را از طرق مختلف و با سلسله سندهای متعدد، نقل نموده تا جای هیچ گونه شبهه ای در صحت و واقعیت آن باقی نماند.
- در هر مورد، به ذکر یک دلیل اکتفا نمیکند، بلکه ادله فراوانی از دیدگاههای مختلف، برای اثبات مدعای خود اقامه نموده است که نمونه آن (در بحث در سلسله دروغگویان و حدیثسازان) گذشت.
- در نقل مطالب از متون و منابع اهل سنت، به یک یا دو کتاب اکتفا ننموده، بلکه به منابع متعددی استناد نموده، و گاه دهها یا صدها دلیل برای اثبات مدعایخود ذکر میکند، و خواننده، وقتی به دقت آن را مورد مطالعه قرار دهد به صحت آن اطمینان حاصل خواهد نمود.
۸ -منابع اهل سنت تکیه گاه اصلی الغدیر
مؤلف «الغدیر» تکیه گاه اصلی خویش را، آثار و منابع اهل سنت قرار داده و شالوده «الغدیر» را بر اساس این منابع پی ریزی نموده، و بیشترین بهره را از آن برده است.
او با انتخاب این روش منطقی و درست، باب هر گونه بهانه جویی را بر اهل سنت که مخاطبین اصلی «الغدیر» اند بسته است.
دانشور فرزانه ما، استفاده از منابع تشیع را به موارد خاص و معین محدود ساخته و از آن در حد ضرورت استفاده نموده است.
صاحب «الغدیر» معتقد بود که برای اثبات فضائل اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه وآله) و بخصوص حقانیت و فضائل امیرالمؤمنین (علیه السلام) باید به منابع اهل سنت روی آورد و خود نیز چه در اعتقاد و چه در عمل، از پیشتازان این عقیده بود. در این راه، حدود۲۰ هزار کتاب، از آثار معتبر اهل سنت را از نخستین قرون اسلامی تا قرن حاضر، به خدمت گرفت و از آن بهره برد.
۹ -اهل سنت بر سر دوراهی
یکی از ویژگیهای کتاب «الغدیر» آن است که پیروان مذاهب چهارگانه اهل سنت را بر سر یک دوراهی قرار داده است. که آنان به ناچار، باید یکی از آن دو را انتخاب کنند.
یا باید «الغدیر» را بپذیرند یا از پذیرفتن آن خودداری کنند، اگر بپذیرند، لازمه اش آن است که تغییر عقیده داده و به مکتب اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه وآله) روی آورند، و از امام علی بن ابی طالب (علیه السلام) بعنوان نخستین جانشین بر حق پیامبر، و فرزندان معصوم آن حضرت (علیهم السلام) آنگونه که مورد نظر پیامبر اسلام است، پیروی کنند، که البته این یک راه عاقلانه و هوشمندانه است، که برخی از دانشمندان روشنضمیر و آگاه اهل سنت، پس از مطالعه «الغدیر» و دیگر آثار پر مغز، تشیع برگزیده اند.
و اما اگر «الغدیر» را نپذیرند، باید از بسیاری از منابع و کتابهای معتبر خود دست بشویند. چون کتاب «الغدیر» با استفاده از هزاران جلد از منابع دست اول و مورد قبول اهل سنت به رشته تحریر درآمده است.
چون آنان نمیتوانند برای همیشه در مقابل «الغدیر» سکوت اختیار کنند، چرا که عصر ما، عصر تبادل افکار و اندیشهها و پیشرفت شتابنده علم و آگاهی در میان طبقات مختلف جامعه، بخصوص در بین طبقه تحصیل کرده و نسل جوان است، و آگاهی یافتن آنان از این کتاب این سؤال را مطرح خواهند نمود که چرا عالمان و دانشمندان اهل سنت، در برابر کتابی با این عظمت و با ارزشی علمی و تحقیقی، که به نقد عقاید آنها پرداخته، اظهار نظر نکرده و سکوت اختیار کردهاند؟
۱۰ - آمیختگی «الغدیر» با «قرآن کریم»
بدون تردید «الغدیر» یک اثر بزرگ قرآنی، و علامه امینی یک قرآنشناس بزرگ و کمنظیر است. او در پدیدآوردن «الغدیر» قرآن کریم را بعنوان نخستین و اصلیترین تکیه گاه خود قرار داده است، و با برداشت تازه و فهم عمیقی که از کتاب خداوند دارد، توانسته است در جای جای اثر بزرگ خود «الغدیر» از آیات نورانی قرآن کریم، بهره گیرد، و بهرهگیری مرحوم امینی از قرآن کریم به موضوع خاصی محدود نمیشود، بلکه او در همه زمینهها، و موضوعاتی که در «الغدیر» به طرح آن پرداخته است، این راه را با دقت و زیبایی تمام پیموده است.
گستردگی برداشتهای صاحب «الغدیر» از «قرآن» به حدی است که اگر کسی آن را به یک نقطه منتقل نموده و در یک جا جمع کند، این مجموعه یک الی دو اثر قوی و پر مغز تفسیری را تشکیل خواهد داد. آشنایی و انس او با قرآن بگونه ای است که در چند مورد از کتاب «الغدیر» مطالبی را که بعنوان افتتاح و مقدمه، نگاشته است. به تمام و کمال، ترکیبی است از آیات قرآن کریم. بدون آنکه ایشان اشاره ای به این حقیقت نموده باشد. مثل مقدمه جلد ششم، هفتم، هشتم، نهم و دهم «الغدیر».
علامه، در تمامی این سرآغازها، همه گفتنیهای لازم را در قالب آیات کلام خداوند، و از زبان قرآن بیان داشته است. بدون آنکه سخن دیگری به آن آمیخته باشند، در پایان بسیاری از مباحث نیز یک یا چند آیه از آیات قرآن کریم را با رعایت مناسبت و ظرافتی خاص، و در مقام نتیجهگیری آورده است. و این میسر نیست مگر در پرتو آشنایی عمیق و گسترده ایشان با قرآن کریم. به همین دلیل میتوان «الغدیر» را یک اثر قرآنی دانست که با دقت و ظرافت فوقالعادهای با قرآن عجین گشته است.
۱۱ -محبت اهل بیت
علامه امینی عالمی است دوستدار پیامبر (صلی الله علیه وآله) و اهل بیت آن حضرت و بخصوص امیرالمؤمنین (علیه السلام) یعنی چهره شاخص و شخصیت بزرگ اهل بیت (علیهم السلام). او به علی بن ابی طالب (علیه السلام) و اهل بیت (علیهم السلام) عشق میورزید و محبت آنان در قلب و روح او موج میزد. هر گاه که بارگاه مطهر و نورانی مولی الموحدین علی بن ابی طالب (علیه السلام) را مینگریست، بیاختیار سیلاب اشک از چشمانش سرازیر میشد. یا هنگامی که برای زیارت به حرم مطهر مشرف میشد و به خواندن زیارت میپرداخت، از آغاز تا پایان زیارت اشک میریخت.
مهمترین انگیزه ای که به او نیرو بخشید تا این همه مشقت و زحمت را تحمل کندو آن اثر بزرگ را پدیدآورد، محبت علی (علیه السلام) و اولاد معصوم آن حضرت بود. و مهمترین پشتوانه او برای رسیدن به چنین مقصودی، عنایت خداوند و توجه خاص علی (علیه السلام) بود.
۱۲ -مرد دین و کتاب سیاست
علامه امینی، تنها یک فقیه یا متکلم یا مفسر یا محدث یا مورخ و… نیست. گر چه او از همه این علوم حظی وافر دارد، اما ابعاد شخصیت او به اینها محدود نمیشود. نیز او از آن دسته عالمانی نیست که در کنج خانه یا کتابخانه ای نشسته کتابی تألیف کند، و از آنچه در محیط او و در کل جهان اسلام میگذرد باخبر نباشد. او دانشمند و متفکری است که افزون بر آگاهی از علوم مختلف اسلامی، دارای اندیشه و عمل سیاسی است. گر چه او در هیچ دانشگاهی در رشته علوم سیاسی تحصیل نکرده است ولی در عین حالی هم در بعد سیاست نظری از درک و فهم سیاسی بالایی برخوردار است و هم در زمینه سیاست عملی، از فعالان سیاسی به حساب میآید.
و اما در بعد سیاست نظری، دو اثر بس ارزشمند علامه امینی یعنی کتاب «الغدیر» و کتاب «شهیدان راه فضیلت» شاهد صادقی است بر ادعای ما. در «الغدیر» مرحوم امینی، دستهای سیاست را در جعل احادیث و در سایر زمینهها، بخوبی شناخته و آن را به همگان شناسانده است. «الغدیر» را افزون بر یک کتاب قرآنی، کلامی، فقهی، حدیثی، تاریخی و … باید یک کتاب سیاسی نیز دانست، چرا که این اثر، مهمترین کتابیاست که در فلسفه سیاسی تشیع به رشته تحریر درآمده است.
۱۳ - «الغدیر» دایرة المعارفی بزرگ
ویژگی دیگر «الغدیر» جامعیت آن است. «الغدیر» تنها یک کتاب معمولی نیست، بلکه یک دایرة المعارف بزرگ و عمیق دینی است.
گر چه نخستین و مهمترین هدفی که «الغدیر» برای آن پدید آمده است، بررسی همهجانبه حدیث «غدیر» و اثبات خلافت و ولایت امیرالمؤمنین (علیه السلام) است، و در این زمینه حق مطلب را نیز ادا نموده است، ولی «الغدیر» به این موضوع منحصر نشده و بصورت دفاع جامعی از اسلام راستین و مکتب اهل بیت (علیهم السلام) درآمده است، و به واقع میتوان آن را دایرةالمعارف بزرگی دانست که افکار و اندیشههای ناب اسلامی و دینشناسی را در موضوعات گوناگون، اعم از تفسیر، تاریخ، کلام، فقه، سیره، رجال، حدیث، اخلاق، ادب و … بصورت کاملاً عالمانه و تحقیق و با چهره ای آراسته و زیبا، به جامعه اسلامی و همه پویندگان راه حقیقت، عرضه نموده است. بگونهای که خواننده را در حیرت و شگفتی فرو میبرد، و به جرات میتوان گفت، در تمام موضوعاتی که «الغدیر» به آنها پرداخته است هیچ دایرةالمعارفی، آن سلسله از مباحث را با آن قوت و دقت و وسعت مطرح ننموده است.
بسیاری از علما و دانشمندانی که بر «الغدیر» تقریظ نوشتهاند یا درباره عظمت و جذابیتهای آن اشعاری سرودهاند، به این حقیقت مهم اعتراف نمودهاند.
۱۴ - «الغدیر» محل تلاقی دانشهای مختلف
یکی دیگر از ویژگیهای «الغدیر» آن است که این کتاب، فراهم آمده از مجموعهای از علوم و دانشهای مختلف است. مؤلف اندیشمند آن، با مهارت و تسلط کامل، مجموعهای از علوم را به هم ربط داده و برای دستیابی به اهداف خود، آن را به خدمت گرفته است، بگونه ای که خواننده این کتاب، در برابر خود، مجموعه ای فراهم آمده از علومی چون، فقه، تفسیر، حدیث کلام، منطق، تاریخ، رجال، سیره، لغت و ادب را مشاهده میکند که نویسنده از هر دانشی در جای خود و با رعایت تناسب و به زیباترین شکلی استفاده نموده است.
مؤلف «الغدیر» وقتی به «تفسیر» و تحلیل آیات قرآن میپردازد چنان با مهارت و ژرفاندیشی به این امر مبادرت میورزد که گویی همه عمر خویش را در تفسیر قرآن کریم صرف نموده است.
وقتی به نقل و تجزیه و تحلیل و نقد «حدیث» میپردازد، میپنداری، همه عمر خویش را مصروف این رشته از علم داشته است.
وقتی وارد عرصه «علم رجال» و مباحث رجالی و تحلیلی زندگی رجال حدیث، و یاشعرای «غدیر» میشود و زوایای مختلف زندگی، اندیشه و آثار آنان را مورد بررسی قرار میدهد که گویی خود با آنان میزیسته است.
در مباحث «تاریخی» او را مورخی متبحر و تمامعیار مییابی که احاطه و اطلاعات وسیع خود را در زمینه تاریخ، در کتاب بزرگ خود «الغدیر» به خدمت گرفته است.
در پاسخگویی به شبهات فقهی خصم، فقیهی است متبحر که علاوه بر فقه مذهب اهل بیت (علیهم السلام)، بر فقه مذاهب چهارگانه اهل سنت نیز احاطه دارد و در وقت لزوم از آن بهره میبرد.
و از همه مهمتر، وقتی به مباحث کلامی میپردازد، نخست براهین خصم را نقد نموده و آنگاه، خود به استدلال میپردازد و در این راه چنان با دقت و قوت و هوشمندی عمل میکند که گویی تنها رشته تخصصی او رشته «کلام تطبیقی» است، و همه عمر پر برکت خود را صرف این رشته از دانش نموده است.
مرحوم امینی، این همه را با دقت و مهارت در خور تحسین با هم درآمیخته است. و این نشان دهنده تبحر او در همه این فنون است و اینکه او همه این فضائل و زیباییها را در وجود خویش متبلور ساخته است.
۱۵ -بیست هزار عنوان کتاب
از جمله ویژگیهای «الغدیر» آن است که این اثر، نمود خارجی محصول یک سلسله تحقیقات گسترده و دراز مدت است. مؤلف بهطور معمول، مطالب خود را از یک منبع یا از یک دانشمند نقل نمیکند، یا اگر نقل کرد، منابع و نظرات فراوان دیگری را بعنوان شاهد و مؤید، در تأیید مطلب مورد نظر، ذکر میکند، و همواره سعی او بر این است که از منابع مهم و معروف اهل سنت، بهره گیرد تا از آثار و منابع ناشناخته آنان. چنانکه خود در جایی نوشتهاند برای پدیدآوردن «الغدیر» از ۱۵ هزار عنوان کتاب بهره گرفتهاند و ساختمان مستحکم و زیبای «الغدیر» را بر بیش از پانزده هزار پایه و اساس، استوار نمودهاند و بدین ترتیب، کتاب خود را در برابر لغزشها و تحولات زمان مصونیت بخشیدهاند. این آمار مربوط است به زمان انتشار جلدهای سوم و چهارم «الغدیر» و مرحوم امینی از آن زمان به بعد نیز تا پایان عمر، همه وقت خویش را صرف تکمیل «الغدیر» نمودهاند. به همین دلیل آگاهان و کارشناسان مربوطه عقیده دارند که علامه امینی برای پدیدآوردن «الغدیر» در طی مدت بیش از چهل سال، حداقل از ۲۰ هزار عنوان کتاب استفاده نموده است.
صاحب «الغدیر» از قدیمیترین آثار و تالیفات گرفته تا آخرین دستاوردهای علمی که در موضوع «غدیر» به جهان دانش عرضه شده، کمک گرفته و سود جسته است، و این از ویژگیهایی است که جز در «الغدیر» در جای دیگری نمیتوان آنرا یافت.
وی برای غنا بخشیدن به اثر عمیق و ارزشمند خویش به کشورهای مختلف مسافرت نمود و بسیاری از کتابخانههای مهم دنیای اسلام را، از شمال آفریقا گرفته تا شبه قاره هند، مورد بازدید و بررسی قرار داد و از همه کتابهایی که در آن کتابخانهها، یافت میشود و میتوانست برای او مفید باشد استفاده نمود و همچون باغبانی که در فصل بهار با اشتیاق به باغ و مزرعه میرود تا از گلهای رنگارنگ بهاری بچیند، با شور و شوق تمام، به کتابخانهها که همان باغ و بوستان دانشمندان است، روی میآورد و بخش اعظم وقت خویش را در کتابخانهها و مراکز تحقیقاتی میگذراند، و از پیمودن چنین راهی و انجام چنین کاری، احساس خستگی نمیکرد که هیچ، بلکه پرشور و با نشاط و امیدوار، به حرکت خود ادامه میداد.
۱۶-الغدیر برای دو کس تعجب آور است
مطالعه این کتاب برای دو کس میتواند تعجب آور باشد، نخست آنکه اگر یک نفر «شیعه» این کتاب را مطالعه کند، تعجب خواهد نمود که با وجود این همه دلائل و شواهد و قرائن انکارناپذیر، بر حقانیت علی بن ابی طالب و مکتب اهل بیت (علیهم السلام) چرا اهل سنت راه و روش پیامبر (صلی الله علیه وآله) و اهل بیت (علیهم السلام) را رها کرده و از مذاهب دیگری پیروی نمودند؟
و اگر مطالعه کننده این کتاب پیرو یکی از مذاهب «اهل سنت» باشد بدون شک، از «سنی» بودن خود تعجب خواهد کرد، که چرا با وجود این همه دلیل و شاهد بر حقانیت مذهب اهل بیت (علیهم السلام)، راه دیگری پیموده و از صراط مستقیم «قرآن و عترت» منحرف گشته است.
۱۷-جداسازی مطالب
وسعت و گستردگی بیش از حد مطالب، برای یک نویسنده تا حدودی موجب سر در گمی است. لکن نویسنده محترم «الغدیر» با همه گستردگی اطلاعات و دانشها، مباحث و موضوعات مختلف را بسیار هنرمندانه از یکدیگر تفکیک نموده و بانظم و اسلویی خاص به عرضه آن پرداخته است.
اما «الغدیر» از این جهت نیز مستثنی است، و مطالب آن به خوبی از هم تفکیک شده و متمایز گشته است.
۱۸-روشی ایدهآل در اقامه دلیل
علامه امینی برای دستیابی به هدف «اثبات خلافت و وصایت» و جانشینی بلافصل پیامبر (صلی الله علیه وآله) برای امام علی بن ابی طالب (علیه السلام) در هر بحثی که پا نهاده و به هر موضوعی پرداخته، در نگاه اول چنین به نظر میرسد که بیش از حد نیاز، به اقامه برهان و ارائه دلیل، مبادرت نموده است.
به عنوان مثال: اگر امینی حدیث «الغدیر» را از ۲۰ تن از صحابه و یاران پیامبر (صلی الله علیه وآله)، یا از ۳۰ تن از دانشمندان برجسته اهل سنت نقل مینمود، برای اثبات مقصود او کافی بود. یا اگر این حدیث را از چند تن از صاحبان «صحاح سته» نقل کرده بود به مقصود خویش نائل آمده بود. ولی او به این مقدار اکتفا نکرده و حدیث «غدیر» را بر اساس کاوشی گسترده، ابتدا از یکصد و ده تن از صحابه پیامبر (صلی الله علیه وآله) نقل میکند. آنگاه از ۸۴ تن از تابعین نقل نموده است. وی سپس در فاصله آغاز قرن دوم ه.ق تا سالهای پایانی قرن ۱۴ ه.ق در طی۱۳ قرن، حدیث «غدیر» را از منابع و آثار ۳۶۰ تن از دانشمندان طراز اول اهل سنت نقل میکند.
او گرچه پیرامون یک موضوع، ادله فراوانی اقامه میکند، اما از آنجا که برای این مقصود، اسناد و مدارک فراوانی را به شهادت طلبیده، و نوشته خود را به آنها مستند ساخته است، تنوع و جذابیت مباحث در حدی است که هرگز خواننده را خسته نمیکند.
سطر سطر اثر ارزشمند «الغدیر» سرشار است از نکات تازه و خواندنی، و تحلیلهای دقیق و نکات آموزده بگونه ای که خواننده هر لحظه خود را در مقابل نکات تازه ای میبیند؛ حسن این اقدام هوشمندانه این است که موجب میشود تا مطالبی که ممکن است در بدو امر برای خواننده بعید جلوه نموده و پذیرش آن دشوار باشد، آرام، آرام به خوبی روشن شده و جلوه گر شود، و خواننده، آن حقیقت را با همه وجود باور کند.
۱۹-الغدیر اثری متعلق به بینالملل اسلامی
از خصوصیات «الغدیر» جهانی بودن و بینالمللی بودن آن است، اثری است فراتر از قوم و ملیت، تعلق داشتن به مذهب خاص و متعلق به همه امت اسلامی، و از این فراتر، متعلق به همه کسانی که میخواهند از سعادت هر دو جهان بهرهمند باشند، و در پرتو تعالیم «قرآن و عترت» و اندیشههای ناب الهی زندگی کنند.
۲۰ -پشتوانههای برتر
صاحب «الغدیر»، به یقین دانشمندی است هوشیار، با ذکاوت، پرتلاش، فداکار، با صبر و حوصله و خستگی ناپذیر. و تردیدی نیست که او برای پدیدآوردن «الغدیر» از همه این عوامل بهره گرفته است، اما این عوامل گرچه برای پدیدآوردن اثری مانند «الغدیر» لازم اند، لکن کافی نیستند، و بهطور حتم، صاحب «الغدیر» برای خلق این اثر بزرگ، از دو عنصر و پشتوانه مهم دیگر نیز برخوردار بوده است: نخست، عنایت خداوند بزرگ، دوم توجه و حمایت صاحب ولایت حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام). همچنان که بسیاری از دانشمندانی که بر «الغدیر» تقریظ نوشتهاند نیز به این حقیقت بزرگ اعتراف نمودهاند.
الغدیر بهترین دفاعی است که در طی ۱۴ قرن که از حیات اسلام و تشیع میگذرد، از تشیع و مکتب اهل بیت (علیهم السلام) به عمل آمده است. نیز در میان هزاران عنوان کتاب که درباره زندگانی علی بن ابی طالب (علیه السلام) نوشته شده است، «الغدیر» بهترین کتابی است که در این زمینه به رشته تحریر درآمده، و در میان این همه آثار همانند خورشید میدرخشد و نورافشانی میکند.
در عظمت «الغدیر» همین بس که تاکنون، هر متفکر و دانشمندی، چه شیعه و چه سنی و چه از پیروان سایر ادیان که آن را با دقت مورد مطالعه قرار داده است، در برابر عظمت آن، به نشانه تواضع و فروتنی سر فرود آورده و زبان به تحسین این اثر بزرگ و مؤلف دانشمند آن گشوده است.
و السلام