صحیح بخاری (کتاب)
صحیح بخاری با نام کامل الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم وسننه وأیامه، از مهم‌ترین کتاب‌های حدیثی اهل‌سنت و یکی از صحاح سته است. این اثر را ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بخاری گردآوری کرده است.
صحیح بخاری مجموعه‌ای از روایات پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم است که بر اساس موضوعات اعتقادی، عبادی، فقهی، اخلاقی، تاریخی و اجتماعی تنظیم شده است. این کتاب در سنت حدیثی اهل‌سنت جایگاهی ممتاز دارد و بسیاری از عالمان اهل‌سنت آن را از معتبرترین کتاب‌های حدیثی پس از قرآن دانسته‌اند.
بخاری در گردآوری این اثر، بر پیوستگی سند، وثاقت راویان و اعتبار روایت تأکید داشته است. با وجود این، شماری از عالمان مسلمان درباره برخی احادیث، مبانی اعتبارسنجی و محتوای روایات آن بحث و نقدهایی مطرح کرده‌اند.
نویسنده
محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیره بخاری، مشهور به امام بخاری، در سال ۱۹۴ق در بخارا متولد شد و در سال ۲۵۶ق درگذشت. او از برجسته‌ترین محدثان اهل‌سنت در سده سوم هجری به شمار می‌رود.
بخاری از دوران نوجوانی به فراگیری حدیث پرداخت و برای شنیدن و گردآوری روایات به شهرهای مختلف جهان اسلام سفر کرد. وی از استادان متعددی حدیث آموخت و در علم رجال، شناخت راویان و بررسی اسناد مهارت یافت.
او تألیف صحیح بخاری را طی سال‌ها انجام داد و روایات گردآوری‌شده را بر اساس ابواب مختلف دسته‌بندی کرد. بخاری افزون بر صحیح خود، آثار دیگری نیز در حدیث، رجال و تاریخ تألیف کرده است.
آثار نویسنده
| اثر | اثر |
|---|---|
| صحیح بخاری | التاریخ الکبیر |
| التاریخ الصغیر | الأدب المفرد |
| خلق أفعال العباد | الضعفاء الصغیر |
| رفع الیدین فی الصلاة | القرائة خلف الإمام |
| التاریخ الأوسط | الکنی |
نام و ساختار کتاب
نام کامل کتاب، بیانگر روش و محتوای آن است. عنوان «الجامع» نشان می‌دهد که کتاب موضوعات گوناگون دینی را دربرمی‌گیرد؛ «المسند» به نقل روایات با ذکر سلسله سند اشاره دارد؛ و واژه «الصحیح» بیانگر ادعای نویسنده درباره اعتبار روایات گردآوری‌شده است.
صحیح بخاری در ساختار کلی خود از ۹۷ کتاب و حدود ۳۴۵۰ باب تشکیل شده است. عنوان «کتاب» در اینجا به معنای بخش اصلی و موضوعی و «باب» به معنای فصل یا موضوع جزئی‌تر است.
احادیث صحیح بخاری در موضوعات گوناگونی مانند توحید، ایمان، علم، وضو، نماز، زکات، روزه، حج، معاملات، نکاح، طلاق، جهاد، تفسیر قرآن، فضائل، انبیا، مغازی، تفسیر و قیامت تنظیم شده‌اند.
محتوای کتاب
احادیث اعتقادی و ایمانی
بخشی از صحیح بخاری به موضوعاتی مانند ایمان، توحید، صفات الهی، نبوت، معاد و جایگاه اعمال در ایمان اختصاص دارد. این روایات مبانی اعتقادی مورد توجه اهل‌سنت را بازتاب می‌دهند.
احادیث فقهی و عبادی
بخش گسترده‌ای از کتاب به مسائل فقهی و عبادی اختصاص دارد. احادیث مربوط به طهارت، نماز، روزه، زکات، حج، معاملات، نکاح، ارث و حدود در ابواب گوناگون تنظیم شده‌اند.
احادیث تاریخی و سیره پیامبر
در صحیح بخاری، گزارش‌هایی درباره زندگی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، غزوه‌ها، روابط مسلمانان با قبایل و رخدادهای سال‌های نخست اسلام نیز آمده است. این بخش‌ها از منابع مهم برای مطالعه سیره و تاریخ صدر اسلام در سنت اهل‌سنت به شمار می‌روند.
احادیث فضائل و مناقب
کتاب بخشی را به فضائل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، اهل‌بیت، اصحاب و برخی شخصیت‌های اسلامی اختصاص داده است. در بررسی این بخش باید به تفاوت دیدگاه‌های حدیثی و کلامی مذاهب مختلف توجه کرد.
روایات مکرر
یکی از ویژگی‌های صحیح بخاری، تکرار برخی احادیث در ابواب مختلف است. بخاری گاهی یک روایت را با سندهای متفاوت یا با توجه به بخش خاصی از متن، در چند باب نقل کرده است.
ازاین‌رو، شمار احادیث کتاب با احتساب روایات تکراری با شمار احادیث بدون تکرار تفاوت دارد. تعداد دقیق احادیث، با توجه به روش شمارش نسخه‌ها و پژوهش‌های مختلف، متفاوت گزارش شده است.
روش بخاری در انتخاب حدیث
بخاری در انتخاب روایات، به پیوستگی سند و وثاقت راویان توجه داشته است. در روش او، راویان باید از نظر اعتبار حدیثی شناخته‌شده باشند و سلسله سند روایت نیز بدون گسست به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم برسد.
با این حال، اصطلاح «شرط بخاری» در میان محدثان و پژوهشگران به‌صورت‌های گوناگون تفسیر شده است و درباره حدود و جزئیات آن دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.
جایگاه کتاب نزد اهل‌سنت
صحیح بخاری در میان اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای دارد و از نخستین کتاب‌های حدیثی در سلسله صحاح سته محسوب می‌شود. بسیاری از عالمان اهل‌سنت آن را از معتبرترین مجموعه‌های حدیثی دانسته‌اند و در حوزه‌های حدیث، فقه، تاریخ و تفسیر از آن استفاده کرده‌اند.
این جایگاه موجب شده است که در طول قرون، شرح‌ها، حاشیه‌ها، ترجمه‌ها، تلخیص‌ها و پژوهش‌های فراوانی درباره صحیح بخاری نوشته شود.
شروح و آثار مرتبط
صحیح بخاری از پرشرح‌ترین کتاب‌های حدیثی اهل‌سنت است. از مشهورترین شروح آن می‌توان به آثار زیر اشاره کرد:
- فتح الباری شرح صحیح البخاری، نوشته ابن حجر عسقلانی
- عمدة القاری شرح صحیح البخاری، نوشته بدرالدین عینی
- ارشاد الساری لشرح صحیح البخاری، نوشته قسطلانی
- الکواکب الدراری فی شرح صحیح البخاری، نوشته کرمانی
- شرح صحیح البخاری، نوشته ابن بطال
نقدها و بررسی‌ها
با وجود جایگاه مهم صحیح بخاری، برخی عالمان و پژوهشگران درباره شماری از روایات آن از نظر سند، متن، دلالت یا سازگاری با مبانی عقلی و قرآنی بحث کرده‌اند.
این نقدها به معنای یکسان بودن همه دیدگاه‌ها نیست؛ بلکه نشان می‌دهد که اعتبار یک کتاب حدیثی باید با روش‌های علم حدیث، رجال، درایه، بررسی متن و مقایسه با دیگر منابع ارزیابی شود.
عدم نقل حدیث غدیر در صحیح بخاری
یکی از مباحث مرتبط با صحیح بخاری، عدم نقل مستقیم حدیث غدیر با عبارت مشهور آن در این کتاب است. برخی مخالفان اعتبار حدیث غدیر، از این موضوع برای ایجاد تردید در صدور حدیث استفاده کرده‌اند.
در پاسخ گفته شده است که عدم نقل یک حدیث در صحیح بخاری یا صحیح مسلم، به‌تنهایی دلیل بر عدم صدور آن حدیث نیست؛ زیرا هیچ‌یک از این دو کتاب، دربرگیرنده همه روایات صحیح یا همه روایات مشهور اسلامی نیستند.
حدیث غدیر در منابع متعدد شیعه و اهل‌سنت نقل شده و درباره اسناد، راویان و دلالت آن آثار فراوانی نوشته شده است. بنابراین، اعتبار تاریخی حدیث غدیر را نمی‌توان تنها با توجه به نبودن آن در یک یا دو کتاب ارزیابی کرد.[۱]
حدیث هم‌سیاق با حدیث غدیر
در صحیح بخاری روایتی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم نقل شده است که در آن، پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر معرفی شده و سپس خود را «مولا»ی آنان دانسته است.
مضمون این روایت با بخش آغازین خطبه غدیر، یعنی پرسش پیامبر درباره اولویت و سزاواری او نسبت به مؤمنان، هم‌سویی دارد. در خطبه غدیر نیز پس از بیان این اولویت، عبارت «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلیٌّ مَولاهُ» بیان شده است.
بر اساس این مقایسه، برخی پژوهشگران استدلال کرده‌اند که واژه «مولا» در حدیث غدیر باید در ارتباط با ولایت و سرپرستی فهمیده شود، نه صرفاً به معنای دوستی و محبت. این استدلال، بخشی از مباحث کلامی درباره دلالت حدیث غدیر است و نیازمند بررسی جداگانه منابع لغوی، حدیثی و تفسیری است.[۲]
فهرست مطالب
ساختار موضوعی صحیح بخاری
- مقدمه و آغاز کتاب
- کتاب ایمان
- کتاب علم
- کتاب وضو
- کتاب غسل
- کتاب حیض
- کتاب تیمم
- کتاب نماز
- کتاب زکات
- کتاب حج
- کتاب روزه
- کتاب بیع و معاملات
- کتاب نکاح
- کتاب طلاق
- کتاب جهاد
- کتاب فضائل
- کتاب انبیا
- کتاب مغازی و جنگ‌های پیامبر
- کتاب تفسیر قرآن
- کتاب توحید
- کتاب رقاق و مواعظ
- کتاب فتن
- کتاب احکام
- کتاب اخبار و آداب
- کتاب اعتصام به قرآن و سنت
- کتاب توحید و صفات الهی
- احادیث مربوط به صحابه و اهل‌بیت
- روایات مرتبط با حدیث غدیر
- خاتمه و فهرست منابع
تذکر: صحیح بخاری در ساختار اصلی خود شامل ۹۷ کتاب و حدود ۳۴۵۰ باب است. فهرست بالا، نمایی موضوعی از ساختار کتاب است و جایگزین فهرست کامل ابواب چاپ‌های مختلف نمی‌شود.
کتاب‌های مرتبط
پانویس
منابع
- صحیح بخاری، محمد بن اسماعیل بخاری.
- عوالم العلوم، جلد ۳، بخش مربوط به حدیث غدیر.
- بحارالانوار، محمدباقر مجلسی، جلدهای ۲۸ و ۴۰.
- دانشنامه غدیر، جلد ۱۴.
- چکیده عبقات الأنوار، بخش حدیث غدیر.