ورود دوستان اهل بیت علیهم السلام به بهشت
ورود دوستان اهل‌بیت علیهم‌السلام به بهشت در خطبه غدیر فرازی از سخنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله است که با اقتباس از آیات ۴۵ و ۴۶ سوره حجر و آیه ۷۳ سوره زمر، سرانجام دوستان اهل‌بیت را توصیف می‌کند. در این فراز، آنان با سلام و امنیت وارد بهشت می‌شوند و فرشتگان، پاکیزگی و جاودانگی را به ایشان بشارت می‌دهند.
این آیات در قرآن درباره «متقین» است و پیامبر در خطبه غدیر آنها را در توصیف اولیای اهل‌بیت به کار برده است. ازاین‌رو، دو محور اصلی مقاله، ارتباط تقوا با ولایت و کرامت دوستان اهل‌بیت هنگام ورود به بهشت است.
متن فراز خطبه
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود:
أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَهُمُ الَّذِينَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِسَلَامٍ آمِنِينَ، تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ بِالتَّسْلِيمِ، يَقُولُونَ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ.
آگاه باشید که دوستان آنان کسانی‌اند که با سلام و امنیت وارد بهشت می‌شوند؛ فرشتگان با سلام به استقبالشان می‌آیند و می‌گویند: «سلام بر شما، پاکیزه بودید؛ پس برای همیشه وارد بهشت شوید.»[۱]
این فراز، ترکیبی اقتباسی از دو بخش قرآن است:
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ؛ به‌یقین، پرهیزکاران در باغ‌ها و چشمه‌سارهایند؛ با سلامت و امنیت وارد آنها شوید.
(حجر:۴۵–۴۶)
وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ؛ کسانی که از پروردگارشان پروا کردند، گروه‌گروه به سوی بهشت روانه شدند؛ تا هنگامی که به آن رسیدند و درهایش گشوده شد و نگهبانانش به آنان گفتند: سلام بر شما، پاکیزه بودید؛ پس برای همیشه وارد آن شوید.(زمر:۷۳)
چگونگی اقتباس آیات در خطبه
پیامبر در این فراز، آیات را به‌صورت نقل کامل و پشت‌سرهم نخوانده، بلکه اجزای آنها را متناسب با ساختار خطبه در کلام خود به کار برده است:
- فرمان «ادْخُلُوهَا» در آیه ۴۶ حجر، در خطبه به صورت گزارش غایب «يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ» آمده است.
- به‌جای عبارت «قَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا» در آیه ۷۳ زمر، تعبیر «تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ بِالتَّسْلِيمِ» آمده است.
- بخش «سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ» با مضمون و ساختاری نزدیک به آیه زمر حفظ شده است.
بنابراین، این فراز نمونه‌ای از تضمین و اقتباس قرآنی در خطبه غدیر است، نه نقل پیوسته و لفظ‌به‌لفظ دو آیه.[۲]
زمینه آیات در قرآن
آیات سوره حجر
آیات ۴۵ و ۴۶ سوره حجر پس از بیان سرنوشت پیروان ابلیس و درهای جهنم قرار دارد. در برابر گمراهانی که سرانجامشان دوزخ است، متقین در باغ‌ها و چشمه‌سارها جای می‌گیرند و با سلام و امنیت به آنان فرمان ورود داده می‌شود.
قرارگرفتن این وعده در برابر سرنوشت پیروان ابلیس نشان می‌دهد که امنیت بهشتی نتیجه انتخاب آگاهانه راه تقوا و دوری از اغوا و نافرمانی است.
آیه سوره زمر
آیات پایانی سوره زمر صحنه قیامت را از نفخ صور، داوری الهی و حرکت دوزخیان و بهشتیان ترسیم می‌کند. آیه ۷۳، متقین را گروه‌گروه به سوی بهشت روانه می‌بیند؛ درهای بهشت برای آنان گشوده می‌شود و نگهبانان بهشت با سه پیام از آنان استقبال می‌کنند: سلام، پاکیزگی و جاودانگی.
واژه «سِیقَ» از ریشه «سوق» به معنای راندن، سوق‌دادن یا روانه‌کردن است. در این سیاق، ترجمه «گروه‌گروه به سوی بهشت روانه شدند» دقیق‌تر از تعبیر «به سوی بهشت کشیده شدند» است؛ زیرا آیه در مقام تکریم متقین و استقبال فرشتگان از آنان قرار دارد.
ارتباط تقوا و ولایت
موضوع آیات قرآن «متقین» است، اما پیامبر آنها را در معرفی دوستان اهل‌بیت علیهم‌السلام به کار می‌برد. این کاربرد نشان می‌دهد که در منطق خطبه، پذیرش ولایت از مصادیق اطاعت فرمان خدا و بخشی از تقواست.
تقوا از ریشه «وقایه» به معنای نگاه‌داشتن و محافظت‌کردن است. در اصطلاح دینی، انسان با اطاعت خدا خود را از گناه، گمراهی و عذاب الهی حفظ می‌کند. تقوا تنها به رفتارهای ظاهری محدود نیست؛ باورها، جهت‌گیری قلبی و پذیرش فرمان‌های اعتقادی خدا را نیز دربرمی‌گیرد.
قرآن متقین را اهل تصدیق حق معرفی می‌کند:
وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ؛ آن‌کس که سخن راست را آورد و کسی که آن را تصدیق کرد، آنان همان پرهیزکاران‌اند.(زمر:۳۳)
در روایتی از امام باقر علیه‌السلام، معرفت خدا با تصدیق خدا و رسول، دوستی امیرالمؤمنین علیه‌السلام، پیروی از امامان هدایت و برائت از دشمنان آنان توضیح داده شده است:
إِنَّمَا يَعْبُدُ اللَّهَ مَنْ يَعْرِفُ اللَّهَ... تَصْدِيقُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَتَصْدِيقُ رَسُولِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، وَمُوَالَاةُ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَالِائْتِمَامُ بِهِ وَبِأَئِمَّةِ الْهُدَى، وَالْبَرَاءَةُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ عَدُوِّهِمْ؛ هَكَذَا يُعْرَفُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ.
تنها کسی خدا را عبادت می‌کند که او را بشناسد... معرفت خدا عبارت است از تصدیق خداوند، تصدیق پیامبرش، دوستی علی علیه‌السلام، اقتدا به او و امامان هدایت و بیزاری‌جستن در پیشگاه خدا از دشمنان آنان؛ خداوند این‌گونه شناخته می‌شود.[۳]
این روایت در برخی نقل‌های تفسیری با تعابیری متفاوت آمده است؛ ازاین‌رو، دلالت کلی آن بر پیوند معرفت، ولایت و برائت روشن است، اما تفاوت الفاظ نسخه‌ها باید در پژوهش حدیثی مستقل بررسی شود.
تقوا و نشانه‌های شیعه
از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:
الْمُتَّقُونَ شِيعَتُنَا الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ.
متقین، شیعیان ما هستند که به غیب ایمان می‌آورند.[۴]
همچنین امام باقر علیه‌السلام فرمود:
وَاللَّهِ مَا شِيعَتُنَا إِلَّا مَنِ اتَّقَى اللَّهَ وَأَطَاعَهُ.
به خدا سوگند، شیعه ما نیست مگر کسی که از خدا پروا کند و او را اطاعت نماید.[۵]
این روایت مانع از آن است که وعده بهشت در خطبه به انتساب اسمی یا محبت بدون مسئولیت فروکاسته شود. دوستی اهل‌بیت با تقوا، اطاعت، عمل صالح و پیروی اخلاقی از آنان معنا پیدا می‌کند.
گزارش‌های تاریخی درباره تقوا و حق اهل‌بیت
در برخی منابع روایی، اعتراض‌های سلمان، مقداد و ابوایوب انصاری به خلافت ابوبکر با دعوت او و مردم به تقوا همراه شده است. این گزارش‌ها در مقاله نخستین برای توضیح پیوند تقوا با رعایت حق اهل‌بیت آمده بود.
سخن سلمان
از سلمان نقل شده است که خطاب به ابوبکر گفت:
يَا أَبَا بَكْرٍ، اتَّقِ اللَّهَ وَقُمْ عَنْ هَذَا الْمَجْلِسِ وَدَعْهُ لِأَهْلِهِ...
ای ابوبکر، از خدا پروا کن، از این جایگاه برخیز و آن را به اهلش واگذار...[۶]
سخن مقداد
در گزارش دیگری، مقداد او را به بازگشت، توبه و سپردن امر به صاحب آن فراخوانده است:
ارْجِعْ يَا أَبَا بَكْرٍ عَنْ ظُلْمِكَ وَتُبْ إِلَى رَبِّكَ... وَاتَّقِ اللَّهَ وَبَادِرِ الِاسْتِقَالَةَ قَبْلَ فَوْتِهَا.
ای ابوبکر، از ستم خود بازگرد، نزد پروردگارت توبه کن... از خدا پروا کن و پیش از آنکه فرصت از دست برود، کناره‌گیری کن.[۷]
سخن ابوایوب انصاری
از ابوایوب انصاری نیز نقل شده است:
اتَّقُوا عِبَادَ اللَّهِ فِي أَهْلِ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ، وَرُدُّوا إِلَيْهِمْ حَقَّهُمُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ لَهُمْ...
ای بندگان خدا، درباره اهل‌بیت پیامبرتان از خدا پروا کنید و حقی را که خدا برای آنان قرار داده است، به ایشان بازگردانید.[۸][۹][۱۰]
کرامت‌های ورود به بهشت
از ترکیب دو آیه در خطبه می‌توان چهار کرامت را برای دوستان متقی اهل‌بیت برشمرد:
- ورود همراه با سلام: آغاز ورود آنان با تحیت و تکریم الهی است.
- امنیت: از هراس‌های قیامت و عذاب نهایی در امان‌اند.
- گشوده‌شدن درهای بهشت: بهشت برای پذیرایی از آنان آماده می‌شود.
- بشارت فرشتگان: فرشتگان سلام، پاکیزگی و اقامت جاودانه را اعلام می‌کنند.
پاکیزگی در عبارت «طِبْتُمْ» می‌تواند پاکی اعتقاد، کردار و سرانجامِ تطهیر مؤمن از آثار گناه را دربرگیرد. این تعبیر به معنای بی‌نیازی دوستداران اهل‌بیت از توبه و عمل صالح نیست؛ زیرا خود آیات درباره «متقین» سخن می‌گویند.
گزارش معاصر درباره معنای «سِیقَ»
در نسخه پیشین مقاله، از آیت‌الله شیخ بشیر نجفی نقل شده بود که مدتی درباره کاربرد «سِیقَ» برای بهشتیان اندیشیده و سپس با دیدن روایتی درباره دیدار طولانی امام حسین علیه‌السلام با دوستدارانش، آن را چنین تفسیر کرده است: محبان آن حضرت چنان غرق دیدار می‌شوند که مأموران بهشت آنان را به سوی بهشت سوق می‌دهند.
اصل مضمونِ دیدار امام حسین علیه‌السلام با دوستدارانش در برخی مجموعه‌های روایی نقل شده است؛ اما برای سخن منسوب به آیت‌الله بشیر نجفی و تطبیق دقیق آن بر آیه ۷۳ زمر، در نسخه موجود صفحه مأخذ مکتوب یا صوتی مشخصی ارائه نشده بود. بنابراین، این گزارش باید برداشت ذوقی و نقل معاصرِ نیازمند منبع دانسته شود، نه تفسیر قطعی واژه «سِیقَ» یا بخشی از متن خطبه. تا زمان یافتن مأخذ قابل بررسی، استناد قطعی به آن مناسب نیست.
جمع‌بندی
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در خطبه غدیر با ترکیب و اقتباس از آیات ۴۵ و ۴۶ سوره حجر و آیه ۷۳ سوره زمر، ورود دوستان اهل‌بیت به بهشت را ترسیم می‌کند. آنان با سلام و امنیت وارد می‌شوند، فرشتگان به استقبالشان می‌آیند و پاکیزگی و جاودانگی را به ایشان بشارت می‌دهند.
از کاربرد آیات مربوط به متقین برای اولیای اهل‌بیت، پیوند تقوا و ولایت فهمیده می‌شود. روایات نیز شیعه حقیقی را کسی می‌دانند که محبت و ولایت را با تقوا و اطاعت خدا همراه سازد. بنابراین، وعده بهشت در این فراز ناظر به دوستی مسئولانه، ایمان، تقوا و عمل است، نه صرف انتساب ظاهری.
جستارهای وابسته
• شرط پایداری ایمان در دل مؤمنان در خطبه غدیر • پاداش دوستان اهل‌بیت علیهم‌السلام در خطبه غدیر • آیه ۴۶ حجر و غدیر • آیه ۷۳ زمر و غدیر
پانویس
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ نخست، ۱۴۰۳ق.
- الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر، محمدباقر انصاری، قم، دلیل ما، چاپ دوم، ۱۳۹۹ش.